Kontrowersje, odkrycia, bohaterowie i łajdacy. Fascynujące opowieści na każdy dzień od najpopularniejszego magazynu o historii w Polsce

Jak żył motłoch w carskiej Rosji?

Brud, smród i głód. Tak w skrócie można określić warunki życia rosyjskiego chłopstwa w czasach caratu. Na ilustracji fragment obrazu Grigorija Mjasojedowa.

fot.domena publiczna Brud, smród i głód. Tak w skrócie można określić warunki życia rosyjskiego chłopstwa w czasach caratu. Na ilustracji fragment obrazu Grigorija Mjasojedowa.

Pogrążone w biedzie i zacofane masy rosyjskiego chłopstwa, podatne na hasła samozwańczych mistyków i rewolucyjne slogany, w 1905 roku zamieniły się w siłę, która była w stanie znieść z powierzchni ziemi niemal wszystko. I była to zemsta za lata niewyobrażalnej nędzy i cierpienia, w jakich przyszło im żyć w carskiej Rosji.

Rządzona od 1613 roku przez dynastię Romanowów Rosja była krajem ogromnych dysproporcji społecznych, które w ogólnym rozrachunku doprowadziły do jej upadku w około 300 lat później. Większość społeczeństwa – szacuje się że około 3/4 ludności kraju – stanowiło chłopstwo. Masy pozbawione jakiegokolwiek politycznego znaczenia. „Mużyk”, jak mawiano na chłopa, od zawsze stanowił element wybuchowy. Przywiązanie do ziemi – zarówno pańskiej, jak i państwowej – sprawiło, że chłop miał dwa wyjścia: albo walczył on z uciskiem (jak XVIII-wieczny rewolucjonista Jemielian Pugaczow), albo migrował w celu zapewnienia bytu swojej rodzinie.

Antidotum na problemy chłopskich mas miała być reforma uwłaszczeniowa z 1861 roku. W praktyce jednak nic nie zmieniła. Stary porządek przywiązania chłopa do ziemi i pańszczyzny, zastąpił co prawda nowy, ale w dalszym ciągu poddańczy, system podatków i pieniężnych zobowiązań. Obowiązek „opłat wykupnych”, który został rozłożony na kolejnych 49 lat był jedną z przyczyn, dla której pozycja rosyjskiego chłopa w 1900 roku, pomimo teoretycznej wolności, była o wiele gorsza niż sto lat wcześniej.

Szybki rozwój carskiej Rosji na przełomie XIX i XX wieku pod względem demograficznym (liczba mieszkańców wzrosła z 30 do 92 milionów) oraz gospodarczym (pojawienie się silnych ośrodków przemysłowych, między innymi, Zagłębia Donieckiego oraz okręgów bakińskiego i petersburskiego)  stworzył chłopskim masom szansę na poprawę bytu. I ona okazała się jednak iluzoryczna. Gdy przybywała do miasta zasilała szeregi rodzącej się od drugiej połowy XIX wieku klasy robotniczej. Niestety często padała ona ofiarą raczkującego w realiach rosyjskich kapitalizmu. Niewolniczą pracę na roli zastąpiła praca niewolnika w fabryce.

Obraz Sergieja Iwanowa "Chłopi opuszczający swoje ziemie". Bieda panująca na wsi, zmuszała niektórych do migracji. Warunki życia w miastach nie okazywały się jednak lepsze.

fot.domena publiczna Obraz Sergieja Iwanowa „Chłopi opuszczający swoje ziemie”. Bieda panująca na wsi, zmuszała niektórych do migracji. Warunki życia w miastach nie okazywały się jednak lepsze.

Niewolnicza praca

W okresie poprzedzającym wybuch rewolucji 1905 roku, która dała początek ustrojowym zmianom wynikłym z przewrotu październikowego roku 1917, na rosyjskiej wsi dominował jeszcze system trójpolówki. Potencjał rolny państwa był zatem wykorzystywany w stopniu niewielkim. Tamtejszy chłop nie przepadał zresztą za nowinkami technicznymi. Kiedy w latach 30-tych XIX stulecia wprowadzono w państwie carów uprawę ziemniaków, ta zbiegła się z epidemią cholery, co spowodowało przypisanie nowemu warzywu piekielnych mocy. W efekcie tego, jeszcze w 1875 roku uprawa ziemniaków zajmowała jedynie 1,5% areału.

Czy wiesz, że ...

...największy zjazd monarchów przed I wojną światową odbył się z okazji pogrzebu króla Wielkiej Brytanii Edwarda VII? Zgromadzeni władcy dalecy byli jednak od żałobnego nastroju.

...na początku XX wieku kobiety musiały być bardzo pomysłowe, by dostać się na studia? Przykładowo utalentowana ilustratorka, Zofia Stryjeńska, przez rok studiowała na niemieckiej uczelni, posługując się dokumentami swojego brata.

