Kontrowersje, odkrycia, bohaterowie i łajdacy. Fascynujące opowieści na każdy dzień od najpopularniejszego magazynu o historii w Polsce

Stawka większa niż życie. Ile kosztowało przetrwanie wojny?

Ile warte jest życie ludzkie? Dla jednych bezcenne. Dla innych - łatwo przeliczalne na pieniądze.Na początku okupacji przeciętnemu szmalcownikowi wystarczyło zaszantażować jednego Żyda, by przez miesiąc żyć jak król! Żydzi zaś płacili każde kwoty, by tylko odroczyć wyrok śmierci. Póki mieli czym.

Teoretycznie osoby narodowości żydowskiej miały szansę przeżyć poza murami getta i wielu faktycznie się to udało. Polaków pomagających im, udostępniających mieszkania czy piwnice, dostarczających pożywienie, często zupełnie bezinteresownie, bynajmniej nie brakowało.

Rzecz w tym, że nawet oni nie byli w stanie obronić zarówno ukrywających się, jak i samych siebie przed szmalcownikami – istną plagą okupacyjnej Warszawy. Za prawo do życia trzeba było tu słono płacić.

Zabrali pieniądze, buty, płaszcz

Dość typową sytuację opisywała w swoich wspomnieniach Władka Meed:

Pani Brzeska, przyjazna, prawa i pełna współczucia Polka, mieszkająca na ulicy Topiel 8 dała schronienie pięciorgu Żydom. Najpierw zamieszkali u niej matka z synem, byłym policjantem. Oboje mieli typowe żydowskie rysy i musieli się przez cały czas ukrywać.

Chociaż Polskie Państwo Podziemne traktowało szmalcownictwo jako kolaborację z wrogiem, wiele osób kusiła perspektywa łatwego zysku. Na zdjęciu ulotka Żegoty potępiająca szantażowanie Żydów (źródło: domena publiczna).

Chociaż Polskie Państwo Podziemne traktowało szmalcownictwo jako kolaborację z wrogiem, wiele osób kusiła perspektywa łatwego zysku. Na zdjęciu ulotka Żegoty potępiająca szantażowanie Żydów (źródło: domena publiczna).

Pewnego dnia zjawili się szmalcownicy. Byli najwyraźniej dobrze poinformowani, bo skierowali się od razu do pokoju, gdzie przebywała starsza kobieta z synem. Napastnicy zabrali pieniądze i biżuterię, a następnie zapewnili wystraszoną gospodynię, że więcej już nie będą jej nachodzić i że Żydzi mogą się ukrywać.

Wykazany na odchodne humanitaryzm przegrał ostatecznie z perspektywą łatwego zarobku. Szmalcownicy wrócili na ulicę Topiel po kilku tygodniach i zrabowali tym razem dosłownie wszystko. Matka, uznawszy, że w tej sytuacji jest dla syna wyłącznie ciężarem, popełniła samobójstwo.

Złapawszy Żyda natychmiast żądali od niego pieniędzy, a jeśli nie miał ich dość, obdzierali ofiarę z płaszcza, butów, wszystkiego, co tylko przedstawiało jakąś wartość. Szmalcowników można było spotkać wszędzie. Grasowali w dzielnicach mieszkaniowych, prześladowali ludzi na ulicach i w fabrykach – uzupełniała swoje wspomnienia Meed.

Inspiracją do napisania artykułu była najnowsza powieść Artura Baniewicza "Pięć dni ze swastyką", wydana właśnie przez Znak Horyzont. Tutaj kupisz ją 25% taniej!

Inspiracją do napisania artykułu była najnowsza powieść Artura Baniewicza „Pięć dni ze swastyką”, wydana właśnie przez Znak Horyzont. Tutaj kupisz ją 30% taniej!

Nie przesadzała. Gunnar S. Paulsson luźno wyliczył, że tylko w ciągu dwóch lat doszło zapewne do około 50-100 tysięcy aktów szantażu, co daje 2-4 tysiące miesięcznie. Olbrzymi rozstrzał w tych danych wynika właśnie z faktu, iż napady były tak powszechne, że nikt ich już nie liczył.

Pieniądze albo życie!

Do kiedy Żydzi mogli jeszcze poruszać się swobodnie po ulicach, zdarzało się, że napadnięci sami zgłaszali się ze skargą na policję. Zachował się na przykład raport niejakiego Jakuba Adamczyka, policjanta z IX komisariatu PP. Zanotował on pod datą 31 marca 1940 roku:

Będąc w służbie na ulicy Marszałkowskiej, na posterunku I o godz. 9.30 zwrócił się do mnie Żydek Stryk Wolf, (…) i oświadczył mi, że ów osobnik, którego wskazał palcem, zatrzymał wymienionego na ulicy Marszałkowskiej i po zatrzymaniu zmusił go pod groźbą zastrzelenia do udania się z nim do najbliższej bramy.

