Serial "Ołowiane dzieci" przywrócił pamięć jednej z najbardziej dramatycznych, a przez lata przemilczanych historii PRL, masowych zatruć ołowiem wśród dzieci mieszkających w katowickich Szopienicach w latach 70. Produkcja oparta na faktach przypomniała zarówno o lekarzach, którzy jako pierwsi zdiagnozowali problem, jak i o politycznym tle epoki. Jak potoczyły się dalsze losy osób, które naprawdę istniały?
1. Dr Jolanta Wadowska-Król (1939–2023)
Była pediatrą( w serialu grana przez Joannę Kulig) pracującą w przychodniach w Katowicach (m.in. w Dąbrówce Małej i Szopienicach). To ona jako jedna z pierwszych zaczęła zauważać u dzieci niepokojące objawy: ciężką anemię, osłabienie, zaburzenia neurologiczne i problemy rozwojowe.
W 1974 roku, we współpracy z prof. Bożeną Hager-Małecką, doprowadziła do szeroko zakrojonych badań obejmujących około 5 tysięcy dzieci mieszkających w pobliżu Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice”. U około 20% z nich stwierdzono ołowicę według ówczesnych norm.
Dzięki jej determinacji około 2 tysięcy dzieci wysłano na leczenie i do sanatoriów, a część rodzin przesiedlono z najbardziej skażonych terenów.
fot.Adrian Tync / CC BY-SA 4.0Jolanta Wadowska-Król (2021)
Jej działalność spotykała się jednak z oporem władz PRL. Wyniki badań były traktowane jako niewygodne politycznie, a temat ołowicy próbowano marginalizować. Według relacji historycznych materiały do jej pracy doktorskiej były blokowane, a część danych uznawano za „tajemnicę państwową”. Wadowska-Król ostatecznie zrezygnowała z kariery naukowej, poświęcając się pracy lekarskiej.
W lokalnej społeczności zyskała ogromny szacunek — mieszkańcy nazywali ją nawet „Matką Boską Szopienicką”. Zmarła 18 czerwca 2023 roku.
Więcej o niej piszemy w artykule: Ołowiane dzieci z Szopienic. Historia, którą próbowano ukryć
2. Prof. Bożena Hager-Małecka (1921–2016)
Największe emocje budzi wątek profesor Krystyny Berger (w tej roli Agata Kulesza) – postaci fikcyjnej, która według komentatorów i historyków jest wyraźnie inspirowana prawdziwą lekarką, prof. Bożeną Hager-Małecką. W produkcji Berger początkowo podważa diagnozy Wadowskiej-Król i wydaje się hamować działania, co buduje dramatyczny konflikt.
Tymczasem według dostępnych relacji historycznych prof. Hager-Małecka odegrała kluczową rolę w rozpoznaniu ołowicy – miała zdiagnozować pierwsze przypadki i zainicjować szeroko zakrojone badania obejmujące setki dzieci. Krytycy wskazują więc, że serialowe uproszczenia mogą zniekształcać obraz rzeczywistych wydarzeń oraz pomniejszać zasługi części lekarzy.
fot.CAF – „Sejm PRL IX Kadencji”, Rzeczpospolita, Warszawa 1986 / domena publicznaprof. dr hab. Bożena Hager-Małecka (1921-2016)
W kolejnych latach kontynuowała pracę naukową i kliniczną, kierowała Kliniką Pediatrii i była jednym z najważniejszych autorytetów medycznych regionu. Pełniła również funkcję posłanki na Sejm PRL w latach 1976–1989. Zmarła w 2016 roku w Zabrzu. Jej wkład w walkę o zdrowie dzieci na Śląsku pozostaje historycznie potwierdzony i ceniony.
3. Jerzy Ziętek (1901–1985)
Jerzy Ziętek ( w tej roli Marian Dziędziel) był jedną z najbardziej rozpoznawalnych i wpływowych postaci śląskiej polityki w XX wieku. Urodzony w 1901 roku w Szobiszowicach (dziś dzielnica Gliwic), jeszcze przed II wojną światową angażował się w działalność publiczną. W latach 1919–1921 aktywny jako działacz propolski na Górnym Śląsku. Uczestnik powstań śląskich. Po 1945 roku stał się jednym z kluczowych organizatorów administracji na Górnym Śląsku.
W PRL pełnił szereg najważniejszych funkcji w regionie i państwie. Był m.in.:
-
wojewodą śląskim i katowickim (1945–1950, 1950–1973),
-
przewodniczącym Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach,
-
posłem na Sejm PRL przez wiele kadencji (1957–1980),
-
członkiem Rady Państwa (1973–1985) — organu pełniącego funkcję kolegialnej głowy państwa.
Uważany był za sprawnego organizatora i „gospodarza regionu”. W okresie jego aktywności powstało wiele inwestycji infrastrukturalnych i sportowych na Śląsku, m.in. Stadion Śląski, Park Śląski (Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku), hala widowiskowa „Spodek” czy liczne osiedla mieszkaniowe.
fot.Autor nieznany / domena publicznaJerzy Ziętek ( w środku) odwiedzający zajezdnię tramwajową (1959)
Jednocześnie był jednym z architektów modelu rozwoju opartego na ciężkim przemyśle — górnictwie, hutnictwie i energetyce. Ten model, choć przyniósł regionowi szybki rozwój urbanistyczny i gospodarczy, miał też wysoką cenę środowiskową. Emisje przemysłowe, w tym z Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice”, doprowadziły do poważnych konsekwencji zdrowotnych, których symbolem stała się tragedia „ołowianych dzieci”.
