Ciekawostki Historyczne
Generic selectors
Tylko dokładne dopasowania
Szukaj w tytułach
Szukaj w treściach
Szukaj w postach
Search in pages

Edisonowie znad Wisły. 7 Polaków, z których wynalazków korzystają wszyscy

Polskie wynalazki: kasownik (fot. Bartłomiej Międzybrodzki, CC BY-SA 2.5) i kamera (źródło: domena publiczna).

Polskie wynalazki: kasownik (fot. Bartłomiej Międzybrodzki, CC BY-SA 2.5) i kamera (źródło: domena publiczna).

Pierwsza kamera filmowa, kamizelka kuloodporna, a nawet kasownik do biletów… Wynalazki, które wpłynęły zarówno na wielką historię, jak i życie codzienne milionów. Komu je zawdzięczamy? Oczywiście Polakom!

Niektórzy z nich osiągnęli międzynarodową sławę i pieniądze, inni zmarli w biedzie i osamotnieniu. W książce Historia Polski 2.0: Polak potrafi, Polka też… czyli o tym, ile świat nam zawdzięcza Jan Wróbel twierdzi, że to właśnie my, Polacy, wynaleźliśmy prawie wszystko, tylko czasem sami o tym nie pamiętamy. Przypominamy Wam zatem siedmiu naszych rodaków, których wynalazki zmieniły lub mogły zmienić bieg historii.

1. Człowiek, który stworzył kanarów

Jan Józef Baranowski studiował na Uniwersytecie Wileńskim w czasie aresztowań członków Towarzystwa Filomatów i Filaretów, unikał jednak działalności patriotycznej, skupiając się na nauce. Dotrwał tak do wybuchu powstania listopadowego, kiedy wstąpił w szeregi walczących o niepodległość. Wojaczka w jego wypadku zakończyła się emigracją.

Twórca i jego dzieło - Jan Józef Baranowski oraz semafor (źródło: domena publiczna).

Twórca i jego dzieło – Jan Józef Baranowski oraz semafor (źródło: domena publiczna).

We Francji nie zamierzał popaść w depresję, jak wielu rodaków. Jak pisze Jan Wróbel w Historii Polski 2.0: Polak potafi…:

Baranowski reprezentował jednak inny typ emigranta. Energiczny, uzdolniony i dobrze znający język francuski, wziął się do roboty. W latach 40. zatrudniony został przez francuskie koleje i było to udane małżeństwo.

Wkrótce młody Polak zaczął odnosić sukcesy jako konstruktor Zawdzięczmy mu m.in. kasownik do biletów oraz semafor, czyli automatyczny system sygnalizacji kolejowej.

Co ciekawe, był także autorem jednego z pierwszych słowników języka polskiego dla Brytyjczyków.

2. Śląski Stephenson

Józef Bożek był mechanikiem i konstruktorem pochodzącym ze Śląska Cieszyńskiego. Studiował mechanikę i matematykę w Brnie, a następnie Pradze, gdzie powstało większość jego wynalazków. Wśród nich znalazły się m.in. maszyna do szlifowania zwierciadeł, elewator czy liczne protezy rąk i nóg dla inwalidów wojennych.

W 1815 r., prawdopodobnie nie wiedząc nic o lokomotywie George’a Stephensona, zbudował pierwszy na kontynencie europejskim powóz z napędem parowym, a dwa lata później łódź z podobnym silnikiem.

Replika zasilanego parą pojazdu Józefa Bożka (źródło: domena publiczna).

Replika zasilanego parą pojazdu Józefa Bożka (źródło: domena publiczna).

Wynalazki powstały w podobnym czasie, ale to Stephenson przeszedł do historii dzięki lepszej sytuacji finansowej, przyczyniając się do rozwoju kolejnictwa. Bożek nie miał tyle szczęścia. Umarł w Pradze w biedzie i osamotnieniu.

3. Słynny pianista i twórca wycieraczek samochodowych

Józef Hofmann urodził się w Krakowie i od najmłodszych lat przejawiał miłość do muzyki. Już jako dziecko dawał koncerty fortepianowe podczas tras po Europie i Ameryce. Był uczniem wielkiego rosyjskiego kompozytora i pianisty, Antona Rubinsteina. Nauka nie poszła na marne i w 1894 r. otrzymał I nagrodę w prestiżowym konkursie imienia swojego nauczyciela w Hamburgu.

