Kontrowersje, odkrycia, bohaterowie i łajdacy. Fascynujące opowieści na każdy dzień od najpopularniejszego magazynu o historii w Polsce

Afrykańskie Eldorado. Czy to było najbogatsze miasto średniowiecznego świata?

Legendy o afrykańskim Eldorado nie dawały Europejczykom spokoju. Zwłaszcza ta o chodnikach pokrytych złotem...

fot.University of Winsconsin/ MaliEmpire Government Legendy o afrykańskim Eldorado nie dawały Europejczykom spokoju. Zwłaszcza ta o chodnikach pokrytych złotem…

Chodniki i domostwa pokryte szczerym złotem. Takie legendy krążyły o mieście założonym przez lud, który bogacił się na sprzedawaniu w niewolę swoich współrodaków. Czy afrykańskie Eldorado naprawdę istniało? A jeśli tak, co doprowadziło do jego upadku?

Na przełomie XI i XII wieku Tuaregowie – lud pustyni, żyjący swobodnie na rozległych obszarach Sahary, na terenach dzisiejszej Algierii, Nigru i Mali – założyli osadę nazwaną Timbuktu. Miejsce było nieprzypadkowe. Wybrali oni lokalizację, gdzie przecinały się szlaki prowadzące w cztery strony Afryki: z północy na południe oraz ze wschodu na zachód i odwrotnie. Jak pisze Charlie English w swoim najnowszym historycznym reportażu „Przemytnicy książek z Timbuktu”, było to także „przecięcie największej gorącej pustyni świata i najdłuższej rzeki Afryki Zachodniej”.

Osada na południowym skrawku Sahary, kilka kilometrów od głównego koryta rzeki Niger, stała się miejscem, w którym zamieszkali tuarescy wojownicy i należący do nich niewolnicy, myśliwi, wolni rybacy oraz rolnicy. Szybko rozkwitła tu wymiana towarowa. Tak pisał o niej XVII-wieczny kronikarz Es-Sadi:

Początkowo spotykali się tam podróżnicy wędrujący lądem i przybywający rzeką. Mieli tam składy swych dóbr i ziarna. Szybko miejsce to stało się punktem docelowym dla podróżników, którzy powracali tam coraz częściej. Dobra swoje powierzali oni pieczy niewolnicy, którą nazywano Timbuktu. Słowo to oznacza w ich języku „stara”, i od niego to błogosławione miejsce wzięło swoją nazwę.

Współcześni badacze uważają jednak, że nazwa pochodzi raczej od berberyjskich słów „tim” i „buktu”, co oznaczało „miejsce małej wydmy” i związane było z położeniem miasta na niewielkim wzniesieniu.

Przez wieki Timbuktu stanowiło centrum intensywnej wymiany handlowej między Czarną Afryką a islamską Afryką Północną, a za jej pośrednictwem i z Europą. Ze względu na bogactwa i względną niedostępność upowszechnił się mityczny obraz miasta.

fot.Martin Bernatz/ domena publiczna Przez wieki Timbuktu stanowiło centrum intensywnej wymiany handlowej między Czarną Afryką a islamską Afryką Północną, a za jej pośrednictwem i z Europą. Ze względu na bogactwa i względną niedostępność upowszechnił się mityczny obraz miasta.

Lud wyspecjalizowany w handlu ludźmi

W Timbuktu sprzedawano i kupowano sól, wyroby metalowe, ozdoby, konie, daktyle, kość słoniową, złoto, skóry, pachnidła i niewolników. Tuaregowie przywozili te materiały znad Morza Śródziemnego, z krajów Maghrebu. W drugą stronę wędrowało złoto wydobyte w głębi Czarnej Afryki, kości i skóry z upolowanych tam zwierząt oraz schwytani niewolnicy, których łapaniem Tuaregowie zajmowali się zawodowo. Handlowali nimi już z Rzymianami, a w późniejszych czasach brali czynny udział w ich wywozie do Stanów Zjednoczonych. Łapanie ludzi stanowiło jedno z głównych źródeł dochodu mieszkańców Timbuktu.

