Psychiatria represyjna w ZSRR

Co robić z przeciwnikami politycznymi lub osobami, które naruszają reguły życia społecznego? W ZSRR znano na to odpowiedź. A kiedy stosowane masowo przed wojną rozstrzelania i zsyłki do łagrów stały się passé, wprowadzono nowe narzędzie politycznego terroru, tzw. psychuszki, czyli szpitale psychiatryczne specjalnego rodzaju, gdzie wysyłano dysydentów na przymusowe leczenie.

W ten sposób w Związku Radzieckim narodziła się psychiatria represyjna. Stosowano ją na masową skalę od lat 50. XX wieku z „inspiracji” Nikity Chruszczowa, który w 1959 roku wygłosił znamienne słowa: „Można powiedzieć, że i obecnie (w ZSRR) istnieją ludzie, którzy walczą z komunizmem…, ale u takich ludzi bez wątpienia stan psychiczny nie jest w normie”.

Psychiatria w służbie terroru

Bynajmniej nie była to „łagodniejsza” alternatywa wobec zsyłki do łagru. Warunki w szpitalach były bowiem tragiczne, a pacjenci-więźniowie często trafiali tam bezterminowo. Na dodatek lekarzom dawano wolną rękę w kwestii traktowania „chorych”, więc wielu bezkarnie znęcało się nad „wrogami ludu”. Tak „terapie” stosowane w specszpitalu, do którego trafił pod koniec 1963 roku, wspominał radziecki dysydent Władimir Bukowski:

Dla leczenia «wzbudzonych», a mówiąc dokładnie – karania, stosowano w zasadzie trzy środki. Pierwszy – aminozyna. Pod jej działaniem człowiek zazwyczaj zapadał w śpiączkę, w jakieś takie otępienie, że przestawał pojmować, co się z nim dzieje. Drugi – sulfazyna albo siarka. Ten środek powodował niezwykle silne bóle i dreszcze, temperatura podskakiwała do 40–41°C i utrzymywała się przez dwa–trzy dni. Trzeci – skrętka [ukrutka].

To uważane było za najcięższe. Więźnia mocno owijano od nóg aż po pachy mokrym, skręconym prześcieradłem albo pasami z płótna żaglowego. Schnąc, materiał kurczył się, powodując straszliwy ból i pieczenie całego ciała. Zazwyczaj powodowało to szybką utratę przytomności i do obowiązków siostry należało tego doglądać. Wówczas skrętkę chwilowo rozluźniano, pozwalając delikwentowi odetchnąć i dojść do siebie, po czym ponownie zawijano. To mogło powtarzać się kilkakrotnie.

fot.Bert Verhoeff / Anefo / CC0

Radziecki dysydent Władimir Bukowski został poddany przymusowemu „leczeniu” w tzw. psychuszce.

Prawda o tych nadużyciach względem (często zdrowych) pacjentów wyszła na jaw w 1977 roku. Nagłośniono wówczas sprawę przymusowych hospitalizacji przeciwników politycznych na VI Światowym Kongresie Psychiatrów w Honolulu. Mimo to tę formę represji stosowano w ZSRR jeszcze w latach 80.

Polskie ofiary represji psychiatrycznych

Epidemia chorób psychicznych, która (według władz) dręczyła radzieckie społeczeństwo, na szczęście nie ogarnęła Ludowej Polski, choć i nad Wisłą zdarzały się przypadki wydawania diagnozy psychiatrycznej zamiast wyroku dla więźniów politycznych. Do szpitala psychiatrycznego (radzieckiego) trafił jeszcze w 1939 roku m.in. brat Józefa Piłsudskiego Jan, były poseł, wicemarszałek sejmu i minister skarbu. Oficjalnie cierpiał na „urojenia  w sprawach politycznych”.

Z kolei pisarz i poeta Wojciech Bąk w czerwcu 1950 roku został wyprowadzony ze zjazdu Związku Literatów Polskich i umieszczony w szpitalu psychiatrycznym za… antysemityzm oraz podejrzenia o homoseksualizm. W zakładzie, w którym go zamknięto, próbowano go uzdrowić biciem, co – jak można się domyślać – nie wpłynęło pozytywnie na jego zdrowie.

fot.mat. pras.

Inspirację dla artykułu stanowiła powieść Marka Krajewskiego „Słowo honoru”, 13. tom cyklu o komisarzu Edwardzie Popielskim (Znak 2024).

O ile Wojciecha Bąka odseparowano od społeczeństwa, bo nie pasował do obowiązujących socjalistycznych norm postępowania, to Marek Chwalewski do „pokoju bez klamek” trafił typowo za działalność antykomunistyczną. W akcie oskarżenia z 1974 roku obwiniono go o „szkalowanie ustroju i przesyłanie szkalujących wiadomości do rozgłośni Radia Wolna Europa”. Co ciekawe, umieszczono go w szpitalu już po tym, jak stwierdzono, iż jest… całkowicie zdrowy psychicznie.

