Historia z mniej (choć nie zawsze) poważnej strony. Ciekawostki, odkrycia, kontrowersje, czyli „jak to naprawdę było” w formie przystępnej dla każdego.

Aby uratować dziesiątki tysięcy polskich dzieci, zawarł pakt z diabłem. Potępicie go?

Roman Hrabar ocalił 30 tysięcy porwanych przez Niemców polskich dzieci. Dzisiaj mało kto o nim pamięta (źródło: IPN - reprodukcja Grzegorz Celejewski / Agencja Gazeta).

Roman Hrabar ocalił 30 tysięcy porwanych przez Niemców polskich dzieci. Dzisiaj mało kto o nim pamięta (źródło: IPN – reprodukcja Grzegorz Celejewski / Agencja Gazeta).

Powojenna Polska to nie tylko wyklęci bohaterowie z jednej strony i współpracujący z komunistycznym rządem zdrajcy z drugiej. Poznajcie człowieka, który wymyka się prostym podziałom na „czarne” i „białe”.

Styczeń 1945 roku. Przed imponującym gmachem Sejmu Śląskiego w Katowicach zatrzymuje się ciężarówka. Spod plandeki zaczynają wyskakiwać zziębnięci mężczyźni ze swoim skromnym dobytkiem. Będą organizować polską administrację w województwie śląskim, powiększonym o ziemie, które przed wojną należały do III Rzeszy.

Wśród przybyszów jest Roman Hrabar, wysoki, przystojny, 36-letni prawnik. Jak podkreśla w swojej książce „Brunatna kołysanka” Anna Malinowska, nie ma on dobrego życiorysu na nowe czasy. Pochodzi z zagarniętych przez Sowietów Kresów, z inteligenckiej rodziny: jego ojciec był adwokatem, a matka malarką. Nic dziwnego, że ten członek kresowych elit szuka szczęścia na dzikim zachodzie, gdzie komuniści, którym zależy za wszelką cenę na zdobyciu urzędników, przymykają oczy na przeszłość i pochodzenie.

Nie ma papierów? Radź sobie!

W lipcu 1945 roku do wszystkich urzędów wojewódzkich wpływa pismo z Warszawy z lakonicznym żądaniem sporządzenia spisu dzieci wywiezionych do Niemiec podczas wojny. Na Śląsku to szczególnie palący problem. Wiadomo, że do Rzeszy wywieziono w celu germanizacji tysiące dzieci, ale nie ma na to praktycznie żadnych dowodów – Niemcy bardzo starannie zacierali ślady.

Niemcy w czasie II wojny światowej porwali około 200 tysięcy polskich dzieci. Na zdjęciu uprowadzenie polskich dzieci w czasie pacyfikacji jednej z wsi na Zamojszczyźnie (źródło: domena publiczna).

Niemcy w czasie II wojny światowej porwali około 200 tysięcy polskich dzieci. Na zdjęciu uprowadzenie polskich dzieci w czasie pacyfikacji jednej z wsi na Zamojszczyźnie (źródło: domena publiczna).

Przełożeni wpadają na świetny pomysł: niech poszukiwaniem dzieci zajmie się młody prawnik, przechwalający się znajomością aż trzech zachodnich języków obcych (niemieckiego, angielskiego i francuskiego). Hrabar energicznie zabiera się do dzieła. Zamieszcza ogłoszenia w prasie, prosi o pomoc dziennikarzy, rozpoczyna współpracę z Czerwonym Krzyżem. Od sierpnia 1946 roku rozwija także kontakty z UNRRA, Administracją Narodów Zjednoczonych do Spraw Pomocy i Odbudowy, której jeden z oddziałów zajmuje się właśnie poszukiwaniem zaginionych na wojnie dzieci.

Dyrektorka Głównej Kwatery Poszukiwań Dzieci UNRRA (a prywatnie przyjaciółka Eleanor Roosevelt), Eileen Blackley, udziela polskiemu prawnikowi wszelkiej możliwej pomocy i mobilizuje go do jak najszybszego działania. Czas działa bowiem na niekorzyść polskich dzieci, ślady będą się zacierać. Już teraz w obozach UNRRA w Niemczech przebywa mnóstwo dzieci, które nie potrafią powiedzieć niczego o swoim pochodzeniu. Nieustannie spływają też sygnały o polskich dzieciach w niemieckich rodzinach zastępczych. Dopytywani o to Niemcy reagują jednak wrogo, a w najlepszym wypadku – wymijająco. Tymczasem do katowickiego prawnika zaczynają docierać też rodziny zaginionych dzieci, najpierw ze Śląska, potem już z całej Polski.

