W 830 roku na dworze Karolingów wybuchł wielki skandal. Cesarzową Judytę Bawarską oskarżono o cudzołóstwo, uprawianie czarnej magii i manipulowanie własnym mężem, Ludwikiem Pobożnym. Przeciwko cesarskiej parze wystąpili wpływowi możnowładcy, wspierani przez jednego z synów władcy. Za sensacyjnymi oskarżeniami kryła się jednak bezwzględna walka o wpływy, która miała doprowadzić imperium na skraj wojny domowej.
Bunt przeciwko cesarzowi. Własny syn stanął po stronie spiskowców
Nie minął rok od synodu w Wormacji, który przyniósł Bernardowi awans, gdy na początku 830 roku cesarz zebrał pod Rennes armię frankijską, aby przeprowadzić kampanię w Bretanii, jednym z obszarów przygranicznych, w których Karolingowie tradycyjnie odnosili wiele sukcesów. Ludwik Pobożny wyruszył z małym oddziałem żołnierzy na zwiad.
Była to fatalna decyzja.
Armia bez cesarza została przejęta. Na jej tyłach niespodziewanie pojawili się Hugo i Matfred. Wykorzystując swoje długoletnie powiązania ze starą gwardią oraz jej niechęć do Judyty i Bernarda, przejęli dowodzenie. Do Hugona i Matfreda dołączyli najwyżsi rangą przedstawiciele możnowładców, dawni bliscy doradcy nie tylko Ludwika Pobożnego, ale także Karola Wielkiego. Bunt Franków z najwyższych szczebli władzy ujawnił skalę sprzeciwu wobec wzrostu znaczenia Bernarda. Zamiast udać się do Bretanii, armia ruszyła w przeciwnym kierunku, do Orleanu. Tam Hugo i Matfred usunęli Odona, kuzyna Bernarda, z jego nowego hrabstwa, by Matfred mógł wrócić na dawne stanowisko. Następnie wysłali do Pepina Akwitańskiego posłańców z zaproszeniem, by do nich dołączył. Pepin przybył bardzo szybko – może zbyt szybko! – i wsparł buntowników, po czym wspólnie ruszyli na Paryż.
Ludwik był zszokowany, gdy usłyszał o buncie w swojej własnej armii, ale nie wpadł w panikę. Obecność Hugona i Matfreda zdawała się jasno wskazywać, że konflikt dotyczył władzy na dworze, a niekoniecznie stanowił bezpośrednie zagrożenie dla rządów cesarza. Monarcha sądził, że nadal może zmusić ich do podporządkowania się bądź, jeśli to się nie uda, grać na zwłokę i negocjować. Właśnie tak postąpił w 817 roku w przypadku Bernarda z Italii. Nie było powodu, aby sądzić, że nie uda się tego powtórzyć.
Ludwik Pobożny wezwał Judytę, aby wspólnie powstrzymać buntowników w pałacu cesarskim w Compiegne, na północ od Paryża. Mniej więcej w tym samym czasie dowiedział się, że jego najstarszy syn, współcesarz Lotar, wraz z armią zwolenników zmierza z Italii na północ, rzekomo aby wesprzeć swojego brata Pepina i niezadowolonych możnowładców.
fot.Anonimowy – https://digital.wlb-stuttgart.de/purl/bsz380291940Judyta Bawarska, wizerunek z „Welfenchronik” z 1520
Ludwik znalazł się w trudnej sytuacji i dobrze o tym wiedział. Czy Lotar od początku był częścią spisku? Ośmieleni Matfred i Hugo (oraz Pepin) ujawnili swój plan. Skądinąd prosty: osłabić pozycję cesarza (nie wiadomo, czy miał on zostać zdetronizowany, czy tylko upokorzony), pozbyć się Judyty i zabić Bernarda z Septymanii.
