Ciekawostki Historyczne
Generic selectors
Tylko dokładne dopasowania
Szukaj w tytułach
Szukaj w treściach
Szukaj w postach
Search in pages

Niemka, która ukradła koronę Chrobrego. Dlaczego Rycheza zdradziła Polskę?

Pierwsza polska królowa na obrazie Wojciecha Gersona (źródło: domena publiczna).Sprzeniewierzyła się wszystkiemu, na co jej teść i mąż pracowali przez ćwierć wieku. W tajemnicy wywiozła z Polski insygnia koronacyjne i oddała je uradowanemu cesarzowi Niemców. Za jej sprawą Polska znowu spadła do rangi księstwa. Ale czy tak było naprawdę?

Przed wrotami poznańskiego pałacu stała cała kawalkada ciężkich wozów. Rycheza – władczyni Polski, ulubienica Bolesława Chrobrego i żona jego syna Mieszka – właśnie wydała jedną z najważniejszych decyzji w swoim życiu. Stwierdziła, że ma dość. I kazała ładować na wozy wszystko, co przedstawiało jakąkolwiek wartość.

Zdradziecka Niemka?

Zabrała biżuterię, kosztowności, relikwie, wszelkie osobiste drobiazgi, a może nawet meble. Zapakowała księgi. Był wśród nich okazały psałterz Egberta, który przed laty dostała w prezencie od matki. Był też tak zwany kodeks Matyldy. Bezcenne dzieło, w którym umieszczono pierwszy w dziejach rodu Piastów portret władcy. Wreszcie Rycheza zapakowała również… polską historię.

Na jednym z wozów wylądował dworski rocznik, w którym notowano najważniejsze wydarzenia z całej złotej epoki piastowskiego imperium. Przede wszystkim jednak królowa zabrała korony. Nie tylko swoją własną, ale też tę, którą koronowali się jej teść i małżonek. I to zabrała je nie gdzie indziej, a prosto na niemiecki dwór.

Wizerunek Mieszka II z Kodeksu Matyldy (źródło: domena publiczna).

Wizerunek Mieszka II z Kodeksu Matyldy (źródło: domena publiczna).

Okoliczności wyjazdu Rychezy, do którego doszło późną jesienią 1031 roku, nie przedarły się do powszechnej świadomości. Nie licząc garstki historyków, niemal nikt nie pamięta, jakie wydarzenia popchnęły królową do brzemiennej w skutki decyzji.

Dlaczego porzuciła kraj, w którym spędziła niemal dwie dekady swojego życia? Dlaczego pozbawiła męża najważniejszego symbolu jego władzy? I dlaczego ogołociła poznański pałac? W powieściach, podręcznikach i popularnych biografiach próżno szukać odpowiedzi na postawione pytania. Pozostało tylko palące przekonanie, że Rycheza zdradziła.

Dla statystycznego Polaka synowa Bolesława Chrobrego to zła Niemka, która zaprzedała państwo Piastów Szwabom. Wypomina jej się otwartą i bezczelną grabież najważniejszych piastowskich precjozów. Pisze się, że Rycheza wyjechała do Niemiec i natychmiast pokłoniła się tutejszemu władcy, Konradowi II. Oddała mu korony i zrzekła się tytułu królewskiego… w imieniu swojego męża! Ten akt oceniano z pełną surowością.

Wybitny mediewista, Gerard Labuda, podkreślał, że władczyni samolubnie przedłożyła swój interes nad dobro przybranej ojczyzny. Również Kazimierz Jasiński przypisywał żonie Mieszka II postępowanie sprzeczne z polską racją stanu. A to przecież tylko najbardziej kurtuazyjne i fachowe z opinii wygłaszanych na temat Rychezy.

Równa targowiczanom?

Przez setki lat uchodziła ona za jeden z najczarniejszych charakterów polskiej historii. Widziano w niej kobietę zachłanną, zdradziecką i gwałtowną. Zarzucano jej, że pogrążyła męża i podkopała pozycję syna. Jej postać była wymieniana jednym tchem z targowiczanami, Katarzyną Wielką, Henrykiem Walezym.