Nie ukrywających się Żydów próbowano szantażować wyimaginowanymi oskarżeniami. Na zdjęciu: żydowski szewc przy pracy w 1941 roku (źródło: Bundesarchiv, lic.: CC BY-SA 3.0 de).

Nieukrywających się Żydów próbowano szantażować wyimaginowanymi oskarżeniami. Na zdjęciu: żydowski szewc przy pracy w 1941 roku (źródło: Bundesarchiv, lic.: CC BY-SA 3.0 de).

Po wejściu do omawianej bramy osobnik odwrócił go twarzą do ściany i po niemiecku oświadczył mu, że jest na usługach Gestapo i dobrze wie, że Żydek Stryk handluje dolarami i zmuszony jest odprowadzić go do miejscowego Gestapo. Żydek Stryk odpowiedział mu na to, że dolarami nie handluje i może się nie obawiać. Po tej odpowiedzi osobnik zażądał od Stryka 1000 zł, w przeciwnym razie doprowadzi do Gestapo lub też na miejscu Stryka zastrzeli. 

Jak na wiosnę 1940 roku, tysiąc złotych było mocno zawyżoną kwotą. W tym okresie udawało się jeszcze wykupić za kilkaset złotych. Do tysiąca opłata dla szmalcownika wzrosła mniej więcej rok później, choć czasem był to tysiąc rozumiany dość przewrotnie.– Jeśli chcesz, żebyśmy cię puścili zgoda, ale za 3000, po tysiączku na łebka. Wtedy puścimy cie wolno wspominała jedną ze swoich okupacyjnych przygód Meed.

Ten artykuł ma więcej niż jedną stronę. Wybierz poniżej kolejną, by czytać dalej.

Artykuł porusza następujące tematy:

Czas akcji:

Miejsce akcji:

Czy wiesz, że ...

...Stalin flirtował w sposób nieśmiały i niezręczny? Aktorkę, która mu się podobała, adorował podczas kolacji, rzucając w nią kulkami z chleba.

...wojska niemieckie w Kurlandii walczyły aż do 13 maja 1945 roku, czyli jeszcze kilka dni po zakończeniu wojny? Jedną z przyczyn tak długiego oporu był strach, że Rosjanie zrobią żołnierzom Wehrmachtu drugi Katyń.

...w powstańczej Warszawie nie brakowało spekulantów, z którymi polska żandarmeria nie mogła sobie poradzić? Tylko w połowie sierpnia ceny żywności były od 2 do 5 razy większe niż pod koniec lipca. Potem jedzenie sprzedawano jedynie za złote monety lub biżuterię.

...feldmarszałek Fedor von Bock zaproponował utworzenie antysowieckiej armii rosyjskiej walczącej u boku Wehrmachtu? Jego memorandum spotkało się jednak ze zdecydowaną odmową szefa Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu, a Wilhelm Keitel nie miał odwagi przedstawić tego pomysłu Hitlerowi.

Komentarze (38)

  1. Arek Odpowiedz

    Już tyle jest historii na temat żydów … Ja chciałbym poczytać o polakach którzy ryzykując swoje życie i swoich rodzin ratowali życie żydom . Bezinteresownie ! Czy żyd zaryzykowałby swoją rodzinę dla polaka? Dla jednego ukrywającego się polaka?
    Niech każdy sobie sam odpowie …

    • Kinga Odpowiedz

      Polacy zostali uratowani przez 6 milionów Żydów… W pewnym sensie. Ściągnięcie z całej Europy i likwidacja całej grupy etnicznej to gigantyczne przedsięwzięcie logistyczne. Rozprawę z Polakami zostawiono sobie na później, Żydzi i Romowie mieli pierwszeństwo w kolejce do gazu…

      • Jarek Odpowiedz

        Gdyby w Polsce nie było Żydów, zamiast nich byłoby więcej Polaków. I to ci Polacy zostaliby wymordowani zamiast Żydów. Ale pomordowanymi Polakami nikt na świecie się nie przejmuje i nikt by nic nie wiedział o żadnym Holokauście.

        • Kinga

          Owszem. Mówi się tak wiele o sowieckich łagrach? Przejmuje się ktoś tak bardzo ofiarami Stalina? A było ich setki razy więcej. Izrael po prostu stał się z czasem potężnym państwem, z którym zaczęto się liczyc, Polacy natomiast stanowili częśc dziczy na wschód od Żelaznej Kurtyny. A o Holokauście zaczęto tak naprawdę mówic dopiero podczas procesu Aichmanna.