Buntownicy postrzegali tę sytuację jako swoją osobistą tragedię. Choć wydawało się, że mają przewagę, w swoim mniemaniu zostali zmuszeni do podjęcia takich działań, ponieważ źli doradcy (głównie Bernard) sprowadzili Ludwika na manowce i w efekcie zaniedbał on dobro wspólne. Ponieważ frankijskie armie przegrywały kolejne bitwy na peryferiach imperium, uznawali to za znak, że Bóg objawia swoje niezadowolenie z Franków jako ogółu.
Wydarzenia na świecie, sposób, w jaki obróciły się przeciwko Frankom, mogły wystarczająco dobitnie świadczyć o boskim niezadowoleniu. Frankowie z początku IX wieku imponowali erudycją i wykształceniem. Umieli czytać i pisać. Zwolennicy buntowników, wiedząc, że mają sprzymierzeńców, tworzyli coś na kształt zbioru kazań, opowieści czy innych form komunikacji, które w większości nie przetrwały, aby pokazać, że wina za nieszczęścia ich ludu leży po stronie cesarza albo w jego alkowie. Buntownicy i ich zwolennicy do wsparcia swojej rebelii mogli, być może ironicznie, posłużyć się frankijską ideologią, która przedstawiała Franków jako lud wybrany przez Boga, obdarzony Jego łaską. Ta właśnie ideologia początkowo wydawała się mocnym fundamentem, na którym można było zbudować imperium, zwłaszcza że frankijscy przywódcy umacniali to przekonanie, wskazując na swoje zwycięstwa w bitwach i na potęgę imperium. Teraz jednak Frankowie znaleźli się w odwrocie. Imperium wpadło w tarapaty.
Rebelianci w lukę w ideologicznych fundamentach wbili swoje dłuta. Dlaczego nie spróbować zmylić przeciwników pergaminem i atramentem, słowami i kazaniami zamiast krwią i ogniem? Rebelianci wierzyli, że to oni wykonują pracę imperium, mówiąc trudną prawdę o tym, dokąd ono zmierza. Wskazywali na straty wojenne, argumentując, że cesarz ponosi częściową odpowiedzialność, ale tylko dlatego, że został sprowadzony na manowce przez Bernarda i nową królową.
Czarna magia i cudzołóstwo. Tak oczerniano Judytę Bawarską
A oskarżenia były spektakularne, na poziomie Wiggo w swojej nadprzyrodzonej dzikości. Historyk Tegan twierdził, że zarzuty wysuwane przez buntowników były zbyt „obrzydliwe, by o tym mówić lub w to wierzyć”, ale wraz z Astronomem dorzucał, że Judyta jakoby użyła magicznych „sztuczek”, aby oszukać Ludwika i dzielić łoże z Bernardem. Bernard jednak również ponosił odpowiedzialność, nie został sprowadzony do roli ofiary kobiecych czarów. Ponieważ Bernard był chrześniakiem Ludwika, seks z Judytą uznano by za kazirodztwo i cudzołóstwo. Arcybiskup Agobard z Lyonu napisał, że w urodzie Judyty jak w krzywym zwierciadle odbijało się skażenie jej alkowy, gdzie regularnie zdradzała cesarza.
fot.Autor nieznany / domena publicznaLudwik I Pobożny
Nieco później, w połowie IX wieku, Paschazjusz Radabert (mnich powiązany z Walą, jeden z pierwszych, którzy stracili władzę za panowania Ludwika Pobożnego, a zatem jeden z wielu noszących zadawnioną urazę) opisał tę sprawę, nie żałując sprośnych szczegółów. Paschazjusz pozostał nieprzejednanym wrogiem Judyty, którą uparcie nazywał Justyną. W tym miejscu my, współcześni czytelnicy, musimy się zatrzymać, by nauczyć się czytania ze zrozumieniem krytyki całkowicie jasnej dla ówczesnych wykształconych odbiorców. Nie wystarczyło powiedzieć, że coś jest złe w danej chwili, pod koniec lat dwudziestych IX wieku. Zamiast tego należało wpisać bieżące wydarzenia w schematy ustalone przez historię, najlepiej historię świętą.
