Ciekawostki Historyczne
Generic selectors
Tylko dokładne dopasowania
Szukaj w tytułach
Szukaj w treściach
Szukaj w postach
Search in pages

Chiński Leonardo da Vinci… którego biła żona

Ilustracja"Uczony na łące" z czasów dynastii Song (XI wiek) (źródło: domena publiczna").Mówi się, że Leonardo Da Vinci wyprzedził swoją epokę o pięćset lat. Shen Kuo „prześcignąłby” w tej konkurencji renesansowego mistrza o pół tysiąclecia! Ten genialny Chińczyk z XI wieku miał wiele talentów: był wynalazcą, politykiem, wojskowym, naukowcem, poetą… tylko z żoną nie mógł się dogadać.

Niezwykła ciekawość świata i szerokie zainteresowania – to, zdaniem Erica Weinera, autora książki „Genialni. W pogoni za tajemnicą geniuszu”, cechy wybitnych jednostek. Właśnie taki był Shen Kuo, chiński uczony z czasów dynastii Song. Nie wiem, czy w tamtych czasach Chińczycy wymieniali się wizytówkami, ale jeśli tak, to wizytówka Shena musiała być ogromnych rozmiarówpisze Weiner.

Shen był matematykiem, astronomem, meteorologiem, geologiem, zoologiem, botanikiem, farmakologiem, agronomem, archeologiem, etnografem, kartografem, encyklopedystą, dyplomatą, inżynierem hydromechanikiem, wynalazcą, rektorem uniwersytetu i ministrem finansów.

Wyobrażenie współczesnego artysty o tym, jak wyglądał Shen Kuo (źródło: Wikimachine, lic. CC BY-SA 3.0).

Wyobrażenie współczesnego artysty o tym, jak wyglądał Shen Kuo (autor: Wikimachine, lic. CC BY-SA 3.0).

A były to tylko jego oficjalne zajęcia! W wolnym czasie pisał poezję i komponował muzykę – dodaje autor „Genialnych…”. Wybitne talenty oraz chęć zdobywania wiedzy doprowadziła go na sam szczyt. Niestety, długo na nim nie zabawił.

Droga na szczyt

Początkowo nic nie wskazywało na to, aby Shen Kuo miał w przyszłości zrobić zawrotną karierę. Uczony urodził się 1031 roku w Qiantang (obecnie miasto Hangzhou w prowincji Zhejiang), w rodzinie niższego rangą urzędnika.

W 1051 roku przejął posadę po zmarłym ojcu. Jego zadaniem było nadzorowanie systemu nawadniania, dbanie o drożność kanałów, podejmowanie odpowiednich działań przeciwpowodziowych.

Jednak na tym nie poprzestał. Shen postanowił wspinać się dalej po szczeblach administracji państwowej. Zaczął zdawać kolejne egzaminy urzędnicze. Ostatecznie, po siedmiu latach, w 1063 roku osiągnął najwyższy stopień –  jinshi.

Jeszcze w tym samym roku został mianowany ambasadorem. Swoją misję pełnił w kilku graniczących z Państwem Środka królestwach. Jednym z jego sukcesów było podpisanie traktatu pokojowego z państwem Liao.

W międzyczasie piastował urząd ministra finansów, dowodził wojskiem, był też kanclerzem w prestiżowej Akademii Hanlin. Sprawdzał się na każdym polu, więc nowych propozycji pracy nie brakowało.

Jedna z pięciu map gwiazd Su Songa, opublikowana w 1092 roku, oparta na wyznaczonej przez Shen Kuo poprawionej pozycji gwiazdy północnej (źródło: domena publiczna).

Jedna z pięciu map gwiazd Su Songa, opublikowana w 1092 roku, oparta na wyznaczonej przez Shen Kuo poprawionej pozycji gwiazdy północnej (źródło: domena publiczna).