Artykuł powstał m.in. w oparciu o książkę Jana Wróbla "Historia Polski 2.0: Polak potrafi, Polka też... czyli o tym, ile świat nam zawdzięcza", (Znak Horyzont 2015).

Artykuł powstał m.in. w oparciu o książkę Jana Wróbla „Historia Polski 2.0: Polak potrafi, Polka też… czyli o tym, ile świat nam zawdzięcza”, (Znak Horyzont 2015).

Muzyka nie była jednak jedyną pasją Hofmanna. Uwielbiał matematykę i technikę, więc w przerwach od grania wymyślał coraz to nowsze sprzęty. Niektóre z nich były związane z uprawianym zawodem. Przykładem może być podwyższany stołek do fortepianu czy urządzenia służące do pomiaru siły nacisku palców pianisty. Większość z ponad stu opatentowanych wynalazków nie przydawała się jednak podczas koncertów.

Hofmann wymyślił również zegar elektryczny i maszynkę do gotowania oraz wycieraczki samochodowe, które stworzył dzięki obserwacji ruchu metronomu. Muzyka była inspiracją także dla innego wynalazku, który gości w naszych biurach do dzisiaj, czyli spinacza. Jego powstanie zawdzięczamy upodobaniu Hoffmana do wygiętych kształtów nut.

Józef Hofmann podczas solowego występu w Metropolitan Opera w Nowym Jorku. Pomysł na wycieraczki samochodowe zrodził się w jego głowie podczas ćwiczeń muzycznych (źródło: domena publiczna).

Józef Hofmann podczas solowego występu w Metropolitan Opera w Nowym Jorku. Pomysł na wycieraczki samochodowe zrodził się w jego głowie podczas ćwiczeń muzycznych (źródło: domena publiczna).

4. Da Vinci znad Wisły

Jana Szczepanika bez wątpienia można nazwać polskim odpowiednikiem Thomasa Edisona bądź Leonarda da Vinci. Pochodził z okolic Krosna, ale kształcił się w Krakowie. Tam rozwijał swoje zainteresowania w „Magazynie aparatów fotograficznych” Ludwika Kleinberga. Szczepanik był tak zdolnym samoukiem, że w 1898 roku jego pracodawca założył w Wiedniu towarzystwo zajmujące się wdrażaniem wynalazków ucznia.

Szczepanik uruchomił wkrótce zakład produkujący karty perforowane do udoskonalonych przez siebie maszyn żakardowych. Brzmi strasznie, ale tak naprawdę chodziło o unowocześnienie przemysłu włókienniczego dzięki fotoelektrycznej metodzie tkania wzorzystego.

Na tym jednak nie koniec, Szczepanik był bowiem wszechstronnym wynalazcą. Zawdzięczamy mu telektroskop, czyli protoplastę dzisiejszej telewizji, oraz system barwnego filmu wyparty z branży dopiero przez amerykański „Technicolor”. Do jego dorobku należy też kolorowa fotografia, światłoczuły papier barwny oraz kamizelka kuloodporna, opatentowana niemal w tym samym czasie również przez innego Polaka, Kazimierza Żeglenia.

5. Trzeci brat Lumière

Kazimierz Prószyński uchodzi za pioniera kina. Był synem Konrada Prószyńskiego, twórcy pierwszego elementarza języka polskiego. Ukończył studia w Belgii, gdzie stworzył swój pierwszy pleograf – aparat do rejestracji i odtwarzania filmów. W tym czasie nawet August Lumière oddawał mu pierwszeństwo w dziedzinie kinematografii: Byłem, wraz z bratem, twórcą filmu francuskiego, ale istniał również pewien Polak, niejaki Kazimierz Prószyński, który nas znacznie wyprzedził.

Kazimierz Prószyński filmuje swoim wynalazkiem ulice Paryża w 1909 roku (źródło: domena publiczna).

Kazimierz Prószyński filmuje swoim wynalazkiem ulice Paryża w 1909 roku (źródło: domena publiczna).

Prószyński rzeczywiście opatentował swój wynalazek rok przed francuskimi braćmi. Co więcej, udoskonalał filmową technikę, umożliwiając oglądanie nagranych obrazów bez drgań. Jego urządzenia zaczęły wkrótce produkować największe koncerny. Nasz wynalazca założył pierwszą w Polsce wytwórnie filmową – Towarzystwo Udziałowe Pleograf. Produkowała filmy z życia codziennego Warszawy.