...w pewnych polskich kręgach narodowy socjalizmu spod znaku Hitlera uważany był za naszą autorką koncepcję? W "Swastyce" z 1933 roku autorzy pisali: Hitler (...) wystąpił ze swoją ideą dopiero w 1919 roku. Do swego „natchnienia” zaczerpnął jednak wzorów (...) w Polsce.

...w dwudziestoleciu międzywojennym żartowano, że "najbezpieczniejszym miejscem dla komunisty polskiego jest polskie więzienie"? Nienawidzący Komunistycznej Partii Polski Stalin postanowił ją zlikwidować, w wyniku czego zginęli wszyscy czołowi jej przywódcy.

Komentarze (16)

  1. rechot historii Odpowiedz

    Temat ciekawy. Szkoda, że oparty tylko na jednym źródle. Może to świadczyć o tym, że autor niczego poza biografią Rasputina nie czytał albo albo że ciekawostki historyczne zmieniły sie w żałosne „reklamidło”.

    • Członek redakcji | Anna Dziadzio Odpowiedz

      Szanowny komentatorze, na pewno nie można zarzucić artykułowi, że powstał wyłącznie na podstawie jednego źródła. Został oparty na wszystkich pozycjach wyszczególnionych w bibliografii.Co nie zmienia faktu, że najnowsza książka Douglasa stanowi świetne i rzetelne źródło informacji o carskiej Rosji. Pozdrawiamy.

    • Członek redakcji | Anna Dziadzio Odpowiedz

      Szanowna Evivo, oczywiście ma Pani rację. Informacja została od razu sprostowana! Pozdrawiamy i dziękujemy za uwagę.

  2. sławek Odpowiedz

    myślę, że błędnie podano w artykule roczne spożycie alkoholu w Rosji – 1,3 litra /rok. Obecnie średnia spożycia czystego alkoholu na świecie to od 12 do 15 litrów na osobę (piszę o pierwszej 10-tce państw w rankingu). Możliwe, że wkradł się przecinek i bardziej prawdopodobne jest to , że średnie spożycie wynosiło 13 l/osobę/rok. Pozdrawiam

    • Łukasz Kępski Odpowiedz

      Szanowny Panie,
      Dziękuję bardzo za uwagę. Jeżeli chodzi o liczbę 1,3 litra została ona zaczerpnięta z „Rosji Carów”. Oczywiście istnieje takie prawdopodobieństwo, że w publikacji był błąd w przecinku.

  3. A... Odpowiedz

    Ja bym prac Pana Góralskiego tak ochoczo jako naukowych nie cytował. No chyba, że np. pasują nam skrajnie naciągane jego opinie (patrz: Zabory Polski i rewolucja rosyjska a zmiany klimatu w Rosji, 2016) w kontekście dawnej Rosji, tego typu:

    „Tylko powrót do systemu feudalnego i uczynienie go humanitarnym przyczyni się do intensywnego wykorzystania potencjału rolnego Polski i zwiększenia produkcji polskiej żywności. Można to osiągnąć jedynie przez rehabilitację szlachty i ziemian polskich, którym Stalin i żydokomuna odebrali ziemię w tzw. reformie rolnej.” (…)

    No chyba że to jakiś totumfacki facecjonista autora :)

    Aż boje się myśleć co autor z kolei miał na myśli mówiąc o ww. rehabilitacji… To już wolę skrajnie agresywne latyfundialne agrokorporacje Ameryki Łacińskiej.

    • Łukasz Kępski Odpowiedz

      Szanowny Panie,
      Nikt nie napisał, że prace p. Góralskiego są stricte naukowe. Choć jako baza pomocnicza w pisaniu artykułu były one bardzo pomocne. Szczególnie ze względu na dość obficie cytowane fragmenty różnych prac, o wiele bardziej uznanych autorytetów w dziedzinie carskiej Rosji.

  4. Obwatel Odpowiedz

    Określenie ,,motłoch”, daje wiele do myślenia o autorze tego wyrażenia… Czyżby to nie byli ludzie? Może należy zrehabilitować system carski?

  5. Jarema Odpowiedz

    Z użyciem słowa ,,motłoch” to faktycznie przesada. Odnośnie samej Rosji carskiej to cóż, idyllą dla chłopów i robotników nie była. Oczywiście że w porównaniu do czasów sowieckich mogłaby się wydawać rajem utraconym ale zajrzyjmy do naszych ,,Chłopów”- wieś Lipce, zachodnie rubieże imperium Romanowów a więc tereny lepiej rozwinięte. Co tam mamy? bezlitosna walka o przeżycie we własnej wsi, bieda, ciężka praca, kłanianie się nisko każdemu urzędnikowi, dziedzicowi czy nawet bogatszemu sąsiadowi. Rozrywka? dożynki, procesje religijne, pogrzeby i wódka oraz tańce w karczmie. Jest taki bardzo realistyczny obraz ..Procesja w Guberni Kurskiej” Ilji Repnina, bardzo wiernie oddaje ówczesny obraz wsi (zresztą, wystarczy na zachowane zdjęcia z epoki spojrzeć). Nie dziwota więc że ludziom na trzeżwo nie bardzo się podobał ich los. Wódka plus autorytet cerkwi i cara- to trzymało naród w porządku. Car niestety zrobił tą głupotę że po primo wszedł do I wojny światowej, po drugiej wprowadził suchoj zakon- prohibicje, po tertio objął dowodzenie nad armią i tym samym został utożsamiony z klęskami. Brak cara, chwytliwa propaganda bolszewicka połączona z terroryzowaniem ludności, głupota większości białych generałów i lud rosyjski z czyśćca trafił na samo dno piekieł. I w zasadzie na tym zakończyłbym historię Rosji bo dzisiejsze państwo Putina to nędzny, przypudrowany ZSRR uzależniony od cen bogactw naturalnych i łaskawości Chin.