W ten sposób nazywanie Judyty Justyną w kręgach uczonych funkcjonowało jako druzgocąca, podwójna krytyka. Justyna, o której mówił Paschazjusz, była cesarzową z IV wieku, która omal nie doprowadziła do upadku cesarstwa rzymskiego, między innymi za sprawą prześladowania Ambrożego z Mediolanu, jednego z ojców Kościoła. Ale takie imię przywodziło jego współczesnym na myśl również Jezabel ze Starego Testamentu, królową, która Izraelowi zrobiła to samo, co teraz Judyta. Jezabel, żona izraelskiego króla Achaba, przekonała go, aby czcił Baala zamiast Boga Izraelitów, a nawet zamordowała wielu proroków, którzy ostrzegali przed tym.
Intelektualiści wspierający buntowników łączyli Judytę z Jezabel i Justyną, by dostarczyć argumentów za zerwaniem przysięgi lojalności. Dzięki temu mizoginistycznemu widzeniu historii można było po pierwsze przedstawić je jako przyczynę zguby swoich królestw, a po drugie wytłumaczyć nagły awans Judyty na sam szczyt władzy czarną magią. Niektórzy buntownicy nazywali ją wręcz czarownicą, a Paschazjusz utrzymywał, jakoby Bernard był także czarownikiem i tyranem, który zamierzał rządzić samodzielnie.
Judyta jako Justyna zaś była dziwką, która spiskowała z Bernardem, by otruć Ludwika Pobożnego, po czym zabić jego synów i najważniejszych możnowładców, a następnie wspólnie rządzić na zgliszczach królestwa. Dwór cesarski z kolei uległ, jak twierdził Paschazjusz, „urojeniom i wróżbom czarowników, (…) którzy zjechali się do pałacu ze wszystkich zakątków świata, jakby pojawił się Antychryst ze swoją magią”. Zgodnie z tą logiką potomkowie cesarza i najwierniejsi szlachcice musieli przejść do działania. To było nie tylko uzasadnione, ale nawet konieczne, a wręcz święte.
fot.Autor nieznany / domena publicznaLotar I
Seksualne pomówienia wobec cesarzowej prawie na pewno były fałszywe, choć nie zaskakiwały w świecie, w którym mężczyźni sięgali po insynuacje, jeśli chcieli zdyskredytować nielubianą królową. Sedno sprawy i prawdziwy powód ataku kryły się w oszczerczych plotkach: Judyta i Bernard zaczęli współpracować i kontrolowali dostęp do cesarza, bogactw i łask. Szambelan (według naszego najlepszego źródła) wraz z królową odpowiadał za skarbiec cesarski, rozdawanie prezentów i przejawy przychylności okazywane gościom oraz dworzanom. W świecie, w którym wszędzie dostrzegano działanie sił boskich, a demony i anioły mogły mówić prawdę o zepsuciu na dworze, oskarżenia o seks i czary pomogły Frankom zrozumieć tę nagłą roszadę polityczną.
Gdy Ludwik spotkał się z buntownikami w pałacu w Compiegne, musiał zmierzyć się z ich gniewem. Karolińskie siedziby – prawie zawsze wielopiętrowe, górujące nad okolicą – miały podkreślać władzę i dominację monarchów.
Na ogół składały się z wielu budynków połączonych zadaszonymi korytarzami, a pomieszczenia były ozdobione tkaninami i malowidłami. Słynny poemat z lat dwudziestych IX wieku opisywał malowidła na ścianach komnat pałacu w Ingelheim, na których przedstawiono historię chrześcijańskich władców (z perspektywy Franków). Według tej wersji miała się ona rozpocząć w biblijnej starożytności i trwała przez czasy chrześcijańskich cesarzy rzymskich, a zakończyła się podbojem Sasów przez Karola Wielkiego. Compiegne musiało wyglądać podobnie.