Z każdym stuleciem pokłady nienawiści tylko wzbierały. Kronikarze i dziejopisowie nagromadzili na pamięć Ryksy przekleństwa całych pokoleń – stwierdził w połowie XIX wieku niezawodny tropiciel piastowskiego dziedzictwa, hrabia Aleksander Przezdziecki. Litości dla królowej nie miały jego zdaniem także dzieci. Już kilkuletnie pacholęta wypowiadały ze wstrętem „nienawistne imię” Rychezy. Czy jednak słusznie?

Najbardziej niedoceniona postać w polskiej historii?

W dziejach polskiego średniowiecza, a może nawet w całej polskie historii, trudno znaleźć bardziej niedocenianą postać. Wydarzenia, które zdeterminowały jej epokę, stanęły u podstaw niezliczonych mitów narodowych. Zjazd gnieźnieński tysięcznego roku, niezwykła przyjaźń polskiego władcy z imperatorskim chłopcem Ottonem III, królewska koronacja Bolesława Chrobrego…

Czy Rycheza naprawdę zasłużyła sobie na wszystkie inwektywy jakimi ją obrzucano przez wieki? Na ilustracji fragment nowożytnego malowidła z Brauweiler (źródło: domena publiczna).

Czy Rycheza naprawdę zasłużyła sobie na wszystkie inwektywy jakimi ją obrzucano przez wieki? Na ilustracji fragment nowożytnego malowidła z Brauweiler (źródło: domena publiczna).

Z pozoru wszystko się zgadza. Rycheza wyjechała z Polski. Zabrała korony i złożyła hołd cesarzowi. Za jej sprawą Mieszko II z króla przeobraził się w zwykłego księcia. Rycheza wcale jednak nie pogrążyła Polski. Już prędzej – ją uratowała. Nie po raz pierwszy i nie ostatni.

Tych węzłowych faktów nikomu nie trzeba przedstawiać. Warto jednak podkreślić, że wcale nie stanowiły one kadrów z historii zdominowanej tylko i wyłącznie przez mężczyzn. W wymienionych wydarzeniach Rycheza odgywała równie ważną rolę, co Bolesław i Otton. Bez niej nic by się nie wydarzyło.

Na przełomie X i XI stulecia idea tytułu królewskiego dopiero się kształtowała. W przekonaniu europejskich elit królem nie można było zostać. Trzeba się nim było urodzić. Wierzono, że namaszczenia i koronacji może dostąpić tylko człowiek uświęcony cesarską krwią. I to cesarską w bardzo wąskim rozumieniu. Konieczna była więź z Karolem Wielkim.

Za potomków tego wielkiego wodza uważali się wszyscy niemieccy, burgundcy i francuscy monarchowie. Jeśli Bolesław Chrobry pragnął dołączyć do ich grona, to również on musiał w namacalny sposób związać się z Karolem. Nie był jego spadkobiercą, ale mógł jeszcze zostać jego powinowatym. I właśnie na tym skoncentrował swoje starania.

Na przełomie X i XI wieku uważano, że tylko ci w których żyłach płynie krew Karola Wielkiego mogą tytułować się królami (źródło: domena publiczna).

Na przełomie X i XI wieku uważano, że tylko ci w których żyłach płynie krew Karola Wielkiego mogą tytułować się królami (źródło: domena publiczna).

Wszystko wskazuje na to, że w roku tysięcznym doszło nie tylko do wielkiej uczty i politycznej demonstracji, ale też do wiekopomnych zaręczyn. Otton III zobowiązał się do wydania swojej siostrzenicy za mąż za jednego z synów Bolesława Chrobrego. I tą siostrzenicą była właśnie Rycheza.

Kobieta, która dała Polsce koronę

Przyszła władczyni miała niespełna pięć lat. Chyba właśnie jej wiek sprawił, że w Gnieźnie nie doszło do pełnoprawnej, polskiej koronacji. Trzeba było poczekać, aż dziewczynka dorośnie i formalnie zwiąże się z przedstawicielem dynastii Piastów. Dopiero wtedy można było myśleć o zwieńczeniu skroni Bolesława królewskim diademem.