Czy wiesz, że ...

… Maurycy Beniowski został cesarzem Madagaskaru? Pomogła w tym… plotka. Pewna stara Malgaszka, która po latach wróciła z niewoli, zaczęła rozpowiadać, że podróżnik jest wnukiem lokalnego władcy, Ramini Larizona. Dzięki tej pogłosce 10 października 1776 roku przywódcy plemion obwołali go Wielkim Ampanskabe, czyli cesarzem.

...gdy w 1556 roku do Siedmiogrodu wróciła Izabela Jagiellonka, najstarsza córka Zygmunta Starego i Bony Sforzy oraz matka tamtejszego księcia, z okazji jej przyjazdu Izabeli 23-letni Stefan Batory wygłosił w nienagannej łacinie mowę powitalną? Nie mógł jeszcze wiedzieć, że dwie dekady później ożeni się z jej młodsza siostrą, Anną Jagiellonką, i zasiądzie na polskim tronie!

...do dzisiaj nie wiadomo, co stało się z mieszkańcami Zaginionej Kolonii na wyspie Roanoke? Gdy w 1590 roku dotarła tam kolejna ekspedycja, zastała osadę całkowicie opuszczoną. Mieszkańcy zniknęli. Nie było zwłok ani śladów walki. Jedyną wskazówkę dla poszukiwaczy stanowiło wyryte na palisadzie słowo „Croatoan”. 

...święta Jadwiga śląska znalazła nietypowe zastosowanie dla wody, w której obmywały nogi mniszki? Mianowicie polewała nią swoją twarz i głowę, a w dodatku urządzała w niej kąpiel dla... swoich wnucząt!

Komentarze (22)

    • Nasz publicysta | Anna Dziadzio Odpowiedz

      Bardzo dziękujemy – w imieniu Autora i Redakcji i tuż po Świętach obiecujemy więcej w tej tematyce. Pozdrawiamy :)

  1. Podróżnik Odpowiedz

    Podobnie było z Koumbi Saleh stolicą imperium Ghany, choć właściwa tubylcza nazwa państwa to Wagadou. Owe miasto założyli Berberowie, a później ulegli asymilacji, ponieważ dynastia panująca w tym państwie stała się czarna. Koumbi Saleh było podzielone na dwie części – dzielnicę kamienną, gdzie dla muzułmanów wzniesiono 12 meczetów i dzielnicę Ghaba gdzie mieszkał wladca wraz z dworem, a budowle wznoszono tam z kamienia i drewna akacjowego. Około 1067 roku animistyczna Ghana przeżywała okres rozkwitu, jednak dziesięć lat później uległa Almorawidom, wojowniczym pustynnym mnichom. Koumbi Saleh zostało zajęte, splądrowane i spalone. Mieszkańcy wymordowani, oszczędzono natomiast dzieci, które wzięto do niewoli.

    • Nasz publicysta | Anna Dziadzio Odpowiedz

      Drogi Podróżniku, bardzo się cieszę, że zapoznał się Pan z poleconym tekstem i postanowił również tu zostawić ciekawy komentarz. Dziękujemy i pozdrawiamy :)

      • Podróżnik Odpowiedz

        Sprecyzuję oczywiście Kumbi Saleh założyli na spółkę Berberowie z ludem Soninke i zostali pochłonięci przez czarną większość. Historia to moja pasja, interesuję się szczególnie odkryciami geograficznymi i ekspansją Portugalczyków i Hiszpanów w Azji, Afryce i obu Amerykach, poza tym cywilizacjami pozaeuropejskimi. Imperia i państwa afrykańskie są o tyle ciekawe, że mało o nich wiemy. Pozdrawiam. :)

        • Nasz publicysta | Anna Dziadzio

          Drogi Podróżniku, bardzo się zatem cieszymy, że znalazł Pan nasz portal, czyta nas i włączył się w dyskusje. Tacy Czytelnicy są dla nas na wagę złota. Również serdecznie pozdrawiamy :)

  2. Podróżnik Odpowiedz

    Schyłek Ghany:

