Jak Stalin pozbył się ponad 20 tysięcy polskich jeńców?

Tekst jest fragmentem książki „Bożek na kurhanie” Wiktora Suworowa, wydanej nakładem Domu Wydawniczego REBIS w 2026 roku.

W obozie w Kozielsku jeńcy wojenni po obejrzeniu z wielkim zainteresowaniem i uwagą filmów Lenin w październiku i Wielka łuna oświadczyli: „Po raz pierwszy zobaczyliśmy i usłyszeliśmy filmy dźwiękowe. To możliwe tylko w Rosji radzieckiej. Teraz będziemy mieli o czym opowiadać w domu*.

SZEF UPWI NKWD ZSRR MAJOR SOPRUNIENKO,KOMISARZ UPWI NKWD ZSRR, KOMISARZ PUŁKOWY NIECHOROSZYCH,RAPORT O STANIE OBOZÓW JENIECKICH,PAŹDZIERNIK 1939 ROKU

14 października 1939 roku starszy major Boczkow, szef Wydziału Specjalnego GUGB NKWD ZSRR, przesłał szefo­wi NKWD towarzyszowi Berii, komisarzowi bezpieczeń­stwa państwowego I rangi, raport dotyczący jego wizyty w dwóch obozach UPWI.

Dokument został oznaczony klauzulą „ściśle tajne”.

Dokument został odtajniony po upadku Związku Ra­dzieckiego i opublikowany w 1999 roku w zbiorze Katyn’. Plenniki nieobjawlennoj wojny.

Oto fragmenty.

Obóz w Ostaszkowie:

Od 28 września do 1 października obóz przyjął 9193 jeńców.

Posiłki są wydawane w jednym pomieszczeniu na 300 osób. Tysiące ludzi ustawiają się w kolejce po żywność, wy­dawka działa w sposób niezorganizowany i jest pozbawiona kontroli, a więźniowie nie otrzymują pełnych racji żywnoś­ciowych: zamiast 800 gramów chleba wydaje się im 400 gra­mów, a czasem nawet mniej, a cukru nie wydaje się w ogóle. Nie została zapewniona woda pitna.

W panującym w obozie tłoku podłogi nie tylko się nie myje, ale nawet nie zamiata. Do 1 października przez łaźnię prze­szło jedynie 1000 osób.

Odzież jeńców nie jest dezynfekowana, a golenie i strzy­żenie nie zostało zapewnione.

Taki stan rzeczy w kwestii zakwaterowania, wyżywienia i zaopatrzenia w wodę wywołał powszechne niezadowole­nie i oburzenie wśród osadzonych.

fot.Nieznany korespondent wojenny TASS - kronika radziecka wrzesień 1939 / domena publiczna

Polscy jeńcy wojenni schwytani przez Armię Czerwoną podczas sowieckiej inwazji na Polskę

Obóz we wsi Oranki, obwód gorkijski:

W obozie przebywa 5313 jeńców. Śpią na podłodze i dwu- lub trzy­piętrowych pryczach. Pościeli brak, więc śpią na gołych deskach.

Szczególnie problematyczne jest zaopatrzenie w wodę, któ­ra jest dowożona do obozu z odległości 3 km. Transport wody nie został zorganizowany. Woda jest przywożona w 3–5 becz­kach, co zdecydowanie nie wystarcza na potrzeby obozu. Taki stan zaopatrzenia w wodę powoduje duże kolejki.

Moce przerobowe kuchni są małe. Dlatego obiad ciągnie się 8–10 godzin. Zamiast przepisowych 800 g chleba jeńcom wydaje się co najwyżej 400 g.

W obozie nie ma łaźni. Po przybyciu jeńcy nie zostali pod­dani dekontaminacji. Mnożą się wszy. Pomieszczenia i dzie­dziniec są brudne. Brakuje toalet

Zamknijmy oczy i spróbujmy wyobrazić sobie tę scenę: 5 tysięcy ludzi uwięzionych w ciasnej przestrzeni.