Do konfrontacji Ludwika z synem i buntownikami z pewnością doszło w głównej sali, ogromnej, pustej przestrzeni, w której dominowała platforma, a na niej tron. Na nim właśnie zasiadał cesarz, otoczony symbolami władzy. Pepin i jego towarzysze nie dali się zwieść. Weszli do sali i wygłosili przed zgromadzonymi możnowładcami zebrane oskarżenia. W powietrzu unosił się zapach kadzidła, atrybuty władzy zostały teraz zwrócone przeciwko cesarzowi, zmieniając jego dwór w rodzaj sali sądowej.
Szlachta i duchowni okrzykami wyrazili poparcie, gdy Pepin wystąpił naprzód, aresztował ojca i wysłał swoich ludzi po Judytę i Bernarda. Ludwik roztropnie poradził szambelanowi, aby uciekł przed spotkaniem. Bernard nie był głupi. Jeszcze zanim doszło do konfrontacji, wrócił do Barcelony, gdzie nie sięgały wpływy rebeliantów. Judyta nie miała tyle szczęścia.
Ludwik zostawił żonę, jak sądził, w bezpiecznym miejscu, w klasztorze około sześćdziesięciu kilometrów na wschód. Buntownicy pod wodzą Pepina, Matfreda i Hugona wysłali jednak po nią kilku swoich hrabiów. Zastali królową w bazylice klasztoru, miejscu, które zgodnie z prawem kościelnym stanowiło azyl i miało zapewnić schronienie nawet najgorszym przestępcom. Mimo to ludzie Pepina z obnażonymi mieczami wtargnęli do bazyliki, ignorując błagania opata, przepchali się między mnichami. Buntownicy przedstawili własną wersję zarzutów o czary i cudzołóstwo. Następnie pojmali Judytę i wywlekli z kościoła. Niewykluczone, że uratowała ją tylko zgoda na natychmiastowe wstąpienie do klasztoru i obietnica próby przekonania Ludwika, by zrobił to samo.
Wydawać się mogło, że rebelianci zwyciężyli, że zamach stanu się powiódł. Judytę wysłano do klasztoru świętej Radegundy w Poitiers, na terytorium kontrolowanym przez Pepina Akwitańskiego. Braci Judyty również pojmano, zmuszono, by zostali mnichami, i wysłano do klasztorów w Akwitanii. Bernard zniknął. Nie był przetrzymywany, ale nie sprawował też władzy. Cesarz został upokorzony, jego żonę wygnano, a najważniejszych możnowładców z ich otoczenia albo wygnano z kraju, albo przymusowo wygolono im tonsury.
Nie doszło do otwartej wojny, ale armie stanęły naprzeciw siebie na polu bitwy. Aby osiągnąć swój cel, Pepin, Hugo, Matfred i ich sojusznicy sięgnęli po groźbę przemocy, doprowadzając cesarstwo Franków na skraj wojny domowej. Cesarz i cesarzowa zostali uwięzieni, władzę sprawowali możnowładcy, a środkowy syn Ludwika, Pepin z Akwitanii, ochoczo do nich dołączył.
Zdrada czy polityczna kalkulacja? Tajemnicza rola Lotara
Po pewnym czasie sytuacja uległa zmianie. W maju 830 roku dotarł w końcu najstarszy syn Ludwika Pobożnego, Lotar, i przejął władzę. Pogłoski o jego przybyciu oraz o rzekomych powiązaniach z buntownikami przesądziły o decyzji Ludwika, by spotkać się z wrogami w pałacu Compiegne. Nawet dziś nie możemy jednak być pewni, czy Lotar zamierzał dołączyć do rebelii, czy też ją zdławić.