    Imperium po osiągnięciu szczytu swojego rozwoju, zaczęło mieć problemy na początku XI wieku. W 1050 roku wojownicy Soninke zdobyli ważne miasto Audaghust, zostało ono jednak odbite przez państwo Takrur. Do roku 1059 gęstość zaludnienia wokół wiodących miast imperium poważnie przeciążała region podatkami. Sahara rozszerzała się na południe zagrażając rezerwom żywności. Kiedy dochody z handlu były wysokie, import żywności był wystarczający do utrzymania ludności, kiedy handel zaczął się chwiać, system też się załamał. Rosnąca potęga Almorawidów wkrótce doprowadziła do rozpoczęcia dżihadu przeciw Ghanie w roku 1062 pod przywództwem generała Abu Bakra ibn Umara. Almorawidzi walczyli z Imperium Ghany przez pięć lat, zanim po oblężeniu zdołali zdobyć stolicę w roku 1067. W tamtym czasie Ghana mogłaby się bronić armią składającą się z około 200 tys. żołnierzy. Imperium pod przywództwem Ghana Bassi i jego następcy Ghana Tunki Menina przez kolejne dziesięć lat stawiało opór. Ostatecznie w roku 1076 Abu Bakr ibn Umar zdobył Kumbi Salih i położył kres imperium podczas nawracania jego obywateli na islam.

    Generał Abu-Bakr zmarł w roku 1087; Almorawidzi panowali nad resztkami Imperium Ghany, lecz nie trwało to długo. Podzielony region przechodzi ponownie pod rządy Soninke, jednak ze znacznie mniejszą władzą.

    Około roku 1140, fanatycznie antymuzułmańscy ludzie Sosso królestwa Kaniaga zdobyli znaczną część dawnego imperium. Diara Kante przejął kontrolę nad Kumbi Salih w roku 1180 i założył dynastię Diarisso. Jego syn Soumaoro Kante odziedziczył po nim tron w roku 1203 i zmusił ludzi do zapłacenia daniny. Sosso poradzili też sobie z aneksją sąsiedniego stanu ludu Mandingo – Kangaba na południu, gdzie zlokalizowane było ważne złotodajne pole Bure.

    W roku 1230 Kangaba poprowadzili powstanie pod przywództwem księcia Sundiata Keita przeciw rządom Sosso. Ghana Soumaba Cisse, wtedy wasal Sosso zbuntował się z Kangaba i luźną federacją stanów mówiących językami mande. Po porażce Soumaoro w bitwie pod Kiriną w roku 1235, nowi władcy Kumbi Salih stali się trwałymi sprzymierzeńcami Imperium Mali. Kiedy Mali stało się potężniejsze, rola Ghany jako sojusznika zmalała do tego stopnia, że stała się państwem lennym. W roku 1240 przestała być niezależnym królestwem.

  3. Podróżnik Odpowiedz

    Królestwo Beninu:

    Tradycje ludu Bini (Edo) umieszczają początki Beninu w odległej przeszłości. Wedle tradycji lud przybył z Egiptu, wybrał władcę Igodomigodo (Beninu) o imieniu Igodo z tytułem ogiso. Jego syn Ere miał założyć wiele osad i utworzyć stowarzyszenia rzemieślników, rzeźbiarzy w drewnie i kości słoniowej. Miał on wprowadzić wiele elementów do ceremoniału dworskiego, np. tron (ekete). Inne legendy mówią o związku władców z władcami Ife u Jorubów przez pochodzenie obu dynastii.

    Na podstawie tych legend początki tego państwa umieszcza się na około 900 rok i wiąże z wpływami państwa Ife. Trzydziesty pierwszy i zarazem ostatni władca z tej dynastii, zwany Owodo, był władcą słabym. Usunięto go z tronu z powodu licznych klęsk i walk wewnętrznych. Nastał czas bezkrólewia. Po dłuższym czasie dostojnicy poprosili władcę Ife Oduduwę z Jorubów o przysłanie swojego syna do Beninu. Ten wysłał syna Oranmijana, który z miejscową kobietą Erinmwinde miał syna Ewekę.