Bez toalet.

Jeśli trudno sobie wyobrazić coś takiego albo w ogóle się nie chce tego robić, to zwróćmy uwagę na coś miłego, dobre­go i radosnego.

Otwórzmy encyklopedię wojskową, przeczytajmy praw­dę o obozach jenieckich i ukoimy nasze dusze, serca i su­mienia: „ZSRR ściśle przestrzegał zasad przetrzymywania jeńców wojennych, ustanowionych przez konwencje mię­dzynarodowe, i nie tolerował żadnych odstępstw w tym zakresie”*.

Podpisali się pod tym: członek Biura Politycznego Komi­tetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, marszałek Związku Radzieckiego Andriej Antono­wicz Grieczko, generał armii i przyszły marszałek Związku Radzieckiego Nikołaj Wasiljewicz Ogarkow oraz liczne gro­no bardzo, bardzo wysokich urzędników.

Oni z pewnością by nie kłamali.

Wróćmy do października 1939 roku i do instytucji zna­nej jako UPWI NKWD ZSRR.

Oto stan na 29 października 1939 roku w obozie w Ko­zielsku, tym samym, którego więźniowie rzekomo opowia­dali, że po raz pierwszy zobaczyli film dźwiękowy, a takie filmy są tylko w Rosji radzieckiej.

Brakuje miejsc do spania, osadzeni śpią na zmiany. W obo­zie nie ma nadzoru sanitarnego. Możliwości komór dezyn­fekcyjnych i łaźni są niewystarczające; większość więźniów ma wszy.

Baraki są wilgotne i brudne, do tego brakuje zimnej wody, a tym bardziej przegotowanej, ponieważ żeby ją dostać, trze­ba wyjść poza teren ogrodzony drutem kolczastym.

Posiłki są wydawane o różnych porach. Na przykład jed­nego dnia śniadanie jest wydawane o szóstej rano, a obiad i kolacja razem o jedenastej wieczorem; albo śniadanie o je­denastej rano, a obiad i kolacja razem o piątej po południu.

W budynku nr 15 z powodu braku naczyń kasza i zupa podawane są w tej samej misce. 15 października osadzonym z budynku nr 15 zapomniano wydać posiłki.

Brak nadzoru nad przygotowywaniem i wydawaniem po­siłków. Pracujący w kuchni i piekarni (jeńcy) nie mają odzie­ży ochronnej; pracują we własnych brudnych ubraniach, w których śpią na podłodze. Pracownicy kuchni i piekarni nie mieli badań lekarskich.

Wśród jeńców wojennych krąży list do towarzysza Stali­na, w którym skarżą się na nieznośne warunki bytowe.

Ten dokument, podobnie jak dwa wcześniejsze, starszy oficer bezpieczeństwa państwowego major Boczkow wysłał do szefa NKWD, komisarza bezpieczeństwa państwowego I rangi, towarzysza Berii.

A oto urywki z raportu szefa UPWI majora Soprunienki, zamieszczonego w tym samym zbiorze dokumentów.

W obozie w Putywlu na powierzchni 20 metrów kwadrato­wych umieszczono 40 osób.

Wyobraźmy sobie: brudny, wilgotny, zimny magazyn. Czterdziestu nieumytych, nieogolonych, wychudzonych i głodnych ludzi, którym brakowało nawet wody pitnej, stło­czono na powierzchni cztery na pięć metrów. Dwie osoby na metr kwadratowy.

W obozie w Ostaszkowie dla 728 osób zupełnie zabrakło miejsca.

To znaczy, że nie mieli dachu nad głową.

W obozach juchnowskim, kozielszczańskim i orańskim część jeńców została ulokowana w budynkach niemieszkalnych: stajniach, oborach i stodołach. Nadejście chłodów drastycznie pogorszyło warunki; budynki były zimne, a pieców brak.

We wszystkich obozach brakuje wody.

Brak wody szczególnie dotkliwy był w obozie orańskim, gdzie jeńcy używali śniegu, żeby ugasić pragnienie.

