Ciekawostki Historyczne

Kiedy statki brytyjskiej ekspedycji arktycznej pod dowództwem sir Johna Franklina, Terror i Erebus, zniknęły bez wieści, w ślad za nimi ruszyły misje ratunkowe, mające odkryć losy marynarzy. Dwie z nich zakończyły się tragicznie...

Bez wątpienia surowe warunki arktyczne dały się najbardziej we znaki dwóm ekspedycjom poszukiwawczym sfinansowanym przez amerykańskiego filantropa Henry’ego Grinnella.

Pierwsza, kierowana przez porucznika Edwina De Havena z amerykańskiej marynarki wojennej, który miał pod sobą dwa statki, Advance i Rescue, wyruszyła w maju 1850 roku i już w sierpniu została uwięziona w lodzie, i zmuszona do zimowania w przeraźliwie niskich temperaturach. Elisha Kent Kane, lekarz pokładowy pochodzący z bogatej filadelfijskiej rodziny, tak opisywał przerażające warunki, które musiała znosić załoga:

Na małej przestrzeni o kubaturze mniejszej niż ojcowska biblioteka tłoczy się trzydziestu trzech grubo ubranych mężczyzn. Jednym z nich jestem ja. Trzy piecyki, piec w kambuzie, trzy kaganki spalające niedźwiedzi tłuszcz płoną cały czas jak w świątyni Westy.

Wilgotne futra, brudna wełniana odzież, zzute buty, chorzy ludzie, jedzenie, dym tytoniowy, efekty trawienia – wszystko to tworzy razem wyziewy otaczające mnie i wdzierające się we mnie. Godzina po godzinie, dzień po dniu, bez koi, na której mógłbym odpocząć, albo zasłony z koca, za którą mógłbym się schować. To wszystko składa się na rzeczywistość mojego obecnego domu.

„Nieokreślony głód” zwierzęcego tłuszczu

W tej atmosferze przygnębienia już we wrześniu pojawiają się pierwsze objawy szkorbutu. Gdy nadchodzi Boże Narodzenie, wielu ludziom brakuje oddechu, a oficerowie dostrzegają dziwne, zauważone już także wcześniej przez brytyjskich polarników zjawisko, „nieokreślony głód” zwierzęcego tłuszczu.

Kane opisuje „dziwną woskową bladość”, a nawet „upiorność” twarzy członków ekspedycji. Ludzie opowiadają, że mają bardzo wyraziste, dziwaczne sny. Jeden mówi na przykład, że znalazł „sir Franklina w pięknej zatoczce wysadzanej drzewkami pomarańczowymi”. Innemu śniło się, że poszedł niedaleko na pusty i pozbawiony życia brzeg wyspy i „wrócił obładowany arbuzami”.

W styczniu zachorował także De Haven, który musiał z tego powodu zrezygnować z dowództwa. Uskarżał się między innymi na dotkliwy ból blizny na dłoni, pozostałości po linijce nauczyciela sprzed ćwierć wieku.

W lutym dwunastu ludzi nie mogło się poruszać z powodu sztywnych i bolących nóg. Kończyły się zapasy zapobiegających szkorbutowi surowych ziemniaków i soku z limy, załoga jadła głównie solone mięso i konserwy. W maju udało się upolować dużo fok i morsów, co zapobiegło katastrofie.

Czytaj też: Lodowe piekło. Jak ludzie radzili sobie przez tysiąclecia w najgorszym miejscu na ziemi?

„Tajemniczy region terroru” przyrody

Druga ekspedycja sfinansowana przez Grinnella, której dowódcą został tym razem Elisha Kent Kane, wyruszyła w 1853 roku i oficjalnie miała szukać w Cieśninie Smitha zaginionych okrętów Franklina, w rzeczywistości jednak była to niezbyt mocno skrywana próba dotarcia do bieguna północnego.

Dla Kane’a była to pierwsza samodzielnie dowodzona wyprawa, a on sam wcale nie przypominał zaprawionego w trudach polarnika. Był mężczyzną o wątłej, a nawet filigranowej posturze, lecz ograniczenia fizyczne nadrabiał duchem nieustraszonego łowcy przygód – jego relacja z wyprawy przesycona jest romantyzmem.

Gdy żeglował na północ Cieśniną Smitha, by dotrzeć do niezbadanego akwenu, który nazwany został jego imieniem, myślał z lubością o Arktyce jako „tajemniczym regionie terroru” przyrody. Załoga wybrała na miejsce zimowania zachodni brzeg Grenlandii i spędziła tam kilka miesięcy bezustannej męki.

Tekst stanowi fragment książki Owena Beattiego i Johna Geigera „Na zawsze w lodzie. Śladami tragicznej wyprawy Johna Franklina”, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2021.