Sytuacja zmieniła się diametralnie, gdy Otton III umarł, a nowy niemiecki władca zaczął przeć do konfrontacji ze słowiańskim sąsiadem. Idea koronacji nie odeszła jednak w niebyt. I plan politycznego awansu Chrobrego niezmiennie wiązał się z postacią Rychezy.

W 1013 roku wreszcie doszło do ślubu między cesarską siostrzenicą i polskim księciem Mieszkiem II. Otwarcie mówiło się wtedy o przywróceniu mocy postanowieniom gnieźnieńskim. Czyniono przymiarki do koronacji, choć stale zmieniający się krajobraz polityczny uparcie na nią nie pozwalał. Chrobry ogłosił się królem dopiero w roku 1025. Umarł kilka krótkich tygodni później, można więc przypuszczać, że to nie on był siłą sprawczą nowej kampanii na rzecz stworzenia polskiej monarchii.

Ktoś inny zdobył koronę dla starego wodza. I wydaje się niemal pewnym, że była to Rycheza. To ona wynegocjowała konieczny kompromis z nowym niemieckim władcą. Ona też stała się żywym łącznikiem pomiędzy Karolem Wielkim a dynastią Piastów. Wiosną 1025 roku zaszczytu koronacji dostąpili Bolesław Chrobry i Mieszko II. Przede wszystkim jednak koronowano wtedy Rychezę: pierwszą polską królową.

Gdyby nie Rycheza najpewniej Chrobry nigdy nie zostałby królem. Na ilustracji obraz Jana Matejki przedstawiający pierwszą polską koronację (źródło: domena publiczna).

Gdyby nie Rycheza najpewniej Chrobry nigdy nie zostałby królem. Na ilustracji obraz Jana Matejki przedstawiający pierwszą polską koronację (źródło: domena publiczna).

Władczyni liczyła chyba w duchu, że namaszczenie stanie się tarczą, która osłoni państwo i dom panujący przed chaosem towarzyszącym zmianie na tronie. Boleśnie się omyliła. Po ćwierćwieczu pełnym wojen i destrukcji, kraj Piastów był zaledwie kolosem na glinianym nogach. Teraz ten potężny posąg zaczął giąć się pod własnym ciężarem. Chłopi burzyli się, skarbiec świecił pustkami, a trzej synowie króla rzucili się sobie do gardeł, nawet nie czekając aż ostygnie truchło Bolesława.

I brat obrócił się przeciwko bratu

Poza Mieszkiem II, wyznaczonym do władzy nad braćmi, o koronie marzyli też Bezprym i Otton. Zawiązali spisek, który doprowadził do pierwszego w dziejach rozbioru Polski. Z zachodu na kraj uderzyli Niemcy. Wschodnią granicę przekroczyły natomiast zastępy Rusów i Wikingów. Kraj, rozszarpywany przez wrogów, znalazł się na krawędzi upadku, a jego władca był zmuszony uciekać zagranicę. Trafił do Czech, gdzie został uwięziony i wykastrowany, ku uciesze miejscowego księcia.

Wszystko to działo się w roku 1031 i Rycheza w żadnym razie nie była bierną obserwatorką wydarzeń. Wykorzystując swoje kontakty w Niemczech, robiła wszystko by zahamować cesarską ofensywę przeciwko Polsce. Za jej sprawą władca Rzeszy zawrócił bez stoczenia choćby jednej znaczącej bitwy.

Na księcia Rusi Kijowskiej i na swojego szwagra Bezpryma władczyni nie miała jednak podobnego wpływu. Wikińskie hordy przetoczyły się przez kraj Piastów, nigdzie nie napotykając zwartego oporu. Wojenny kurz nawet nie zdążył opaść, a Rycheza znalazła się w zupełnie nowej i obcej dla siebie sytuacji. Wciąż była królową. Tyle tylko, że pozbawioną królestwa.