    Eweka I był pierwszym władcą Beninu z nowej dynastii. Przyjął tytuł królewski oba, który obowiązuje do dziś. Jego panowanie tradycja ustna umieszcza na koniec XII lub początek XIII w. Utworzył on z siedmiu osób dziedziczną radę koronną (uzama nihinron) z przewodniczącym (oliha) na czele. Rada wybierała panującego spośród dwóch najstarszych synów oby. Stolicą państwa zostało miasto Benin (Ile Ibinu), założone przez władcę Ojo ok. 1170 roku.

    Za panowania Ewuare Wielkiego (ok. 1440-1473) przeprowadzono wiele reform mających na celu wzmocnienie władzy centralnej. Do rady koronnej dołączono najstarszego syna władcy z tytułem edaiken. Utworzono radę państwową (eghaevbo nore). Około 1470 r. zmieniono nazwę państwa na Edo. Pod koniec jego panowania doszło do pierwszych kontaktów z Portugalczykami.

    Rozpoczęto politykę imperialną. Prowadzono wiele wojen. Wyprawy kierowane były na wschód do Ibo, na południe, oraz ku zachodowi przeciw Jorubom. Dążono do opanowania wybrzeża, by narzucić zwierzchnictwo nad lokalnymi wodzami celem przejęcia kontroli nad handlem z Europejczykami. Około połowy XVI w. Benin opanował wybrzeże, aż po Lagos. Na początku XVI w. ustalono granicę z państwem Ojo na terenie krainy Ekiti na północnym zachodzie. Ehengbuda (ok. 1578-1606) był ostatnim z wielkich władców-wojowników. Do państwa przyłączył wiele miejscowości. W czasie podróży do Lagos utonął jako 90-letni stary człowiek.

    Ife było wielkim ośrodkiem sztuki istniejącym już w IX wieku n.e., a przeżywającym swój rozkwit między XII a XV stuleciem. Artyści z Ife udawali się na dwór władcy Beninu i tam pracowali pod jego kontrolą.

    Pałac króla, noszącego tytuł oba był prawdziwym miastem w mieście. Zdobiły go galerie wsparte na drewnianych kolumnach ozdobionych brązowymi płaskorzeźbami. Bramy z rzeźbionego drewna pokryte były cienkimi płytkami z mosiądzu, modelowanymi na płaskorzeźbach. Sale pałacu i jego dach zdobiły głowy i posągi z brązu. Gzymsy wykonano z rzeźbionej kości słoniowej, a nawet całych ciosów. Posążki, stylizowane głowy i płaskorzeźby przedstawiające postaci i sceny historyczne były przeznaczone wyłącznie dla króla. W początkowym okresie dzieła powstałe w Beninie przypominały pierwowzory z Ife. Później pojawiło się wśród nich coraz więcej dzieł oryginalnych: głów z brązu i płaskorzeźb przedstawiających sceny obrzędów z udziałem króla, z życia codziennego, sylwetki portugalskich żołnierzy. Wyroby te charakteryzowało bogactwo stylów.

    Otoczony drewnianym murem Benin, stolica królestwa noszącego tą samą nazwę, zajmował powierzchnię pięciu kilometrów kwadratowych. Miasto przecinały szerokie i proste ulice, wzdłuż których wzniesiono kwadratowe i okrągłe domy z ubitej gliny, pokryte strzechą.

    • Nasz publicysta | Anna Dziadzio Odpowiedz

      Drogi Podróżniku, dziękujemy za dwa rozbudowane komentarze, ale mógłby Pan dodać do czego w tekście mają się one odnosić, albo jaką dyskusję prowokować? Ponieważ wkleja Pan bardzo ciekawe informacje, niemniej – oprócz ogólnej tematyki państw afrykańskich – troszkę bez związku z tekstem czy samą pod nim dyskusją. A główną rolą forum jest właśnie komentowanie samego artykułu i pobudzanie wymiany zdań i poglądów. Z góry dziękujemy zatem za wyjaśnienie i pozdrawiamy :)