W obozie w Ostaszkowie wypieka się dwie tony chleba dziennie, a potrzebne jest 7,5 tony.

Wyobraźmy sobie. Dzienne zapotrzebowanie obozu to 7500 kilogramów chleba, ale wypieka się tylko jedną czwartą.

Więźniowi przysługuje 800 gramów chleba dziennie. Po­liczmy, ile dostaje, pamiętając, że produkuje się nieco ponad jedną czwartą tego, co mu się należy.

A chleb pieką brudni głodni więźniowie, którzy śpią na podłodze kuchni czy piekarni, nie myją rąk ani ciała, bo wody nie starcza nawet na to, żeby ugasić pragnienie.

W obozie w Kozielsku wypiekano 2,5 tony chleba przy zapotrze­bowaniu 7 ton. Do 15 października w obozie w Putywlu nie było w ogóle warzyw, przez co jeńcy zaczęli chorować na szkorbut*.

Ktoś mógłby powiedzieć: widzicie, starszy major bezpie­czeństwa państwowego Wiktor Michajłowicz Boczkow pisał raporty do wszechwładnego szefa NKWD, komisarza bez­pieczeństwa państwowego I rangi, towarzysza Ławrientija Pawłowicza Berii.

W raportach tych wskazywał zaniedbania, które, gdyby potraktować je poważnie, uznano by za rażące naruszenie prawa międzynarodowego i zbrodnię przeciwko ludzkości, nieulegającą przedawnieniu.

Beria po otrzymaniu takich raportów zażądał przywró­cenia porządku.

Weźmiemy to pod uwagę i będziemy się cieszyć.

Towarzysz Beria zastanawiał się jednak, co robić dalej. Wziętych do niewoli oficerów Wojska Polskiego należało gdzieś ulokować, zapewnić im utrzymanie, wyżywienie i ochronę. Problemy te łatwo było rozwiązać w trakcie woj­ny. Ale wojna musiała się kiedyś skończyć. Co zrobić z jeń­cami po wojnie?

Uwolnić?

Gdzie pójdą? Przecież Polski już nie ma. A przywódcy Związku Radzieckiego nie planowali jej odbudowy.

Dać wziętym do niewoli oficerom czerwone radzieckie paszporty z sierpem i młotem i wypuścić ich na terenie Związ­ku Radzieckiego?

Czy staną się wtedy wzorowymi obywatelami Związku Radzieckiego?

Co robić?

Wszystkie problemy z utrzymaniem i zakwaterowaniem polskich jeńców zostały ostatecznie rozwiązane wiosną 1940 roku.

Od tego momentu polscy oficerowie nie potrzebowali już jedzenia, nie trzeba było dowozić im wody w zbutwiałych beczkach ani poprawiać komfortu egzystencji w stajniach i chlewach.

Nie było nawet potrzeby pokazywać im filmów dźwięko­wych o szczęśliwym życiu narodów Związku Radzieckiego i dobrych uczynkach pokojowo nastawionego i mądrego to­warzysza Stalina.

Rozwiązanie kardynalne

3 marca 1940 roku ludowy komisarz spraw wewnętrz­nych ZSRR Ławrientij Pawłowicz Beria przedstawił towa­rzyszowi Stalinowi dokument z propozycją, aby sprawy przetrzymywanych w niewoli polskich oficerów, funkcjona­riuszy policji, żandarmerii i strażników więziennych „roz­patrzyć w trybie specjalnym, stosując wobec nich najwyż­szy wymiar kary – rozstrzelanie”.

Tekst jest niezwykle dziwny nawet z czysto formalnego punktu widzenia. Stosujemy najwyższy wymiar kary wo­bec wielu tysięcy ludzi, których nie ma za co karać.

Wina więźniów nie została wskazana, ale towarzysz Sta­lin nie zwracał uwagi na takie drobiazgi. 5 marca 1940 roku nabazgrał niebieskim ołówkiem krótką rezolucję „za”. To znaczy: popieram tę propozycję. I podpisał.