Tekst stanowi fragment książki Owena Beattiego i Johna Geigera „Na zawsze w lodzie. Śladami tragicznej wyprawy Johna Franklina”, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2021.

Co do jednego Kane miał rację. Musieli zmagać się z terrorem przyrody. Statek nie miał ociepleń chroniących przed zimnem, a Kane źle obliczył ilość wymaganego paliwa i w lutym zabrakło go, by topić lód na wodę do mycia. Wewnątrz statku Advance było tak zimno, że jednemu z członków załogi język przymarzł do brody.

Ponieważ ich prowiant składał się ze „zwykłych marynarskich zapasów”, przede wszystkim z pemmikanu i solonej wieprzowiny, wśród liczącej dwudziestu mężczyzn załogi pojawiły się bardzo poważne objawy szkorbutu, których narastanie Kane starannie notował. W lutym 1854 roku pisał, że „szkorbut i ogólne osłabienie pozbawiły mnie tchu”.

W kwietniu wyruszył ze swoimi ludźmi na północ, w kierunku bieguna. Był to bardzo ryzykowny ruch, który szybko się zemścił, gdyż cały zespół musiał wkrótce zawrócić z powodu szkorbutu i odmrożeń. Samego Kane’a trzeba było nieść, był „prawie niewrażliwy na bodźce i opuchnięty nie do poznania z powodu szkorbutu”. Jego stan uznano za beznadziejny.

Gdy dotarli do statku, byli w kompletnej rozsypce, rozkojarzeni i całkowicie we władaniu choroby. Mieli myśli samobójcze, gestykulowali i mówili do siebie. Statek „sprawiał wrażenie domu wariatów”. Tylko trzech członków załogi czuło się na tyle dobrze, że byli w stanie wykonywać codzienne obowiązki. Na dodatek pod pokładem rozmnożyły się szczury.

Czytaj też: Erebus i Terror – obłęd i kanibalizm zdobywców Arktyki

Bezlitosny samochwała

Na szczęście wraz z nadejściem letniej odwilży udręki zimy ustąpiły. Wysłano ludzi na polowanie i gdy wyprawa miała już dużo świeżego mięsa, wszyscy szybko wrócili do zdrowia. Lód jednak nie ustąpił i załoga zmuszona była spędzić drugą zimę w Arktyce.

Działający w stresie Kane nie sprawdził się w roli dowódcy. Wszystko go irytowało i jeśli akurat nie wszczynał kłótni z którymś ze swoich oficerów, zaczynał przechwalać się statusem swojej rodziny w Filadelfii lub podbojami miłosnymi. Swoje długie monologi wygłaszane w czasie posiłków okraszał łacińskimi wtrąceniami, wszystko dla dobra swoich ludzi, których uważał za stojących niżej od siebie w hierarchii społecznej.

Trumna ze zwłokami Johna Torringtona. Strzałka wskazuje północ

Chora i przymierająca głodem załoga (gdy mieli dobry dzień, jedli wnętrzności lisa; gdy mieli zły dzień, ssali tylko rękawice) z niedowierzaniem i pogardą przyglądała się dowódcy, który próbował im zaimponować, posługując się starożytnym językiem.

Wkrótce zaczęli spiskować za jego plecami i we wrześniu siedmiu z nich zakomunikowało mu, że chcą porzucić statek i będą próbować dotrzeć do leżącego ponad tysiąc sto kilometrów na południe miasteczka Upernavik, najdalej na północ położonej duńskiej osady na Grenlandii. Kiedy jednak buntownicy ruszyli w drogę, bardzo szybko potwornie przemarznięci wrócili na statek i rzucili się do nóg Kane’a, błagając o litość, której ten zaiste nie miał dla nich zbyt wiele.

Czytaj też: Kto sfinansował wyprawę Ferdynanda Magellana? Przekręty u podstaw słynnej ekspedycji

Cywilizowana dieta

Gdy nastała druga zima, prawie całkiem skończył im się węgiel i Kane rozkazał palić drewnem ze statku. Zaczęli wyrywać deski z pokładu, porąbali reling i górne części masztów. Ponieważ nie zgromadzili jesienią dostatecznej ilości surowego mięsa, szkorbut zaatakował ich zimą ze zdwojoną siłą, przynosząc straszne objawy. Jednemu z mężczyzn oddzieliły się mięśnie otaczające kostkę, odsłaniając ścięgna i samą kość.