Być może bunt planowano już w 828 roku, gdy dwaj bracia, Pepin i Lotar, spotkali się w drodze do Marchii Hiszpańskiej, a potem nagle, wbrew rozkazom ojca, rozpuścili wojska. Taka interpretacja może mieć sens w odniesieniu do Pepina, żywiącego urazę do ojca, który nie tylko mieszał się do jego rządów w Akwitanii, ale jeszcze rok wcześniej ukarał Hugona i Matfreda.
Jednak naprawdę nie ma powodu, by sądzić, że Lotar był w tym momencie niezadowolony. Nauczyciel Lotara, Einhard – tak, autor opowieści o Wiggo (bardziej jednak znany z biografii Karola Wielkiego), osoba żywo zainteresowana utrzymaniem właściwego porządku rzeczy – na początku 830 roku napisał do Lotara list, w którym ostrzegał przed spiskowaniem przeciwko ojcu i nakłaniał go, by nie ulegał namowom buntowników, lecz, jak przystało na pobożnego i przykładnego syna, okazał mu cześć. Nawet Astronom (który później nie wykazywał wielkiej sympatii dla działań Lotara) miał ambiwalentną opinię o roli Lotara w tych wydarzeniach, mówiąc, że kiedy przybył na spotkanie z buntownikami, „nie wydaje się, aby w tym czasie przyniósł hańbę ojcu, lecz poparł to, co uczyniono”. Być może Lotar spiskował z Pepinem, a może kiedy Lotar przybył do pałacu i napotkał liczną i bardzo rozgniewaną armię buntowników, zgodził się z tym, co zastał. Przynajmniej w danym momencie.
W każdym razie obecność Lotara jako współcesarza zmieniła kierunek polityki: z rewolucji na powrót do status quo sprzed 829 roku, sprzed wyniesienia Bernarda z Septymanii na urząd szambelana. Matfredowi przywrócono tron, Lotar odzyskał status współcesarza, ale nikt nie próbował usunąć Ludwika Pobożnego. Ojciec i syn rządzili tak jak poprzednio, przy czym obaj podpisywali się pod dyplomami cesarskimi. Rebeliantów zachęcono, aby się rozeszli, ogłaszając zwycięstwo, ale zrezygnowali z dalszych zmian. Cierpliwość zwyciężyła. A może to Lotar grał na zwłokę, pozwalając na usunięcie Bernarda z dworu albo wręcz je umożliwiając, lecz poza tym chroniąc swojego ojca?
fot.Historical Atlas by William R. Shepherd 1911 edition – Historical Atlas by William R. Shepherd 1911 edition / domena publicznaPaństwo Karolingów ok. 814 r.
Wydaje się, że Ludwik poprosił, a Lotar się zgodził, aby przyszłość starszego cesarza rozstrzygnąć podczas kolejnego synodu, który miał się odbyć wczesną jesienią w Nijmegen (w dzisiejszej Holandii). Dla Ludwika – i prawdopodobnie również dla Lotara, który wyraził na to zgodę – było to genialne posunięcie polityczne.
Po pierwsze i najważniejsze, przeniosło decyzje z bastionów rebeliantów dalej na wschód, dzięki czemu syn Ludwika, Ludwik Niemiecki (który nadal był żonaty z siostrą cesarzowej Judyty i nie brał udziału w żadnych spiskach), mógł stanąć do boju po stronie ojca. Po drugie, Ludwik Pobożny zdołał manipulować składem synodu tak, by ograniczyć liczbę jego uczestników. Na przykład jeden z przywódców buntowników, kapelan Ludwika, został usunięty z synodu za zgodą wszystkich, ponieważ uczestniczył w nim „z wrogością” (co prawdopodobnie oznaczało, że przybył z uzbrojonymi sługami). Wala, dawny wróg Ludwika i jeden z najbliższych doradców Lotara, również został odesłany do swojego klasztoru, po tym, jak uznano, że porzucił obowiązki opata. W ten sposób zręcznie wyeliminowano z gry dwóch kluczowych buntowników dysponujących potężnymi sieciami wpływów.
KOMENTARZE
W tym momencie nie ma komentrzy.