    • Członek redakcji | Anna Dziadzio Odpowiedz

      Drogi Panie Jaremo, chciałoby się coś dodać do tego wpisu, ale… nie ma jak, bo trafił Pan w tak wielu kwestiach w punkt, że niepotrzebne jest nawet rozwijanie pewnych skrótowych myśli. No może jednak mimo wszystko nie zapominajmy o wpływie Rasputina, który również w niemałym stopniu do upadku carskiej Rosji się przyczynił. Pozdrawiam serdecznie.

      • Czytacz Odpowiedz

        Pani Anno, wpływ Rasputina? Ww. był przeciwny przystąpieniu Rosji do I Wojny Światowej cała wina w zakresie upadku caratu leży tylko i wyłącznie po stronie Mikołaja II i jego rodziny. Tragedią tego władcy był zupełny brak wyczucia nastrojów społecznych, a przejęcie przez niego osobistego dowództwa podczas walk na froncie to była tragedia. Rasputin jako kunktator i zausznik cara był dla niego namiastką „głosu ludu”

        • Członek redakcji | Anna Dziadzio

          Drogi Czytaczu, car tracił poparcie ze strony ludu, w dużej mierze także ze względu na wpływ Rasputina, który nie podobał się reszcie społeczeństwa. Ponadto oskarżano go o klęski wojenne, a nawet szpiegostwo na rzecz Niemiec. A że car nie odsunął go mimo tego, także osoba Rasputina przyczyniła się do wybuchu rewolucji. Pozdrawiam.

  6. Anonim Odpowiedz

    Ja Rosję, prawdziwą Rosję znam, po prostu znam. Możecie mnie uznać za wariata. Pamiętam jak się w kinie mało nie popłakałem kiedy usłyszałem pieśń ,,nalivajmo bratia”. Zawsze miałem duży respekt przed Ikonami a pewna bioenergoterapeutka skazała że mam karmę angielską i rosyjską. Mój przodek był kapitan Olieniow uratowany przez córkę leśniczego czyli moją praprapraprababkę (Olień czyli Jeleń) Annę, nazwisko panieńskie matki Jeleń po rosyjsku olień. Rozumiem jako potomek polskich chłopów z Wielkopolski i Łużyc oraz rosyjskich i ukraińskich arystokratów los zarówno jednych i drugich jest mi zrozumiały. Nie wywyzszam się bo moja ,,błękitna krew” to niewiele ale los prostych ludzi jest mi szczególnie bliski. Rozumiem nędzę a często i głód ludzi z czasów caratu bo i tego zaznałem swego czasu w Anglii. Rozumiem i dlatego nie chcę się mądrować że mimo wszystko głód z lat cara to było i tak nic z dobrobytem lat komunistycznych. I zarówno jako poznański czy łużycki chłop oraz ukraiński czy rosyjski dziedzic wolę być mimo wszystko w czasach carów i cesarzy.

  7. Jarema Odpowiedz

    Ja Rosję, prawdziwą Rosję znam, po prostu znam. Możecie mnie uznać za wariata. Pamiętam jak się w kinie mało nie popłakałem kiedy usłyszałem pieśń ,,nalivajmo bratia”. Zawsze miałem duży respekt przed Ikonami a pewna bioenergoterapeutka skazała że mam karmę angielską i rosyjską. Mój przodek był kapitan Olieniow uratowany przez córkę leśniczego czyli moją praprapraprababkę (Olień czyli Jeleń) Annę, nazwisko panieńskie matki Jeleń po rosyjsku olień. Rozumiem jako potomek polskich chłopów z Wielkopolski i Łużyc oraz rosyjskich i ukraińskich arystokratów los zarówno jednych i drugich jest mi zrozumiały. Nie wywyzszam się bo moja ,,błękitna krew” to niewiele ale los prostych ludzi jest mi szczególnie bliski. Rozumiem nędzę a często i głód ludzi z czasów caratu bo i tego zaznałem swego czasu w Anglii. Rozumiem i dlatego nie chcę się mądrować że mimo wszystko głód z lat cara to było i tak nic z dobrobytem lat komunistycznych. I zarówno jako poznański czy łużycki chłop oraz ukraiński czy rosyjski dziedzic wolę być mimo wszystko w czasach carów i cesarzy.

Dodaj komentarz

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.