W karierze pomagał mu genialny umysł, ale też… lizusostwo. Shen Kuo często był wysyłany przez cesarza „w teren”. Pewnego razu przyjechał do poety i późniejszego administratora Hangzhou Su Shi. Podczas odwiedzin Shen skopiował kilka niepochlebnych dla władzy wierszy i doniósł o nich swemu potężnemu pryncypałowi. Donosicielstwo przyniosło mu przychylność władcy i wysokie odznaczenie państwowe.

Shen Kuo doradzał także następcy tronu. Jako zaufanemu przyszłego cesarza powierzono mu obronę granic przeciwko Qidanom z państwa Liao. Na polach bitewnych odnosił sukcesy, tytuły i pochwały od cesarza sypały się jak z rękawa. Władca pisał do Shena listy – 273 w ciągu szesnastu miesięcy!

Ten artykuł ma więcej niż jedną stronę. Wybierz poniżej kolejną, by czytać dalej.

Uwaga! Nie jesteś na pierwszej stronie artykułu. Jeśli chcesz czytać od początku kliknij tutaj.

Ukoronowaniem jego kariery było jednak stanowisko dyrektora Cesarskiego Obserwatorium Astronomicznego, które otrzymał z rąk samego cesarza w 1072 roku. W tym czasie przeprowadził między innymi reformę kalendarza, badał ruchy planet i udoskonalał mapy nieba.

Kto nie ma szczęścia w miłości ten….szuka go w gwiazdach

Shen Kuo najbardziej dziś znany jest z tego, że jako pierwszy, w 1088 roku, opisał kompas i wyjaśnił działanie igły magnetycznej. W Europie pierwsza wzmianka o igle magnetycznej pojawiła się około stu lat później, w dziele „De naturi rerum” Alexandra Neckmana.

Popiersie Shen Kuo ustawione w ogrodzie pekińskiego Cesarskiego Obserwatorium Astronomicznego (fot. Hans A. Rosbach; lic. CC ASA 3.0).

Popiersie Shen Kuo ustawione w ogrodzie pekińskiego Cesarskiego Obserwatorium Astronomicznego (fot. Hans A. Rosbach; lic. CC ASA 3.0).

Shen odkrył zasady deklinacji magnetycznej i wprowadził koncepcję tak zwanej prawdziwej północy. Dostrzegł różnicę w położeniu bieguna magnetycznego i bieguna geograficznego Ziemi. Udoskonalił metodę pomiaru odległości ciał niebieskich i  zmierzył dystans między gwiazdą polarną a prawdziwą północą. A to tylko niektóre z jego osiągnięć.

Jednak, jeśli wierzyć ówczesnym plotkom, sukcesy na niwie politycznej i naukowej nie przekładały się na pożycie małżeńskie. Jak twierdzi Eric Weiner:

Shen mógł się pochwalić wybitnymi osiągnięciami akademickimi, ale jego życie osobiste legło w gruzach. Był nieszczęśliwie żonaty i mówi się, że żona go biła. Jak wielu geniuszy przekierował swoje niezadowolenie na pracę.

Żona Shena Kuo podobno była niezbyt miłą niewiastą... Fragment obrazu chińskiego artysty Wanga Juzhenga (źródło: domena publiczna).

Żona Shena Kuo podobno nie była zbyt miłą niewiastą… Fragment obrazu chińskiego artysty Wanga Juzhenga (źródło: domena publiczna).

Podobno nawet dzieci interweniowały w obronie ojca. Agresywne zachowanie żony skończyło się wraz z jej śmiercią, która jednak pogrążyła Shena w smutku. Ponoć próbował nawet utopić się w rzece Jangcy.

Zastanawiające może być, dlaczego Shen Kuo godził się na takie traktowanie. Zagadka się wyjaśnia, kiedy dowiadujemy się, że już jako ambasador ożenił się z córką wysokiego rangą urzędnika. Nic więc dziwnego, że nieszczęśliwy pan młody nie chciał narażać się potężnemu teściowi.

Z drugiej strony Shen Kuo oddawał się bez reszty swojej pasji poznawania świata, co czasami mogło kłócić się z domowym mirem. Uczony był bowiem zdolny do różnych poświęceń w imię nauki.