W paszczy lwa

Hrabar angażuje się bez reszty. Występuje do władz centralnych o pełnomocnictwo do prowadzenia poszukiwań na terenie alianckich stref okupacyjnych w Niemczech, pakuje najważniejsze dokumenty, które udało mu się zdobyć w Polsce wraz ze zdjęciami zaginionych dzieci i wyjeżdża do Heidelbergu. Nie posiadamy żadnych informacji, jak poszukuje się dzieci. Przed nami wielka niewiadoma – notuje w swoim dzienniku.

Artykuł powstał między innymi na podstawie książki Anny Malinowskiej pod tytułem „Brunatna kołysanka” (Agora 2017).

Artykuł powstał między innymi na podstawie książki Anny Malinowskiej pod tytułem „Brunatna kołysanka” (Agora 2017).

Główny delegat Polskiego Czerwonego Krzyża na Niemcy ostrzega Hrabara: będziecie mieli wrogów wszędzie. Na miejscu okazuje się, że istotnie, nie tylko Niemcy, ale także Amerykanie i Anglicy mnożą problemy. Nie chcą repatriować nastolatków bez ich zgody, nie zgadzają się też na wyjazd dzieci, które nie mówią po polsku. Zaangażowany prawnik sprzeciwia się takiej postawie. Jak pisze:

Akcentuję mocno, że wszystkie zrabowane dzieci muszą powrócić do ojczyzny – nie tylko zresztą polskie – by częściowo wyrównać krzywdy wyrządzone potworną okupacją hitlerowską.

Niestety definitywne określenie tożsamości dziecka jest często praktycznie niemożliwe. W wielu przypadkach jedyny materiał dowodowy, jakim dysponuje Hrabar, to wytarte zdjęcie sprzed lat. Tymczasem niemieccy urzędnicy, gdy tylko pojawiają się wątpliwości, nie chcą wystawiać odpowiednich zaświadczeń. Niektórych prowadzi to do desperackich kroków: jeden z członków grupy poszukującej polskich dzieci, kapitan Rosołek, posuwa się wręcz do tego, że niechętnym do współpracy urzędnikom… grozi pistoletem. 

Poszukiwania porwanych przez Niemców dzieci było niczym śledztwo. Na zdjęciu apel w łódzkim obozie dla dzieci. Zapewne większość z nich trafiła później do Rzeszy (źródło: Archiwum Fotograficzne Stefana Bałuka/domena publiczna).

Poszukiwania porwanych przez Niemców dzieci było niczym śledztwo. Na zdjęciu apel w łódzkim obozie dla dzieci. Większość z nich trafiła później do Rzeszy (źródło: Archiwum Fotograficzne Stefana Bałuka/domena publiczna).

Sam Rosołek, w przeciwieństwie do niemieckich biurokratów, nigdy nie ma wątpliwości. Rozpoznaje polskie dzieci na pierwszy rzut oka. Nie stwierdzono, by się kiedyś pomylił, jednak skargi na stosowane przez niego metody spowodowały, że musiał pożegnać się z funkcją poszukiwacza dzieci – notuje z żalem katowicki prawnik.

Zagadki godne najlepszych detektywów

Z czasem Hrabar coraz lepiej radzi sobie z dopasowywaniem elementów układanki, za którą kryje się tożsamość dzieci. Odkrywa metody, jakich naziści z Lebensborn, instytucji działającej na rzecz odnowienia krwi niemieckiej i hodowli nordyckiej rasy nadludzi, używali, by „pomóc” dzieciom zapomnieć o ich pochodzeniu. Zniemczając nazwiska tych starszych, starali się na przykład zachować pierwsze sylaby. Dzięki temu nowe nazwisko zlewa się ze starym i dzieciom wydaje się, że noszą je przez całe życie.

Ten artykuł ma więcej niż jedną stronę. Wybierz poniżej kolejną, by czytać dalej.

Komentarze

    • Bartosz Odpowiedz

      Gratuluje wiedzy.
      Tak na marginesie to dokumenty były fałszywkami.
      W sumie nie ma o kim mówić, bo człowiekiem wolności z kryształową przeszłością Jarek.

  1. Tomasz Odpowiedz

    Lojalka, lojalką, lecz czy są państwu znane szczegółowe informacje odnośnie jego współpracy ze służbą bezpieczeństwa ? Sądzę, że w przypadku tego rodzaju zagadnień moralnych, warto nakreślić obie strony medalu.

