Wróg naszego wroga jest naszym przyjacielem?

Aby zrozumieć tę sytuację, trzeba cofnąć się do czasów Konrada Mazowieckiego. To właśnie on sprowadził Krzyżaków na ziemie polskie, powierzając im zadanie walki z pogańskimi Prusami. Na mocy zawartych umów polskie rycerstwo miało opuścić nadaną Krzyżakom ziemię chełmińską. W praktyce jednak niektórzy rycerze wracali, a ich posiadłości były im nadawane ponownie – tym razem przez wielkiego mistrza Hermanna von Balka. Z tym wiązały się już konkretne obowiązki wojskowe, uzależnione od wielkości otrzymanej ziemi.

Nie można zapominać, że sprowadzenie Krzyżaków miało jasno określony cel – „uwolnienie” pogranicza od Prusów. Wkrótce więc rozpoczęły się wyprawy krzyżowe przeciwko nim. W tych działaniach aktywnie uczestniczyli Piastowie. Jedna z pierwszych, stosunkowo niewielka wyprawa, odbyła się około 1234 roku i została poprowadzona przez Konrada Mazowieckiego.

fot.Jan Matejko – Biblioteka Narodowa / domena publiczna

Rysunek Jana Matejki z cyklu Poczet królów i książąt polskich

Znacznie większe znaczenie miała jednak krucjata z 1235 roku. Wzięło w niej udział wielu przedstawicieli dynastii Piastów: obok Konrada Mazowieckiego i jego syna Kazimierza Kujawskiego pojawili się także Henryk Brodaty oraz Henryk Pobożny ze Śląska, a także Władysław Odonic z Wielkopolski. Co ciekawe, ten ostatni pozostawał w konflikcie ze śląskimi Henrykami. Jak odnotował Piotr z Duisburga, połączone siły polskie i krzyżackie osiągnęły liczebność niespotykaną wcześniej w Prusach. Kulminacją wyprawy była bitwa nad rzeką Dzierzgoń, zakończona klęską Prusów i ich masakrą – według przekazów mogło zginąć nawet 5000 osób. Po zwycięstwie książęta piastowscy wrócili do swoich ziem, a Krzyżacy kontynuowali podbój.

Przeczytaj także: Sprowadzenie Krzyżaków do Polski. Dlaczego Konrad Mazowiecki podjął jedną z najgorszych decyzji w dziejach kraju?

Nie atakuj z Krzyżakami Litwinów po tej unii, bo skrewisz

Udział Piastów w wyprawach przeciwko Prusom można uznać za uzasadniony w realiach epoki. Zupełnie inaczej należy jednak ocenić sytuacje, w których przedstawiciele tej dynastii stawali przeciwko państwu polskiemu, wspierając zakon krzyżacki. Jedną z takich postaci był książę oleśnicki Konrad VII Biały.

Nie był on jednak pierwszym Piastem sympatyzującym z zakonem. Wcześniej podobną postawę prezentował Władysław Opolczyk, który – niechętny Władysławowi Jagielle – wspierał Krzyżaków w walkach z Litwinami. Warto jednak pamiętać, że działania te odbywały się jeszcze pod płaszczykiem krucjat, co w pewnym stopniu usprawiedliwiało uczestników. Sytuacja zmieniła się diametralnie po zawarciu unii w Krewie w 1385 roku – od tego momentu atakowanie Litwy było z perspektywy Polski równoznaczne ze zdradą.

Walczyć u boku Krzyżaków to… sprawa honoru?

Konrad VII Biały, urodzony około 1390 roku, był synem księcia oleśnickiego Konrada III. W młodości przebywał na dworze królowej Anny Cylejskiej, żony Władysława Jagiełły. Jego kariera polityczna i wojskowa była jednak pełna zwrotów. Lawirował pomiędzy dworami polskim, czeskim i krzyżackim, starając się zabezpieczyć własne interesy.

Już w 1409 roku występował jako poseł króla czeskiego Wacława, przybywając do Jagiełły oblegającego Bydgoszcz. Domagał się wówczas odstąpienia od oblężenia i uznania przyszłego arbitrażu, któremu przewodniczyć miał właśnie Wacław. Brał również udział w negocjacjach prowadzących do zawarcia rozejmu – podpisanego 24 czerwca 1410 roku.

Jak jednak znalazł się po stronie Krzyżaków? Jeszcze przed wybuchem wojny został wysłany do Malborka, gdzie miał zdobywać rycerskie doświadczenie. Zafascynował się tam etosem krucjatowym i – jak się wydaje – przyjął go jako własny. Gdy wybuchła wojna, jego ojciec odradzał mu udział w konflikcie. Konrad VII miał jednak odpowiedzieć, że skoro wojna zastała go w Malborku, honor nie pozwala mu opuścić wielkiego mistrza.