10 czerwca 1975 odszedł na emeryturę pod naciskiem Zdzisława Grudnia, I sekretarza katowickiego KW PZPR i swojego osobistego wroga. Zmarł 20 listopada 1985 roku w Zabrzu.
4. Zdzisław Grudzień (1924–1982)
W postać wciela się ( Zbigniew Zamachowski), kolega Edwarda Gierka z Belgii i Francji, gdzie przed II wojną światową pracował jako górnik. W 1942 wstąpił do Francuskiej Partii Komunistycznej. Podczas wojny uczestniczył w ruchu oporu na terenie Francji – był współorganizatorem Związku Młodzieży Polskiej „Grunwald”. Od 1957 pełnił ważne funkcje w Komitecie Wojewódzkim Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Katowicach.
fot.Autor nieznany / domena publiczna Zdzisław Grudzień (zdjęcie z Biblioteki Sejmowej).
W latach 70. był I sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach — najważniejszym politykiem partyjnym w regionie w okresie „gierkowskiej” industrializacji. Jego kariera zakończyła się gwałtownie na początku lat 80. W 1981 roku został wykluczony z PZPR, stracił mandat poselski i został internowany po wprowadzeniu stanu wojennego. Zmarł nagle 30 stycznia 1982 roku podczas przebywania w wojskowym ośrodku.
5. Edward Gierek (1913–2001)
Był I sekretarzem KC PZPR w latach 1970–1980, czyli najważniejszą osobą w państwie w okresie, gdy ujawniono masowe zatrucia ołowiem w Szopienicach. Jego dekada kojarzona jest z ogromnym przyspieszeniem industrializacji, rozbudową hutnictwa i górnictwa oraz próbą modernizacji kraju.
fot.Dutch National Archives, The Hague, Fotocollectie Algemeen Nederlands Persbureau (ANEFO), 1945-1989 / CC BY-SA 3.0 nlEdward Gierek (1980)
Śląsk był kluczowym regionem tej polityki, miał być wizytówką gospodarczego sukcesu PRL. W takim układzie katastrofy zdrowotne wynikające z emisji przemysłowych były szczególnie niewygodne. Nie ma dowodów, że Gierek osobiście zajmował się sprawą Szopienic, ale jego model rozwoju gospodarczego stworzył warunki, w których przemysł często miał pierwszeństwo przed ochroną zdrowia.
Po kryzysie końca lat 70. Gierek został odsunięty od władzy, a w stanie wojennym internowany. Zmarł w 2001 roku, już w wolnej Polsce.
Więcej o Gierku piszemy na stronie: Edward Gierek
6. Leonid Breżniew (1906–1982)
Działacz komunistyczny, radziecki polityk, dyktator. Urodził się na Ukrainie jako syn hutnika. Od końca lat trzydziestych robił karierę w aparacie partyjnym: najpierw na Ukrainie, a następnie w Mołdawii i Kazachstanie. W 1957 roku został członkiem Prezydium Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego.
W 1964 roku, po odsunięciu od władzy dotychczasowego przywódcy ZSRR, Nikity Chruszczowa, został pierwszym sekretarzem. Funkcję tę (przemianowaną później na sekretarza generalnego) sprawował przez niemal dwadzieścia lat, aż do śmierci. Odpowiedzialny za interwencję wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji (1968) oraz za wieloletnią wojnę w Afganistanie, która nadwyrężyła nie tylko budżet, ale też prestiż Związku Radzieckiego.
fot.Autor nieznany / domena publiczna/ WikipediaEdward Gierek (z prawej) w rozmowie z sekretarzem generalnym Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego Leonidem Breżniewem, początek lat 70.
Opinia o nim jako o twardogłowym, ściśle trzymającym się „doktryny Breżniewa” – a więc zasady ograniczonej suwerenności krajów bloku wschodniego – odegrała istotną rolę, gdy w Polsce zaczęła rozwijać się Solidarność. Wprowadzenie stanu wojennego w 1981 roku uzasadniano obawą przed tym, iż Breżniew rozprawi się z Polakami tak samo, jak wcześniej z Czechami.
W ostatnich latach stał się obiektem rozlicznych żartów, z uwagi na swój zaawansowany wiek i zniedołężnienie umysłowe. Istnieją przypuszczenia, iż mógł zostać zamordowany.
Źródła:
- Historia.org.pl – analiza różnic między postacią Berger a prof. Hager-Małecką
https://historia.org.pl/2026/02/16/krystyna-berger-a-bozena-hager-malecka-najwieksza-zmiana-fabularna-serialu-olowiane-dzieci/ - Onet Kultura – głos wnuka prof. Hager-Małeckiej i zarzuty wobec serialu
https://kultura.onet.pl/telewizja/seriale-polskie/opowiesc-strasznie-krzywdzaca-i-niesprawiedliwa-wnuk-profesor-z-olowianych-dzieci/bfxwqyk - Polskie Radio – opis historii i kontekstu wydarzeń
https://polskieradio24.pl/artykul/3645976,wladze-prl-probowaly-to-ukryc-olowiane-dzieci-to-nowy-polski-hit-netflixa - Wikipedia: Jerzy Ziętek – https://pl.wikipedia.org/wiki/Jerzy_Zi%C4%99tek
- Wikipedia: Zdzisław Grudzień https://pl.wikipedia.org/wiki/Zdzis%C5%82aw_Grudzie%C5%84_(1924%E2%80%931982)
KOMENTARZE
W tym momencie nie ma komentrzy.