Spotkanie Bezpryma i Rychezy w interpretacji Kamila Jadczaka (ilustracja z książki Kamil Janickiego pod tytułem "Damy ze skazą").

Spotkanie Bezpryma i Rychezy w interpretacji Kamila Jadczaka (ilustracja z książki  „Damy ze skazą”)

Okrutnik na tronie

Tron zagarnął Bezprym. Człowiek, o którym w niemieckich rocznikach otwarcie pisano, że zaprowadził w Polsce rządy terroru. Monarchini w pojedynkę nie miała żadnych szans go pokonać. Nawet jeśli w głowie zrodziła jej się myśl o stanięciu na czele zbrojnego ruchu oporu, to szybko ją odrzuciła. Nowy książę prowadził bezwzględną i powszechną czystkę. Każdego dnia zataczała ona coraz szersze kręgi.

Jeśli w Poznaniu byli urzędnicy skłonni dołączyć do monarchini, to Bezprym właśnie spalił ich na stosie. Jeśli w stołecznym garnizonie znajdowali się żołnierze wciąż wierni staremu porządkowi, oślepiono ich i wykastrowano. Książę nie przebierał w środkach i nie okazywał żadnej słabości.

I najwidoczniej Rycheza bardzo szybko zrozumiała, że prowadzenie z nim jakiejkolwiek otwartej walki będzie z góry skazane na porażkę. Zamiast tego wykorzystała jedną kartę, której Bezprym nie był w stanie jej pozbawić. Ponownie zagrała swoim pochodzeniem.

Bezprym był nienawistnikiem i tyranem. Ale nie ma żadnych powodów, by nazywać go szaleńcem. Znał realia, w których przyszło mu rządzić Polską. I wiedział, że pewnych marzeń nie będzie mu dane zrealizować. Najchętniej zmusiłby Rychezę do rozwodu, sam wziął z nią ślub, a na koniec zagarnął dziedzictwo ojca, koronując się na króla. Może nawet w istocie przymierzał się do wymienionych kroków.

Dzięki nowej książce Kamila Janickiego poznasz historię kobiet, które ocaliły Polskę. Kup już dzisiaj z rabatem na znak.com.pl.

Dzięki książce Kamila Janickiego poznasz historię kobiet, które ocaliły Polskę. Bezkompromisowa historia upadku polskiego imperium. Kup już dzisiaj z rabatem na empik.com.

Dumna królowa szybko jednak wybiła mu je z głowy. Dała odczuć szwagrowi, że pochodzi z najwybitniejszego rodu Rzeszy, że ma potężnych krewniaków, a liczy się z nią nawet sam cesarz Konrad. Ta wprawna polityczka, a zarazem niekwestionowana specjalistka w dziedzinie politycznych gestów i rytuałów, wiedziała, co zrobić, by roztoczyć wokół siebie aurę wyższości i… nietykalności.

Stale była Bezprymowi solą w oku. Podważała jego autorytet, patrzyła mu na ręce, gdy ten pozbywał się przeciwników, a do tego – zwyczajnie obnażała jego małość i mierność. Najchętniej pozbyłby się jej z Polski. Królowa też nie miała już czego szukać w swojej drugiej ojczyźnie. Życie stało się tu nieznośne, a jej najcenniejsi współpracownicy – nie licząc tych niewielu, którym zdołała uratować życie – zaginęli lub zostali zamordowani.

Nie było żadnego posterunku, na którym mogłaby stać, oczekując na rozwój wypadków. I żadnej nadziei na to, że sytuacja szybko ulegnie zmianie. Jeśli Rycheza chciała odzyskać swobodę manewru i przejść do jakiejkolwiek ofensywy, to dało się to zrobić tylko z terenu Niemiec. Tam miała braci, rodzinny majątek, koneksje ciotek i ojca. Taktyczny odwrót wydawał się jedynym rozsądnym rozwiązaniem. Nie mógł jednak nastąpić na przypadkowych warunkach.

Wszystko dla dobra Polski?