Cesarz Shenzong z dynastii Song (1067–1085) obsypywał Shen Kuo pochwałami i tytułami. Wystarczyła jedna porażka, by zapomniał o swoim protegowanym (źródło: domena publiczna).

Cesarz Shenzong z dynastii Song (1067–1085) obsypywał Shen Kuo pochwałami i tytułami. Wystarczyła jedna porażka, by zapomniał o swoim protegowanym (źródło: domena publiczna).

I tak na przykład, aby skompilować swoje tablice ruchu planet wstawał trzy razy w nocy, w celu dokonania odpowiednich pomiarów.  Ten codzienny, a raczej conocny rytuał, kultywował nieprzerwanie przez całe pięć lat.

Ambicją sięgamy wyżej nieba, lecz los nasz cieńszy od papieru…

Błyskotliwa kariera Shen Kuo załamała się gwałtownie.W 1080 roku, pasmo sukcesów zakończyła bitwa, w której wojska cesarstwa zostały pokonane przez Tangutów z państwa Xixia. Winą za klęskę i śmierć sześćdziesięciu tysięcy chińskich żołnierzy niesłusznie obarczono Shen Kuo.

Ten artykuł ma więcej niż jedną stronę. Wybierz poniżej kolejną, by czytać dalej.

Uwaga! Nie jesteś na pierwszej stronie artykułu. Jeśli chcesz czytać od początku kliknij tutaj.

Uczony utracił wszystkie dotąd piastowane urzędy i znalazł się w areszcie domowym. Resztę życia spędził w swojej posiadłości o wdzięcznie brzmiącej nazwie: Mengqi, czyli ,,Potok Snów”. Tam też zmarł w  1095 roku. Ale zanim to nastąpiło, spisał większość swoich spostrzeżeń w księdze „Mengqi Bitan” (,,Rozmowy Pędzla z Potoku Snów”).

Ciekawski urzędnik

Znajdziemy w niej wiele dowodów na geniusz Shen Kuo. Jednym z nich  było opisanie niezwykłego wynalazku Bi Shenga. Sheng stworzył ruchome drukarskie czcionki, wyprzedzając Gutenberga o cztery wieki. Shen Kuo chwalił dzieło współczesnego mu wynalazcy za jego wydajność i skuteczność oraz słusznie przewidywał, że jest to przełomowe odkrycie.

Uczony był również uważnym obserwatorem przyrody. Dokładnie opisał zjawisko, znane później jako sedymentacja. Wspominał w swoich zapiskach, że podczas przeprawy żołnierzy przez piaszczystą rzekę, nagle ludzie oraz sprzęt zaczęli tonąc w ruchomych piaskach.

Inną jego zasługą było opisanie procesów klimatycznych i geologicznych. Zauważył między innymi, że w skałach w prowincji Shaanxi znajdują się skamieniałe szczątki bambusa. Wiedząc, że ta roślina obecnie nie występuje w tym rejonie, wywnioskował, że wcześniej była tutaj nizina, a klimat musiał być wilgotny.

Shen Kuo zauważył skamieliny bambusu w miejscu, gdzie ta roślina nie występowała. Wykoncypował, że to oznacza, iż klimat zmienia się w czasie. Na ilustracji dzieło chińskiego artysty Li Kana (1244-1320) (źródło: domena publiczna).

Shen Kuo zauważył skamieliny bambusu w miejscu, gdzie ta roślina nie występowała. Wykoncypował, że to oznacza, iż klimat zmienia się w czasie. Na ilustracji dzieło chińskiego artysty Li Kana (1244-1320) (źródło: domena publiczna).

Tłumaczył również przyczyny powstawania takich zjawisk przyrodniczych jak: przypływy, tornada, tęcza, zmiany w krajobrazie. Jest autorem pierwszej mapy topograficznej na świecie. Opisał również charakterystyczne cechy oraz właściwości ropy naftowej. Przewidział  jej niektóre przyszłe zastosowania…

Nie należy zapominać, że Shen Kuo interesował się również historią i kaligrafią. O tym, że był uzdolnionym humanistą, świadczy również fakt, że  „Mengqi Bitan” przez wieki czytano nie tylko po to, aby zaznajomić się z zawartą w niej wiedzą naukową, ale ze względu na ciekawy i przystępny styl, trafne uwagi dotyczące sztuki i literatury oraz zabawne anegdoty.