  4. Podróżnik Odpowiedz

    Rozumiem, moje komenty luźno wiążą się z tekstem, ale chce właśnie rozbudzić w innych ciekawość do dziejów Afryki przedkolonialnej. To przenieście najwyżej moje komenty do odpowiedniego działu. A ja już będę pisał o różnych ciekawych państwach i imperiach pod odpowiedni adres. :)

    • Nasz publicysta | Anna Dziadzio Odpowiedz

      Panie Podróżniku, ale do jakiego działu? Jeśli chce Pan komentować teksty, to musi Pan to robić pod tekstami, natomiast jeśli chce Pan po prostu dzielić się z innymi ludźmi swoją wiedzą, polecamy robić to na swoim profilu w mediach społecznościowych lub na przykład założyć bloga. Niestety nie mamy działu, w którym czytelnicy mogą pisać tak po prostu. Natomiast publikujemy ciekawe artykuły czytelników, jeśli spełniają nasze wymogi. Po to m.in. powstała nasza skrzynka mailowa: ciekawostki@ciekawostkihistoryczne.pl. Zachęcamy zatem albo do komentowania bezpośrednio artykułów, lub rozpoczęcia własnej kariery autorskiej :)

  5. Podróżnik Odpowiedz

    A jeśli chodzi o kwestię sprowokowania dyskusji. Po to właśnie napisałem o Ghanie i Beninie jako przykład na to, że czarni też potrafili zorganizować potężne i prężnie działające państwa. W czasach przedkolonialnych w Czarnej Afryce znano przynajmniej siedem rodzajów pisma, więc twierdzenie białych kolonizatorów o „totalnym zacofaniu” ludów afrykańskich było jak najbardziej niedorzeczne i kłamliwe. Inną kwestią pozostaje to, że państwa Afryki Subsaharyjskiej nie zdołały oprzeć się wywożeniu niewolników (tutaj kwestia jest bardziej złożona, ponieważ jak wiadomo władcy afrykańscy czerpali z tego procederu ogromne korzyści), potem jednak nastąpiło kolejne zderzenie z Europejczykami. Przy pierwszym Afryka oddała swoich synów i córki, aby wzbogacić handlarzy niewolników, celem drugiej ekspansji było wydarcie Afryce jej bogactw naturalnych, więc siłą należało pozbawić niepodległości ostatnie niezależne państwa.

    Przykład Songhaju, potężnego imperium, którego armia mimo znacznej przewagi liczebnej 12,5 tysiąca konnych i aż 30 tysięcy piechurów, została rozbita przez znacznie mniejszy marokański korpus. Przeważyła lepsza organizacja, uzbrojenie i morale wojsk sułtana. Songhajowie nie znali broni palnej, tylko fanatyczna niewolnicza gwardia Askii Ishaka II zwana suna, pozostała na polu bitwy do końca i została wymordowana przez żołnierzy Dżudera.

    Kolejny przykład stanowi złupienie Kilwy oraz Mombasy przez portugalskiego żeglarza – zdobywcę Francisco de Almeidę w 1505 roku. Był to jak najbardziej pokaz siły i zakomunikowanie reszcie miast – państw suahilskich, aby pokornie uznały zwierzchnictwo króla portugalskiego i płaciły trybut. Być może ludzie ze wschodniego wybrzeża Afryki pierwszy raz zetknęli się z taką gwałtownością i bezwzględnością ze strony Europejczyków. Faktem jest natomiast to, że dzięki niezwykłej ciekawości świata, odwadze, brawurze i pewności siebie Portugalczycy stali się nie tylko panami wschodniego wybrzeża Afryki, ale także całego Oceanu Indyjskiego.