Pertraktacje rozpoczęły się bezzwłocznie. I znając dalszy przebieg wydarzeń, możemy dość dokładnie ustalić, co postanowiono podczas zimowych obrad w poznańskim pałacu. Rycheza zgodziła się na stałe opuścić kraj, a nawet reprezentować Bezpryma przed obliczem cesarza. Te przysługi miały jednak drogo kosztować nowego władcę. Królowa nie zrzekała się swojego tytułu ani nawet nie dała szwagrowi prawa do dysponowania koroną brata. W podróż do Niemiec miały z nią wyruszyć wszystkie insygnia wykorzystane w 1025 roku.

Wiele wskazuje na to, że gdyby nie Rycheza dzisiaj mogłoby wcale nie być Polski (źródło: domena publiczna).

Wiele wskazuje na to, że gdyby nie Rycheza dzisiaj mogłoby wcale nie być Polski (źródło: domena publiczna).

Symbole władzy nierozerwalnie związane z jej osobą i z cesarskim dziedzictwem. Rycheza wiedziała, że w otoczeniu imperatora przywiązywano do nich ogromną wagę. I że jeśli tylko właściwie rozegra sytuację, korony mogą przesądzić o przyszłości tak jej, jak i jej syna.

Była skłonna oddać insygnia cesarzowi, byle zyskać poparcie dla siebie i dla przyszłego księcia – Kazimierza. Decydowała się na poniżenie nie dla własnego, samolubnego interesu. Ale dlatego, że dobro „przybranej ojczyzny” naprawdę leżało jej na sercu. I gdyby nie ona, dzisiaj Polski mogłoby w ogóle nie być.

***

Kobiety, które dały Polsce koronę. Bezkompromisowa opowieść o czasach upadku i moralnej degrengolady. Uderzające sylwetki wielkich szubrawców. I historia zwracająca godność najważniejszym damom w dziejach polskiego średniowiecza. Już dzisiaj możesz zamówić książkę Kamila Janickiego pod tytułem „Damy ze skazą” na empik.com.

Wybrana bibliografia:

Artykuł został oparty na materiałach zebranych przez autora podczas prac nad książką „Damy ze skazą. Kobiety, które dały Polsce koronę”. Poniżej wybrane z tych pozycji. Pełna bibliografia w książce.

  1. D. Borawska, Kryzys monarchii wczesnopiastowskiej w latach trzydziestych XI wieku, Warszawa 2013.
  2. M. Delimata, Królowa Rycheza w opinii kronikarzy i w polskiej historiografii [w:] Nihil superfluum esse. Studia z dziejów średniowiecza ofiarowane Profesor Jadwidze Krzyżaniakowej, red. J. Strzelczyk, J. Dobosz, Poznań 2000.
  3. M. Delimata, Ucieczka z Polski i niemieckie losy królowej Rychezy (po 1031–1063) [w:] Docendo discimus. Studia historyczne ofiarowane profesorowi Zbigniewowi Wielgoszowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. K. Kaczmarek, J. Nikodem, Poznań 2000.
  4. S. Halko, Richeza von Polen. Gemahlin Mieczyslaws II., Freiburg 1914.
  5. G. Labuda, Mieszko II król Polski (1025–1034). Czasy przełomu w dziejach państwa polskiego, Poznań 2008.
  6. G. Labuda, Uwiezienie insygniów koronacyjnych do Niemiec w 1031 r. [w:] Kultura średniowieczna i staropolska. Studia ofiarowane Aleksandrowi Gieysztorowi w pięćdziesięciolecie pracy naukowej, red. D. Gawinowa, Warszawa 1991.
  7. A. Pleszczyński, Niemcy wobec pierwszej monarchii piastowskiej (963-1034). Narodziny stereotypu, Lublin 2008.
  8. A. Pospieszyńska, Mieszko II a Niemcy, „Roczniki Historyczne”, t. 14 (1938).
  9. A. Przezdziecki, Ślady Bolesławów polskich po obcych krajach. Opowiadanie historyczne, Warszawa 1853.
  10. P. Schreiner, Królowa Rycheza, Polska i Nadrenia. Stosunki między Polakami i Niemcami w XI wieku, Poznań–Kolonia 1996.
  11. B. Śliwiński, Bezprym. Pierworodny syn pierwszego króla Polski (986–zima/wiosna 1032), Kraków 2014.
  12. H. Wolfram, Conrad II, 990–1039. Emperor of Three Kingdoms, University Park 2006.