        • x13

          Napisz jeszcze , że nie było obozów śmierci w Majdanku, Oświęcimiu czy Dachau, a wjadą Ci na chatę. I bardzo dobrze zresztą. W trakcie działań zmierzających do ostatecznego rozwiązania tzw. kwestii Żydowskiej, zginęło ok. 4,000.000 obywateli RP pochodzenia żydowskiego. Brakująca różnica czyli ok. 2,000.000 Żydów, to przedstawiciele tego narodu z całej Europy Dotarło?

      • Mariusz Odpowiedz

        Ludzie nie zapominajcie, że nie tylko Żydzi byli mordowani. Polacy masowo byli zabijani przez Niemców, Ukraińców i Rosjan. Straszne, że sami Polacy o tym nie mają pojęcia i myślą, że tylko Żydów zabijano w czasie wojny.

    • @ Odpowiedz

      Żałosne , poczytaj kolego więcej książek o historii , kto wie może Ty też jesteś żydem , naziści gdyby chcieli , sprawiliby abyś nim był.

    • Nasz publicysta | Katarzyna Barczyk Odpowiedz

      Szanowny Panie ramirez,
      Portal ciekawostkihistoryczne.pl nie jest częścią spółki Agora. Nie ma również przewidzianego budżetu na opłaty dla komentujących – jeśli ktoś pisze komentarz niezgodny z Pana odczuciem, to zapewniam, że tak samo jak Pan robi to za darmo, w ramach prawa do wyrażania własnej opinii.
      Co do tego, czy szmalcownictwo było plagą – znane są liczne relacje zarówno Żydów, jak i Polaków, znane są odezwy Polskiego Państwa Podziemnego, które potępiało takie działania – gdyby faktycznie były to jednostkowe, odosobnione i rzadkie przypadki czy w wojennych czasach zadawano by sobie trud walki z tym procederem? Autor napisał o pladze świadomie, po przeanalizowaniu materiałów źródłowych. Badanie historii własnego narodu, bez uciekania od tematów trudnych, nie jest w naszym odczuciu zdradą tegoż narodu, tym bardziej nie jest wyrazem kompleksów. Raczej ich braku.
      Z poważaniem
      Katarzyna Barczyk

      • ramirez Odpowiedz

        zadziwiająca jest notka o Pani:
        Katarzyna Barczyk – Absolwentka dziennikarstwa i filologii ukraińskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Mierzy się z doktoratem w dziedzinie nauk o mediach. Współpracuje z „Gazetą Wyborczą”. Redaktor „Ciekawostek Historycznych”.

        Agonia to Wybiórcza. Przecież każdy kto pisał artykuły wie, że w kontrakctach zawierane są wzmiany o współpracy na „szerokim polu” a nie tylko odnośnie określonego arrtykułu czy też dzieła

        • Nasz publicysta | Katarzyna Barczyk

          Szanowny Panie Ramirez,
          W dzisiejszych czasach wiele osób pracuje w oparciu o umowy cywilnoprawne zawierane z różnymi podmiotami, jako freelancerzy. Nie oznacza to, że te podmioty muszą być powiązane w ramach jednej instytucji/mieć tego samego właściciela.
          Podmiotem odpowiedzialnym dla portalu Ciekawostkihistoryczne.pl jest Społeczny Instytut Wydawniczy Znak sp. z.o.o., nie spółka Agora. Chodzi mi nie tyle o odparcie Pańskiego zarzutu, bo nie uważam, by praca dla ww. spółki miała być, jak zdaje się Pan sugerować, hańbiąca, lecz o uporządkowanie pewnych faktów.
          Z poważaniem
          Katarzyna Barczyk

        • ramirez

          Dlaczego pni wyłączyła mozliwość odpowiedzi na twoją wzmiankę nota bene nie odnoszącą sie ni jak do mojego pytania? czego sie boimy?

      • x13 Odpowiedz

        Pani Katarzyno, to zbyteczny Wersal. Merytoryczna polemika jest ma miejscu tylko z inteligentnym i światłym przedstawicielem gatunku ludzkiego.

  2. ramirez Odpowiedz

    szmalconicy to nie była plaga. Opanujcie sie. były osoby ale plagą bym tego nie nazwał.
    Lubicie pluć we własne gniazdo zakompleksieni ludzie. Wpoili wam że Polskość to coś złego.
    no chyba że piszecie takie artykuły na zlecenie pracodawcy – Agory. Wówczas to można powiedzieć że jesteście Judaszami :). Ale to chyba u was taka tradycja od 2000 lat

    • Bubu38 Odpowiedz

      Niesamowite i samowite naraz. Żyje Pan w takiej nienawiści i jakoś Panu lepiej chociaż?
      Tekst o jednym a Pan wyżywa się w swoim obsesyjnym wątku.
      Współczuję i życzę patrzeć na świat szerzej.