    • Nasz publicysta | Anna Dziadzio Odpowiedz

      Drogi Podróżniku, niestety sam opis danego państwa dyskusji nie sprowokuje. Zdecydowanie bardziej wartościowe są właśnie wpisy, które oprócz faktów zawierają osobistą refleksję komentatora, jak teraz Pan dodał to, o co Panu chodziło. Proszę zawsze zatem zadawać pytanie, na które chce Pan uzyskać od innych czytelników odpowiedź. Pozdrawiamy :)

  6. Podróżnik Odpowiedz

    Pani Anno więc jeśli tylko jest możliwość to proszę udostępnić moje komentarze dla szerszego grona odbiorców. :)

    • Nasz publicysta | Anna Dziadzio Odpowiedz

      Drogi Podróżniku, komentarz niestety nie może zostać opublikowany jako artykuł. Aby Pana teksty dotarły do szerszego grona odbiorców musiałyby powstać. A jak chodzi o komentarze, jak Pan wie, comiesięczne zestawienia prowadzimy i pamiętamy o tym, by wyróżniać naszych Czytelników. Również pozdrawiam :)

    • Nasz publicysta | Anna Dziadzio Odpowiedz

      Drogi Podróżniku, oczywiście że pasują. Chcielibyśmy tylko, aby nie były one czystymi wpisami, ale właśnie komentarzami do tekstu lub wpisów innych czytelników. Wtedy tak ciekawe opinie żyją, a tak niestety nikt nie podejmuje dyskusji z Panem, która jesteśmy pewni jeszcze bardziej pokazałaby Pana wiedzę i dużo wniosła do portalu. Pozdrawiamy serdecznie.

  7. Podróżnik Odpowiedz

    Pani Anno mam swój własny światopogląd i nie wiem czy jest jakikolwiek sens podejmować dyskusję z innymi użytkownikami. Poza tym wiem jakby się to skończyło, bezproduktywnym przekomarzaniem. Moje komentarze nie miały na celu prowokować dyskusji, tylko pokazać, że dzieje Czarnej Afryki są warte bliższego poznania. Napisałbym to na e mail, ale ta forma wydała mi się lepsza, ponieważ dotarła do większej liczy odbiorców. Mimo wszystko proszę skasować wszystkie moje wpisy dotyczące historii państw afrykańskich.

    • Nasz publicysta | Anna Dziadzio Odpowiedz

      Drogi Podróżniku, proszę się na nas nie obrażać… Moja uwaga miała raczej na celu zachęcenie Pana to niezmarnowania takiej ilości wiedzy i dobrego pióra, bo niestety na portalu często tak ciekawe wpisy przechodzą bez echa. Pomyśleliśmy, że może gdyby zawierało się w nich pytanie do innych Czytelników, pobudziłoby to dyskusję i miałby Pan szansę przekazać nam jeszcze więcej wiedzy. Przykro, że odebrał Pan to jako atak. Pozdrawiam serdecznie.

  8. Podróżnik Odpowiedz

    Droga pani Anno, ja się nie obrażam, tylko jeśli moje komenty są niedopasowane do formy dyskusji to nie będę miał z tym problemu jeśli zostaną usunięte. Nie wiem czy jest sens podejmować jakąkolwiek dyskusję z innymi, mi to niepotrzebne. Już nieraz próbowałem podjąć dyskusję i jednoznacznie stwierdzam, że większość ludzi ma klapki na oczach i za bardzo „wyprane” mózgi, aby cokolwiek do nich dotarło. Podam pani tylko jeden przykład. Był taki filmik na you tubie „Proud to be European”, zaraz został zaatakowany na tym „wolnościowym” medium, za rzekome promowanie „rasizmu” i „supermacji białych”. To był tylko zwykły film pokazujący dumę z przynależności do cywilizacji europejskiej, jej tradycji, historii i dziedzictwa. Więc jak? Można chwalić wszystkie cywilizacje tylko nie europejską? Bo to rasizm? Wolne żarty. Polityczna poprawność niektórym już tak zniekształciła światopogląd. Pozdrawiam.

    • Nasz publicysta | Anna Dziadzio Odpowiedz

      Drogi Podróżniku, proszę zatem dalej po prostu dzielić się z nami swoją bogatą wiedzą gdziekolwiek ma Pan ochotę, jeśli nie przeszkadza Panu, że dotrą one głównie do nas. My będziemy czytać te wpisy z ogromną przyjemnością :) Pozdrawiam serdecznie.

Dodaj komentarz

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.