Czy wiesz, że ...

...król Anglii Ryszard Lwie Serce zdobył pieniądze na udział w wyprawie krzyżowej, sprzedając Szkotom… niepodległość? Potężna suma, wypłacona w 1189 roku przez króla szkockiego uwolniła kraj od angielskiego zwierzchnictwa. I pozwoliła angielskiemu monarsze wyruszyć w upragnioną pielgrzymkę.

... gdy angielski król Jakub I Stuart zaniemógł w 1616 roku, jego nadworny lekarz zaordynował mu specyfik, którego głównym składnikiem była sproszkowana, niepogrzebana ludzka czaszka, pomieszana z białym winem. Nie był to jedyny władca spożywający „dla zdrowia” kanibalistyczne lekarstwa.

...jedno z pruskich plemion mordowało nowo narodzone dziewczynki? Galindzi byli bowiem przekonani, że nie opłaca się ich żywić. A matkom, które się temu sprzeciwiały - kazano obcinać piersi.

...sułtan Mehmed II Zdobywca wał się do ataku na Konstantynopol już w wieku 14 lat? Na przeszkodzie tym planom stanął bardziej powściągliwy ojciec. Dopiero po jego śmierci mógł spełnić swoje marzenia o podbojach.

Komentarze (10)

  1. Anonim Odpowiedz

    Jestem pod wielkim wrażeniem twórczości Kamila Janickiego. Pański wkład w prezentowanie roli kobiet w historii Polski jest nie do przecenienia. Wielkie dzięki!

    • Nasz publicysta | Autor publikacji | Kamil Janicki Odpowiedz

      Nie istniał. Bolesław Zapomniany to po prostu: Bezprym + sterta konfabulacji.

      • Mahasik Odpowiedz

        Władcy Polski…Mieszko II 1025-1031, Bezprym 1031-32, Mieszko II 1032-34, Kazimierz Odnowiciel 1038/9-1058. Kto rządził Polską w okresie 1034-1038/9? Kazimierz z klasztoru przez internet?

        • Nasz publicysta | Autor publikacji | Kamil Janicki

          A czemu Kazimierz rządził od 1038? Bo Pan tak gdzieś w internecie przeczytał? Jak człowiek sztucznie szuka spisków to i je sztucznie znajduje.

          Kazimierz swoją drogą nigdy nie był w żadnym klasztorze. To późny mit pozbawiony podstaw źródłowych.

    • Nasz publicysta | Autor publikacji | Kamil Janicki Odpowiedz

      O wszystkim można powiedzieć, że może tak było, a może nie. Ale potem warto zajrzeć do źródeł. Określić, które są najbliższe czasowi wydarzeń, najbardziej wiarygodne, które posiadają potwierdzenie w innych tekstach itd. I w ten sposób, na przestrzeni dziesiątek lal, naukowcy na różne sposoby udowodnili, że Bezprym istniał, a Bolesław Zapomniany – nie.

  2. JAQ Odpowiedz

    „Wikińskie hordy przetoczyły się przez kraj Piastów, nigdzie nie napotykając zwartego oporu.” „Jeśli w Poznaniu byli urzędnicy skłonni dołączyć do monarchini, to Bezprym właśnie spalił ich na stosie. Jeśli w stołecznym garnizonie znajdowali się żołnierze wciąż wierni staremu porządkowi, oślepiono ich i wykastrowano.”
    Wiadomo to skądś czy autor wie więcej niż mówią źródła?

  3. Marian Odpowiedz

    Na podstawie tych kilku komentarzy można wstępnie uznać, że ktoś napisał jakiś „gniot” o treści zawierającej tendencyjne brednie.

Dodaj komentarz

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.