  3. Bogdan Odpowiedz

    Za prawo i jego przestrzeganie na terenach okupowanych odpowiada okupant. Dla każdego normalnie myślącego człowieka jest oczywistym, że to Niemcy ponoszą odpowiedzialność za zbrodnie bezpośrednio popełnione na podbitych narodach, jak i za system, który na okupowanych terenach wprowadzili. System, który promował ludzi o najgorszych instynktach. Gdyby nie okupacja ich miejsce byłoby na marginesie społeczeństwa, często w więzieniu. To Niemcy zrobili z nich „królów życia”. Następny sowiecki okupant również korzystał z ich usług sowicie ich wynagradzając. Obecnie już trzecie pokolenie „chamów z chama” próbuje nam wmówić, że są elitą i obciążyć cały naród swoim łajdactwem.

  4. mk Odpowiedz

    Specjalnie w tym tekście rozdmuchuje się tylko margines i patologie związane z czasem wojny. Na pewno nie ma to na celu przekazanie prawdziwego obrazu historii i realiów okupowanej Warszawy.

  5. europejski43 Odpowiedz

    Będę krańcowo zrozpaczony, jeżeli okaże się kiedyś, że ​w czasie​ wojny i po wojnie, z powodu części Polaków – złych, donosicieli, morderców, bandytów, złodziei, antysemitów itp. – zginęło więcej obywateli polskich pochodzenia żydowskiego, niż w niemieckim zespole obozów ​śmierci ​Auschwitz I i II.
    W książce Stefana Zgliczyńskiego ‚Jak Polacy Niemcom Zydów mordować pomagali’ (2013), a także według Jana T. Grossa, występuje m. in. ​szacunek​ ​- ​straszna liczba​,​ wieluset tysięcy ofiar żydowskich​,​ wymordowanych przez sąsiadów i współobywateli polskich, w czasie drugiej wojny światowej, a także – o hańbo najbardziej gorzka i straszna – po wojnie, w wyzwolnej już Polsce.
    Niedaleko zatem do miliona​,​​ najbardziej haniebnie ​zamordowanych obywateli polskich przez obywateli polskich ​!​!! Historycy pracują.​
    Zaczynam rozumieć, dlaczego w dzisiejszej Polsce, praktycznie nie istnieją (bo mniej niż jeden promil) obywatele polscy pochodzenia żydowskiego i dlaczego słyszy się jeszcze od ​części ​dawnych obywateli polskich pochodzenia żydowskiego, że ich noga nigdy nie stanie na tej przeklętej ziemi.
    ​Modlę się zatem do Boga i proszę​ Go o ​polepszenie narodu polskiego, wybaczenie i ​lepsze czasy​ dla ludzi​.

    • Marek Odpowiedz

      Europejski, nie musisz się martwić. Obie pozycje, które przywołałeś nie były napisane przez historyków, tylko marnych publicystów i na ich podstawie nikt rozsądny nie wyciągałby takich wniosków, których się obawiasz. Słusznie, że się ich obawiasz, bo to tylko szkalowanie narodu polskiego, ale z drugiej strony nie ma dla nich żadnych podstaw. Więc nie można mówić, o tym, że Polacy mordowali Żydów (z nielicznymi wyjątkami pojedynczych osób). Do tego bardzo dziwne jest, że nie słyszałeś o obozach koncentracyjnych i holocauście, którego dokonali Niemcy.

        • Marek

          Sprawdź co piszesz – Tryczyk nie jest z historykiem i co gorsza nie posiada warsztatu historycznego, o czym przekonuje w tej „twórczości”. Koleś wyskoczył po prostu z tezą i szukał na siłę argumentów ją popierających. Nie do traktowania na poważnie.

        • Marek

          Wiem, że na pewno nie ma. Sprawdź to – nie jest historykiem, tak samo jak Gross nie jest historykiem. I na tym polega „specyfika” tego typu publikacji, że dziwnym trafem nie piszą ich autorzy o odpowiednich kompetencjach, tylko „publicyści”.

  6. Mariusz Odpowiedz

    Szkoda, że zapominają, że to często sami Żydzi wobec siebie byli potworami. Współpracowali z Gestapo, wydawali się, wyciągali pieniądze. Wspomniany Ringelblum, często pisał, że Niemcy czy Ukraińcy wiadomo dla wszystkich jacy byli, ale żeby swoi wobec siebie byli tak okropni.

    • pi Odpowiedz

      I może jeszcze sami założyli obozy koncentracyjne, i sami wchodzili do pieców krematoryjnych i dokonywali samospalenia. Poziom bredni jakie z siebie wypluwasz sięga daleko niżej niż dno piekieł głupoty.

Dodaj komentarz

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.