W 1909 r. Prószyński opatentował również wynalazek, któremu zawdzięczamy filmy akcji, czyli aeroskop. Była to pierwsza ręczna kamera filmowa. Dzięki swojemu wynalazkowi nakręcił filmowy reportaż z koronacji króla Jerzego V. Takich obrazów nie produkował nikt wcześniej.

Genialny Polak nie miał jednak talentu marketingowego swoich konkurentów i jego kolejna wytwórnia, tym razem amerykańska, splajtowała. Sam Prószyński wrócił do kraju, gdzie zastał go wybuch II wojny światowej. Po upadku powstania warszawskiego trafił do obozu koncentracyjnego Mauthausen-Gusen, gdzie zmarł.

Artykuł powstał m.in. w oparciu o książkę Jana Wróbla „Historia Polski 2.0: Polak potrafi, Polka też... czyli o tym, ile świat nam zawdzięcza”, (Znak Horyzont 2015).

Artykuł powstał m.in. w oparciu o książkę Jana Wróbla „Historia Polski 2.0: Polak potrafi, Polka też… czyli o tym, ile świat nam zawdzięcza”, (Znak Horyzont 2015).

6. Ojciec światowej elektroniki

Jan Czochralski urodził się w rodzinie stolarskiej niedaleko Bydgoszczy. Od małego przejawiał zainteresowanie chemią. Jego niebezpieczne eksperymenty doprowadziły nawet do przymusowej wyprowadzki z domu i podjęcia pracy w aptece w wieku zaledwie 16 lat. Wkrótce Jan podjął studia w Berlinie. Tam w 1916 r. opracował metodę pomiaru szybkości krystalizacji metali. Według anegdoty stało się to dzięki przypadkowemu zanurzeniu stalówki pióra w tyglu z roztopioną cyną.

Bez pomyłki naszego rodaka nie potrafilibyśmy dzisiaj żyć. Wszystkie elektroniczne urządzenia, których używamy – odtwarzacze mp3, laptopy, smartfony czy aparaty cyfrowe – działają w oparciu o monokryształy produkowane metodą wynalezioną przez Czochralskiego. On sam zdobył światową sławę, zatrudnienie proponował mu m.in. Henry Ford.

Gdyby nie pomyłka Jana Czochralskiego, niemożliwy byłby rozwój elektroniki (fot. Alex Washburn/Wired, CC BY 1.0).

Gdyby nie pomyłka Jana Czochralskiego, niemożliwy byłby rozwój elektroniki (fot. Alex Washburn/Wired, CC BY 1.0).

Uczony wrócił do Polski, gdzie przeżył wojnę, prowadząc za zgodą Niemców – oraz polskiej konspiracji – Zakład Badań Materiałów. W 1945 r. został oskarżony przez nowe władze o kolaborację i był wielokrotnie upokarzany. Ostatecznie zmarł na atak serca po jednej z brutalnych rewizji w jego fabryce.

7. Bombowy patent, który wpłynął na bieg II wojny światowej

Józef Kosacki był jednym z młodych i zdolnych żołnierzy-inżynierów przedwojennej Polski. Ukończył m.in. szkolenie saperskie w Modlinie. Do 1939 roku pracował w Państwowym Instytucie Telekomunikacyjnym w Warszawie. Po wybuchu wojny trafił do Wojska Polskiego we Francji, a po upadku Paryża – do Szkocji. Tam był świadkiem wydarzenia, które wpłynęło na jego życie. Widział wypadek polskiego patrolu, który wpadł na miny przeciwdesantowe.

Skonstruowany przez Józefa Kosackiego wykrywacz min w akcji. Francja, rok 1944 (źródło: domena publiczna).

Skonstruowany przez Józefa Kosackiego wykrywacz min w akcji. Francja, rok 1944 (źródło: domena publiczna).

Stało się to dla niego inspiracją do rozwinięcia jego dawnego pomysłu wykorzystania fal radiowych do wykrywania znajdujących się w ziemi min. Po wielu próbach udało mu się stworzyć wykrywacz znany jako „Polish Mine Detector”. Po raz pierwszy wykorzystano go w drugiej bitwie pod El Alamein, gdzie przyczynił się do pokonania wojsk Erwina Rommla.