Jagiełło łatwo mu nie przebaczył

W konsekwencji Konrad VII Biały stanął pod Grunwaldem po stronie zakonu. Dowodził chorągwią śląskiego rycerstwa najemnego – jedną z największych w armii krzyżackiej. Bitwa zakończyła się klęską zakonu, a sam książę dostał się do niewoli. Co ciekawe, został uwieczniony przez Jana Matejkę jako rycerz spadający z konia.

16 lipca Władysław Jagiełło wydał ucztę, na którą zaprosił również część jeńców. Wielu z nich zwolniono za poręczeniem, zobowiązując do stawienia się 29 września w Krakowie. Konrad VII nie znalazł się jednak w tej grupie – był przetrzymywany jeszcze przez około rok, prawdopodobnie w Łęczycy, Sieradzu lub Chęcinach.

fot.Schläsinger – Praca własna / domena publiczna

Chorągiew Konrada VII Białego, księcia oleśnickiego, zdobyta w bitwie pod Grunwaldem, według malunku z 1448 roku Banderii Prutenorum

Nie było więc do końca tak, jak pisał Jan Długosz w „Banderia Prutenorum”: „4. Chorągiew Konrada Białego, księcia oleśnickiego ze Śląska, którą osobiście prowadził sam książę Konrad z ludzi własnych; pod nią służyli rycerze jego właśni z księstwa wrocławskiego i Śląska. I sam książę Konrad został pojmany i pozbawiony zarówno chorągwi, jak całej swej fortuny, ale wypuszczony został na wolność z łaskawości Władysława króla polskiego”.

Przeczytaj także: Bitwa pod Grunwaldem 1410. Jagiełło vs von Jungingen

Konrad VII zresocjalizowany, ale tradycje krzyżackie w rodzie pozostały

Ostatecznie książę został wykupiony przez swojego brata i powrócił na Śląsk. Co ciekawe, w kolejnych latach zmienił orientację polityczną – podczas tzw. wojny głodowej walczył już po stronie Polski.

Nie oznaczało to jednak trwałego zerwania z zakonem. Jego brat, Konrad VIII, wstąpił do zakonu krzyżackiego, co Jacek Komuda porównał do „wstąpienia w szeregi PZPR w 1989 roku”. W późniejszym okresie książęta oleśniccy zawarli także układ z wielkim mistrzem Michałem Küchmeisterem, otrzymując pożyczkę w zamian za zobowiązanie do udzielenia pomocy w razie wojny z Polską lub Litwą.

fot.Jan Matejko – domena publiczna

Leżący na plecach, trzymający rękojeść miecza Konrad von Liechtenstein oraz upadający książę Konrad VII Biały (na kropierzu konia herb Śląska)

Sam Konrad VII kontynuował polityczne lawirowanie. Z jednej strony współpracował z Jagiełłą, biorąc udział w wyprawach wojennych i wspierając Jagiellonów w ich staraniach o tron czeski, z drugiej – ostatecznie złożył hołd Albrechtowi II Habsburgowi.

Jego życie zakończyło się w dramatycznych okolicznościach – w 1450 roku został pojmany i uwięziony przez Konradów IX i X w zamku w Oleśnicy. Ostatni z nich jeszcze w 1480 roku rozważał sprzedaż księstwa Krzyżakom. Zmarł w 1492 roku bezpotomnie, co oznaczało kres tej linii Piastów.

Można więc powiedzieć, że historia relacji Piastów z zakonem krzyżackim jest znacznie bardziej złożona, niż mogłoby się wydawać. Od wspólnych krucjat przeciwko Prusom, przez konflikty i zdrady, aż po polityczne kalkulacje – wszystko to pokazuje, że średniowieczna polityka rzadko była czarno-biała. Nawet w przypadku tak zasłużonej dynastii jak Piastowie.

Bibliografia

1. Historia powiatu, https://samorzad.gov.pl/web/powiat-olesnicki/historia-powiatu, dostęp: 27.03.2026.
2. J. Komuda, Zawisza. Czarne krzyże, Fabryka Słów, Lublin 2021.
3. B. Mucha, Najemnicy spod Żarowa w służbie Zakonu Krzyżackiego, https://www.izba.centrum.zarow.pl/artykuly/1234-najemnicy-spod-zarowa-w-sluzbie-zakonu-krzyzackiego, dostęp: 27.03.2026.
4. Ostromęcki, Polscy sojusznicy Krzyżaków, „Historia Do Rzeczy”, nr 3/2013.