Jedynym pożywieniem przeciwdziałającym szkorbutowi, jakie zostało im w grudniu, były obierki i dwanaście ziemniaków, które miały już trzy lata. Cała załoga była już poważnie chora, a Kane skonstatował zdumiony, że stan ich zdrowia był wyraźnie powiązany z dostępnością świeżego mięsa. Tak o tym pisał:

Nasza choroba to skutek naszego cywilizowanego sposobu odżywiania się; gdybyśmy mieli mnóstwo zamrożonego mięsa morsa, śmiałbym się w nos szkorbutowi.

Później tak wyraził się z podziwem o Inuitach:

Nasze wyprawy pokazały nam mąd­rość apetytu Eskimosów i niewielu spośród nas nie zjadłoby teraz z ochotą plastra foczego tłuszczu lub kawałka mięsa mrożonego morsa (…), które jako pożywny, dający ciepło i chroniący przed szkorbutem pokarm nie mają sobie równych.

Uczestnicy innych wypraw poszukujących Franklina doszli do tego samego wniosku, a jeden z nich, lekarz pokładowy (na statkach Lady Franklin i Sophia) Peter Cormac Sutherland, pisał w 1852 roku, że gdyby Franklin chciał zwiększyć zapasy prowiantu, „bez wątpienia pomysłowość podpowiedziałaby mu, aby zrobił to, co Eskimosi praktykują już od tysięcy lat – konserwując za pomocą lodu pokarm zwierzęcy, taki jak mięso wieloryba, który można łatwo zdobyć latem i przechować w ten sposób na zimę”.

„Nie mam już żadnej załogi”

Sam Kane uświadomił to sobie poniewczasie. Wiosną 1855 roku stan zdrowia załogi sięgnął dna i kilku ludzi zmarło. W pewnym miejscu w dzienniku Kane pisze „moja załoga”, lecz zaraz potem poprawia się i dopisuje: „nie mam już żadnej załogi”. Odtąd zaczyna ich nazywać „lokatorami mojej koi”.

Rzeczywiście, Kane był już wówczas w zasadzie sam. Ze wszystkich członków ekspedycji tylko on przetrwał zimę w jako takim zdrowiu. Przyczyna tego była prosta. Zaczął jeść szczury, które rozpleniły się na statku. Jego towarzysze, chociaż cierpieli głód, nie dali się namówić, by pójść jego śladem.

Grób 25letniego Johna Hartnella

Wiosną natknęli się na nich mieszkający na Grenlandii Inuici i pomogli im zdobyć trochę świeżego mięsa morsa. Wkrótce potem zziębnięci i przemoczeni porzucili statek i ruszyli wzdłuż wybrzeża na południe, najpierw przez lód, a potem łodziami przez wodę. Po osiemdziesięciu czterech dniach dostrzegł ich duński statek i byli uratowani. W żadnym stopniu nie przyczynili się do rozwiązania zagadki zniknięcia Franklina, bo niby jak mieliby to zrobić? Znajdowali się ponad tysiąc sześćset kilometrów od miejsca, w którym wreszcie zlokalizowano ostatnie ślady po wyprawie.

Źródło:

Tekst stanowi fragment książki Owena Beattiego i Johna Geigera „Na zawsze w lodzie. Śladami tragicznej wyprawy Johna Franklina”, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2021.

 

KOMENTARZE

Dodaj komentarz

W tym momencie nie ma komentrzy.

Zobacz również

Nowożytność

Powoli, w niewygodzie i strachu –...

Pod koniec XVIII wieku podróżowanie było tyleż ekscytujące, co żmudne i niebezpieczne. Nie wszędzie zainwestowano w drogi, czas kolei dopiero miał nadejść, a najszybszy, (i...

20 września 2021 | Autorzy: Niklas Natt och Dag

XIX wiek

Byli tak zdesperowani, że zjadali siebie...

To miała być wyprawa, która potwierdzi dominację Brytyjczyków na oceanach. Arktyczną ekspedycję statków Erebus i Terror śledzono z zapartym tchem. Okazało się jednak, że happy...

30 maja 2021 | Autorzy: Marcin Moneta

Nowożytność

Oni zawojowali świat. Poznaj polskich odkrywców,...

Arkady Fiedler, Wanda Rutkiewicz czy Maria Skłodowska-Curie to jedni z najbardziej rozpoznawalnych polskich odkrywców świata przyrody, sportu czy nauki. Jednakże nadal pozostaje wielu nieznanych szeroko...

17 sierpnia 2020 | Autorzy: Sławomir Żywczak

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.



Najciekawsze historie wprost na Twoim mailu!

Zapisując się na newsletter zgadzasz się na otrzymywanie informacji z serwisu Lubimyczytac.pl w tym informacji handlowych, oraz informacji dopasowanych do twoich zainteresowań i preferencji. Twój adres email będziemy przetwarzać w celu kierowania do Ciebie treści marketingowych w formie newslettera. Więcej informacji w Polityce Prywatności.