Kosacki zrezygnował dobrowolnie z opatentowania wynalazku, który był używany przez armie całego świata do końca lat 90. ubiegłego stulecia. Sam wynalazca powrócił do Polski, gdzie pracował jako inżynier do czasu przejścia na emeryturę.

Bibliografia:

  1. Marek Borucki, Wielcy zapomniani. Polacy, którzy zmienili świat, Wyd. Muza, Warszawa 2015.
  2. Anna Pragłowska, Obrazy i barwy. O wynalazkach i życiu Jana Szczepanika, S-CAN Wydawnictwo, Tarnów 2012.
  3. Jan Wróbel, Historia Polski 2.0: Polak potrafi, Polka też… czyli o tym, ile świat nam zawdzięcza, Znak Horyzont, Kraków 2015.
  4. Michał Pacut, Wykrywacz min typu polskiego, [w:] serwis internetowy Muzeum Wojska Polskiego, [dostęp 16 sierpnia 2015].
  5. Sylwester Czochralski, Serwis internetowy Jan Czochralski 23.10.1885r. – 22.04.1953r. [dostęp: 16 sierpnia 2015].

Czy wiesz, że ...

...najsłynniejsze burdelmamy w Chicago, w ciągu dziesięciu lat swojej działalności, zbiły prawdziwą fortunę? Ich majątek, na dzień zamknięcia prowadzonego przez nie domu publicznego, szacuje się na osiem milionów dolarów!

...Napoleon Bonaparte przywrócił we Francji niewolnictwo? Zostało ono zniesione przez jakobinów w 1794 roku. Już osiem lat później Napoleon kilkoma dekretami powstrzymał wprowadzanie tych ustaleń w życie przynajmniej w części francuskich kolonii.

Joseph Conrad oświadczył się swojej przyszłej żonie w bardzo niekonwencjonalny sposób? Oznajmił jej między inymi, że pewnie długo nie pożyje i nie chce mieć dzieci!

...jeden z rosyjskich naukowców postanowił skrzyżować człowieka z szympansem? Chociaż próba krzyżówki się nie powiodła, Iwanow wpadł na inny pomysł - do zapładniania kobiet chciał wykorzystywać spermę pobraną od ssaków naczelnych.

Komentarze (17)

    • Nasz publicysta | Agnieszka Wolnicka Odpowiedz

      Na imię miał Józef, poprawione. Na przyszłość prosimy, by takie uwagi przekazywać przez formularz „Zgłoś błąd/literówkę”, który znajduje się na samym dole strony.

  1. Nasz publicysta | Redakcja Odpowiedz

    Wybrane komentarze do artykułu z profilu „Rocznica historyczna na każdy dzień”…
    https://www.facebook.com/RocznicaNaKazdyDzien/posts/997381570292757

    K. Szymon:
    OIDP pierwszą żarówkę skonstruował Polak. Edison jedynie ukradł pomysł i opatentował

    Anna K.:
    Nie zapominając o podnośnikach do samochodów i oponach o zwiększonej przyczepności, które wynalazł Polak Lenet Leski (Teofil Wróblewski).

    … oraz z profilu „Wydawnictwo Znak”
    https://www.facebook.com/WydawnictwoZnak/posts/10153497492907310

    Jadwiga H.:
    Większość wielkich wynalazków powstaje przez przypadek.

  2. Nasz publicysta | Redakcja Odpowiedz

    I garść komentarzy z naszego facebookowego profilu
    https://www.facebook.com/ciekawostkihistoryczne/posts/1132853936743264

    Marek O.:
    Zapomnieli o prezerwatywie… Wynalazcą był polski Żyd z Łodzi.
    Ciekawostki historyczne:
    O tym to nie tylko nie zapomnieliśmy ale nawet wydaliśmy całą książkę.
    Tylko, że pan Fromm nie był z Łodzi. Tylko z Konina.