Towarzysze Woroszyłow, Mołotow i Mikojan też się pod­pisali.

Tuż poniżej adiutant Stalina dopisał: „Kalinin – za, Ka­ganowicz – za”.

Innymi słowy, tych dwóch towarzyszy nie było na miej­scu. Adiutant Stalina zadzwonił do nich, krótko wyjaśnił sprawę, a oni wyrazili całkowitą zgodę.

fot.Лаврентий Павлович Берия - РГАСПИ Ф. 17 op. 166 дело 621 lista 132. Подлинник.

Notatka Berii do Stalina , w której proponowano egzekucję polskich oficerów, policjantów itp.

Zwróćmy uwagę na datę: 5 marca 1940 roku.

Dokładnie trzynaście lat później, co do dnia, towarzysz Stalin, potwornie cierpiąc, udał się do piekła.

Ten zbieg okoliczności utwierdza mnie w przekonaniu o istnieniu wyższej sprawiedliwości i jakiejś magii liczb.

Operacja nosiła niepozorną nazwę – „odciążenie obozów UPWI”.

Do przeprowadzenia operacji wyznaczono komisarza bezpieczeństwa państwowego III rangi Wsiewołoda Nikoła­jewicza Mierkułowa, pierwszego zastępcę szefa NKWD; ko­misarza bezpieczeństwa państwowego III rangi Bogdana Zacharowicza Kobułowa, szefa Głównego Zarządu Ekono­micznego NKWD; majora bezpieczeństwa państwowego Le­onida Fokijewicza Basztakowa, szefa I Wydziału Specjalne­go NKWD.

Nieoficjalna nazwa struktury kierowanej przez Baszta­kowa to Wydział Ciemnych Spraw.

Towarzysze Mierkułow, Kobułow i Basztakow musieli przejrzeć ponad 20 tysięcy akt osobowych wziętych do nie­woli oficerów i innych obywateli polskich, którzy budzili niechęć u przywódców Kremla, i zdecydować, kto zasługuje na śmierć, a kogo można oszczędzić.

Nie zapadł żaden wyrok. Była zwykła decyzja: zabić tych, tych, tych i tych: w Starobielsku – 3820, w Ostaszko­wie – 6311, w Lesie Katyńskim – 4421, w innych lokaliza­cjach – 7305.

Żadnemu z rozstrzelanych nie postawiono zarzutów. Ani jednemu nie powiedziano, dlaczego uznano go za winnego.

Łączna liczba obywateli polskich rozstrzelanych przez katów NKWD wiosną 1940 roku wyniosła 21857.

Nasi rodzimi bojownicy o świetlaną przyszłość dla całej postępowej ludzkości z sukcesem wykonali swoją misję.

26 kwietnia 1940 roku opublikowano dekret o przyzna­niu nagród szczególnie zasłużonym uczestnikom masowych egzekucji polskich oficerów.

fot.Dennis G. Jarvis – Russia_3848 - The Colour of Blood / CC BY-SA 2.0

Pomnik i ołtarz w Katyniu

W dekrecie napisano: „Za wykonanie specjalnych zadań rządowych”. Czyli wyróżnili się i zasłużyli.

Odznaczono tych, którzy rozstrzeliwali, oraz tych, któ­rzy cały proces nadzorowali. Byli to między innymi: komi­sarz bezpieczeństwa państwowego III rangi Wsiewołod Mierkułow, komisarz bezpieczeństwa państwowego III ran­gi Bogdan Kobułow, komisarz bezpieczeństwa państwowego III rangi Iwan Sierow, major bezpieczeństwa państwowe­go Leonid Basztakow, major bezpieczeństwa państwowego Wasilij Błochin, kapitan bezpieczeństwa państwowego Piotr Soprunienko.

Tekst jest fragmentem książki „Bożek na kurhanie” Wiktora Suworowa, wydanej nakładem Domu Wydawniczego REBIS w 2026 roku.