***

Książka „Genialni. W pogoni za tajemnicą geniuszu” to zapis podróży Erica Weinera po miejscach, które w historii miały momenty wyjątkowego rozkwitu i stawały się na pewien czas ośrodkiem rozwoju myśli ludzkiej. Autora nurtuje pytanie: „Co wisiało wtedy w powietrzu – i czy da się to zabutelkować?”

Rozwiązania „zagadki geniuszu” szuka Atenach, chińskim Hangzhou, Florencji, Edynburgu, Wiedniu, Kalkucie i Dolinie Krzemowej. Zastanawia się, co rodzi i co przyciąga geniusz, czemu skupia się on w określonych miejscach i określonym czasie i czemu ginie, pozostawiając tylko pamięć o złotym wieku?

Bibliografia:

Literatura Podstawowa:

  1. Eric Weiner, Genialni. W pogoni za tajemnicą geniuszu, tłum. Ewa Kleszcz, PWN, 2016.
  2. David S. Kidder, Noah D. Oppenheim, The Intellectual Devotional -Biographies, Rodale, 2010.
  3. The Encyclopedia of Confucianism, red, Xinzhong Yao, Routledge, New York, 2003.
  4. Scott L. Montgomery, Alok Kumar, A History of Science in World Cultures: Voices of Knowledge, Routledge, 2015.
  5. Yinke Deng, Ancient Chinese Inventions, Cambridge University Press, 2011.

Literatura Pomocnicza:

  1. A History of Chinese Science and Technology,T.2, red. Yongxiang Lu, Shanghai Jiao University Press, Springer Berlin Heidelberg, Beijing 2015.
  2. History of Modern Optics and Optoelectronics Development in China, red, Fuxi Gan, Shouyun Tian, World Scientific, World Century, 2014.
  3. The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook, red. Victor J. Katz, Princeton University Press, Princeton, Oxford, 2007.
  4. Aixiang Wu,Yezhi Sun, Granular Dynamic Theory and Its Applications, Metallurgical Industry Press, Springer, Beijing 2002.
  5. Marc Hermann, Weiping Huang, Henriette Pleiger, Thomas Zimmer, Geschichte der chinesischen Literatur, t.1, De Gruyter Saur, Berlin, New York 2011.

Skąd się biorą geniusze?

Czy wiesz, że ...

...święta Jadwiga śląska znalazła nietypowe zastosowanie dla wody, w której obmywały nogi mniszki? Mianowicie polewała nią swoją twarz i głowę, a w dodatku urządzała w niej kąpiel dla... swoich wnucząt!

...podczas wyboru Karola V na króla niemieckiego w 1519 roku opór elektorów trzeba było pokonać… łapówką, zwaną eufemistycznie „namaszczeniem ręki”? Młody Habsburg wydał na ten cel astronomiczną kwotę ponad 850 tysięcy guldenów.

...w średniowiecznej Anglii używano niezwykłej metody, by dowieść swojej niewinności? Oskarżony musiał połknąć grudę złożoną z przaśnego, jęczmiennego wypieku oraz owczego sera wytworzonego w maju. Jeśli podczas mszy świętej zdołał pochłonąć całość, uznawano go za wolnego od zarzutów.

Komentarze (3)

    • Katarzyna Michalewicz Odpowiedz

      Również się zgadzam, że historia Shen Kuo jest jedyna w swoim rodzaju. :-) Niestety z tego co mi wiadomo, niestety nie ukazał się jeszcze polski przekład ,,Mengxi Bitan”. Ale miejmy nadzieję, że znajdzie się wydawnictwo, które podejmie się tego niełatwego, acz fascynującego zadania. Pozdrawiam serdecznie!

Dodaj komentarz

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.