    Jean-Areque P.:
    Polacy to jeden z najbardziej przedsiębiorczych narodów świata – to przeczytałem kiedyś w wynikach badań opublikowanych przez jedną z brytyjskich gazet.
    I ja się z tym w pełni zgadzam. Jednak aby rozwinąć skrzydła, przedsiębiorczy Polak potrzebuje środowiska, w którym Polacy mają pełną swobodę działania i absolutny brak wpływu na państwo i ustawodawstwo…

    Rob Bert Jan Z.:
    Pomysłowe Dobromiry , o przepraszam , Józki i Janki

    Dariusz S.:
    oraz suwak !

    Steampunk – Klimat Wieku Pary:
    A to Ci dobre zestawienie

    Jean-Areque P.:
    Krem Nivea – twórca: Polak żydowskiego pochodzenia

  3. www.mrozinski.biz Odpowiedz

    Co do Jana Czochralskiego to mnóstwo nieścisłości! Istotnie pochodził z Kcyni. Raczej nigdzie i nigdy nie studiował. Wszystkie egzaminy zdawał jako ekstern. Był prezesem(?) związku(?) metalurgów niemieckich. Do Polski ściągnął go Mościcki.
    Faktycznie odkrył metodę hodowania monokryształów. Ale to odkrycie nie miało żadnego wpływu na rozwój elektroniki.
    Metoda ta została ponownie odkryta przez dwóch naukowców z USA. I dopiero wówczas znalazła zastosowanie w przemyśle elektronicznym. Faktem jest, że owi naukowcy musieli przyznać pierwszeństwo odkrycia Czochralskiemu.
    Nie władze PRL niszczyły Czochralskiego a jego zawistni koledzy naukowcy. Taki poziom etyczny reprezentuje nasz krajowy świat nauki.
    Podobne opracowanie „historii” można zrealizować w Rosji. Tam był bezlik genialnych odkrywców i wynalazców (Ciołkowski) ale często ich odkrycia miały zastosowanie jedynie do obszaru ówczesnej Rosji. Reszta świata z nich nie korzystała.
    Część nie wymienionych osiągnięć Polaków jest przypisywana obywatelom innych krajów, bo Polska wówczas jako państwo nie istniała.
    Ciekawe, że ani słowem nie wspomniano tu o pani Marii Curie ( z domu – Skłodowskiej) :)))

    • Marek Odpowiedz

      Sam sobie przeczysz:

      „Faktycznie odkrył metodę hodowania monokryształów. Ale to odkrycie nie miało żadnego wpływu na rozwój elektroniki.
      Metoda ta została ponownie odkryta przez dwóch naukowców z USA. I dopiero wówczas znalazła zastosowanie w przemyśle elektronicznym. Faktem jest, że owi naukowcy musieli przyznać pierwszeństwo odkrycia Czochralskiemu.”

      Czyli najpierw twierdzisz, że to odkrycie „nie miało żadnego wpływu na rozwój elektroniki”, ale później, jak to samo niezależnie odkryli naukowcy z USA to już miało i „owi naukowcy musieli przyznać pierwszeństwo odkrycia Czochralskiemu.”

  4. Anonim Odpowiedz

    Twórcą Nivei był Ślązak, nie Polak. Jeśli już go można przypisać do jakiejś narodowości, to Niemieckiej, to raz. Dwa Polski wtedy nie było.

  5. Anonim Odpowiedz

    Porównanie J Szczepanika z Edisonem , uwłacza temu pierwszemu .J Szczepanik sam pracował nad swoimi wynalazkami , nie kradł i nie przypisywał sobie prawa do wynalazków innych ludzi , tak jak robił to Edison. Nasz rodak nie niszczył także innych , jak zrobił to Edison z N Teslą .

    • Nasz publicysta | Anna Dziadzio Odpowiedz

      Drogi Anonimie, porównanie nie zawsze jest uwłaczające, nawet jeśli jedna z osób porównywanych przewyższa drugą pod jednym lub wieloma względami. Zwłaszcza w przypadku, gdy jedna z nich posiada ogromną „renomę” na świecie, warto przez takie porównania weryfikować powszechnie przyjęte „prawdy” z faktami. Dziękujemy za wpis i pozdrawiamy.

  6. metrios Odpowiedz

    Adam Ostaszewski ze Wzdowa z Podkarpacia(jego wynalazki idą w dziesiątki). Zapomniany niestety jak wielu innych polskich wynalazców. W Krośnie LO nosi imię J Szczepanika.O Ostaszewski można poczytać w artykule „Leonardo ze Wzdowa”.

Dodaj komentarz

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.