Czytaj też: Jak traktowano pacjentów przedwojennych psychiatryków? Autentyczne wyznania starej pielęgniarki

„Psychiatryki” w PRL

Niezależnie jednak od tego, czy pacjenci peerelowskich szpitali psychiatrycznych trafiali tam za karę, czy w związku z prawdziwymi problemami, ich sytuacja była nie do pozazdroszczenia. Warunki były tam fatalne. To, jak bardzo, dobrze oddają doświadczenia głównego bohatera najnowszej powieści Marka Krajewskiego z cyklu o komisarzu Edwardzie Popielskim „Słowo honoru”:

Przed jego oczami przesuwały się teraz ponure obrazy szpitalnego oddziału kobiecego. Rozbita muszla klozetowa z wrośniętymi w nią brunatnymi zaciekami. Sterczące pod złamaną w pół deską klozetową ostre brzegi roztrzaskanej porcelany, niektóre skierowane ku górze. Karaluchy biegające po parapecie i po ścianie pokrytej łuszczącą się farbą (…).

fot.domena publiczna

Jedną z metod „leczenia” była tzw. skrętka/ukrutka (zdj. poglądowe).

Kwadrans wcześniej był we wspólnej dla całego oddziału toalecie. Widział rozmazaną rybę na lustrze przyumywalce. Z zaschniętej brei sterczały ości i fragmenty rybiego kręgosłupa. Ryba była zapewne stara, śmierdząca albo zanadto oścista. (…) Widział, jak do owej ryby zbliża się na czworakach gruba kobieta. Jak się podnosi i wącha. A potem, jak zlizuje z lustra kawałki odrzuconej potrawy. Jak przełyka ości i gryzie kręgosłup oblepiony zaschniętym mięsnym szlamem (…). Sanitariusze, a później pielęgniarka otwierali im kolejne drzwi bez klamek. (…) W sali, do której teraz weszli przybysze, śmierdziało ludzkimi odchodami.

Czytaj też: „Niemcy rzucili się na więźniów jak wygłodniałe psy”. Diaboliczne metody wydobywania zeznań w więzieniu na Montelupich

Sadystyczne eksperymenty na dzieciach

Wprawdzie w zakładach psychiatrycznych w komunistycznej Polsce nie wpędzano pacjentów masowo w stan śpiączki klinicznej za pomocą zastrzyków z insuliny (także taką metodą „leczono” dysydentów w ZSRR), ale peerelowscy lekarze również mieli na sumieniu nieetyczne praktyki. W radomskim szpitalu w latach 1971–1974 ordynator Jerzy Szafranek z żoną (także lekarką psychiatrii) i dwiema psycholożkami przeprowadzali budzące grozę eksperymenty.

fot.domena publiczna

Niezależnie od tego, czy pacjenci peerelowskich szpitali psychiatrycznych trafiali tam za karę, czy w związku z prawdziwymi problemami, ich sytuacja była nie do pozazdroszczenia (zdj. poglądowe – pacjenci szpitala psychiatrycznego w Kobierzynie przed wojną).

Ich ofiarą (za zgodą rodziców!) padło ok. 100 nastolatków w wieku od 12 do 17 lat ze zdiagnozowanymi „nasilającymi się zaburzeniami zachowania” (np. wagarowaniem, popalaniem papierosów czy… pyskowaniem nauczycielom). Specjaliści postanowili przekonać się, czy te zaburzenia łączą się jakoś z fizycznymi uszkodzeniami mózgu. Aby to sprawdzić, stosowali tzw. pneumoencefalografię. Zabieg ten – w uproszczeniu – polega na zastąpieniu części płynu mózgowo-rdzeniowego gazem (powietrzem, tlenem lub helem) poprzez nakłucie w kanale rdzenia kręgowego. Dzięki temu lekarze mogli wykonywać lepsze (jak na tamte czasy) zdjęcia rentgenowskie mózgu. Pacjenci cierpieli jednak z powodu silnych skutków ubocznych (m.in. bólów głowy, wymiotów, a nawet problemów z oddychaniem).

Tymczasem, jak pisze Jarosław Dubiel: „»Badacze« udowodnili to, w co od początku głęboko wierzyli, a mianowicie »zaburzenia zachowania«, czyli palenie papierosów, nieszanowanie autorytetów, wagary itd. u swego podłoża mają w większości wypadków organiczne uszkodzenia mózgu”. Po co jednak w ogóle to badano? Cóż, dla peerelowskich władz była to cenna wiedza – bo skoro „złe” zachowanie wynika z uszkodzenia mózgu, to osobę, która niewłaściwie postępuje (np. opozycjonistę), należy bezsprzecznie zamknąć w szpitalu i poddać leczeniu psychiatrycznemu – zupełnie jak u „towarzyszy” z ZSRR…

Inspiracja:

Inspirację dla artykułu stanowiła powieść Marka Krajewskiego „Słowo honoru”, 13. tom cyklu o komisarzu Edwardzie Popielskim (Znak 2024).

Bibliografia:

1. Władimir Bukowski, I powraca wiatr, Znak 1999.
2. Tomasz Gdaniec, Zapomniany eksperyment medyczny PRL. Psychiatra „pompował” czaszki dzieci, medonet.pl (dostęp: 23.06.2024).
3. Antoni Florkowski, Nadużywanie psychiatrii do celów niemedycznych, „Psychiatria po dyplomie”, 2015 (06).
4. Tadeusz Nasierowski, Psychiatria polityczna do 1951 roku, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 5/1996.