  2. dfdgy6234 Odpowiedz

    „:Ocena kompromisów z władzą na jakie szli tacy ludzie jak Roman Hrabar nigdy nie będzie łatwa. W podobnej sytuacji w PRL był każdy – od szarego człowieka chcącego odwiedzić rodzinę w Stanach Zjednoczonych zaczynając, na Ryszardzie Kapuścińskim kończąc.”. To relatywizm, porównuje się na którego donoszono z tym, który donosił. Fajnie. Wiele osób nie zgodziło się donosić wydawać ustawionych wyroków, itd i oni nie awansowali, płacili nie mniej, a więcej. I takie podsumowanie artykułu? Dla mnie dno, to podsumowanie. Taki relatywizm, to inny przykład: W Niemczech, wszyscy w jakiś sposób byli związani z partią nazistowską, to przykład jednego „dobrego” w jakimś działaniu ss-mana, wybiela wszystkich, może podać trzy przykłady takich ss-manów? Oczywiście kapuś, kapusiowi nie równy i dlatego jak w Niemczech i Czechach, powinno było się te sprawy załatwić i zbadać teczki, i „patriotyzm” tych ludzi. Jak nie robili nic złego, to nie mają się czego bać. A jeśli…, to nie ma co ich wybielać. Tu nie zajrzano i nie napisano jakie zadania realizował, więc trudno ocenić tę jego działalność.

  3. Woojtunio Odpowiedz

    Kompromisy są kosztowne politycznie,historycznie,moralnie i życiowo.Często niosą ze sobą póżniejsze konsekwencje przy zmianie sytuacji politycznej i należy tą prawdę godnie przyjąć i nie szukać uzasadnienia moralnego danego postępowania.

    • Czytacz Odpowiedz

      Owszem, ale jego życie i walka z niemieckim systemem wynaradawiania (nota bene działającym do dzisiaj) zasługuje na szacunek i pochwałę.

  4. racjonalnie Odpowiedz

    Niby co on dobrego zrobił? Dzięki niemu te dorosłe dzisiaj dzieci wegetują na niskich emeryturach, tymczasem niemieccy emeryci wygrzewają się na plażach

  5. loxley Odpowiedz

    Ja tylko przypominam, że Katowice przed wojną były polskie. Z tekstu jawi się obrazek jak by to był poniemiecki dziki Zachód.

  6. Konio Odpowiedz

    Serce rwie się, żeby powiedzieć: furda z tymi lojalkami, najważniejsze są dzieci. A rozum mówi tak: a jakie zadania wykonywał TW dla SB? Ile tych zadań? Co z ofiarami? I na te pytania nie ma tu odpowiedzi. Szkoda – super artykuł ale autor zadając nam pytanie wprost: Potępicie go? nie dał nam szans na ocenę zostawiając luki w jej kryteriach. Miło się czytało ale odpowiedzi nie będzie.

  7. S.K. Odpowiedz

    Świetny człowiek, szkoda, że szerzej nieznany. A lojalka? Cóż znaczy wobec setek tysięcy odzyskanych dzieci. Wobec sukcesów świstek papieru, niekiedy trzeba pewnie i tak!

  8. Jan Odpowiedz

    Marny tekst, autor powinien się wstydzić. Hrabar zajmował się odzyskiwaniem polskich dzieci do 1950 r. a tajnym współpracownikiem SB został po 1956 roku. Sześć lat po zakończeniu akcji poszukiwania dzieci. Po powrocie z Niemiec mieszkał w Katowicach, był adwokatem i zgodził się donosić jako tajny współpracownik SB. Z dziećmi nie miało to już nic wspólnego.

  9. mariner Odpowiedz

    Madry i godny uznania artykul.Hrabar byl przede wszystkim Polakiem i rozumial co to znaczy.Niewazna byla wladza ale przynaleznosc do narodu.I to czyni go wielkim .Wladze przemijaja a wzor jaki stanowi Hrabar nie przemija. To jest moim zdniem postac pomnikowa i zasluguje na szacunek anie opluwanie.

    A tak na marginesie.PiSuary buduje sobie negatywny pomnik dla potomnych jak isc na udry ze spoleczenstwem.Dzis Hrabar jest dla nich zdrajca a ja sie pytam kto slyszal o kaczynskich w 1980 r w czasie strajkow w Stoczni Gdanskiej.?Ja slyszalem o Kuroniu, Michniku , Mazowieckim, Geremku …itp a nie slyszalem o tchorzliwych blizniakach.ktorych nawet nie aresztowano w stanie wojennym .Po prostu zlekcewazono ich walecznosc z Komuna :) tak byli oddani walce z PRLem .Uslyszalem o nich po raz pierwszy gdy poszla wiadomosc ze Walesa usunal ich od wspolpracy gdy byl Prezydentem i ze rozpoczeli budowanie formacji politycznej opartej na ultra prawicowych wartosciach.Potem slyszalem o tym jak ich Porozumienie Centrum bogacilo sie na uwlaszczaniu spolecznych zakladow na ktorych pieniadze lozyli wszyscy Polacy w PRL ,poprzez spolke TELEGRAF.ktorej wlascicielem bylo PC.DZis ci ludzie wydaja wyroki kto byl moralny a kto nie ?

Dodaj komentarz