Decyzja została ogłoszona 19 czerwca po konsultacjach z Kapitułą Orderu Orła Białego. Prezydent uzasadnił ją zgodą władz Ukrainy na nadanie jednej z jednostek Sił Zbrojnych Ukrainy nazwy „Bohaterów UPA”. W specjalnym oświadczeniu Nawrocki podkreślił, że Order Orła Białego jest symbolem najwyższego zaufania Rzeczypospolitej i wymaga szacunku dla fundamentów polskiej pamięci historycznej.

fot.Polish govt – Dziennik Ustaw RP nr 90/1992 poz.452 ( Decree of President of Poland describing pattern of an order) / domena publiczna

Awers Orła Białego

Spór dotyczy przede wszystkim oceny działalności Ukraińskiej Powstańczej Armii. Dla wielu Polaków UPA pozostaje symbolem zbrodni wołyńskiej i masowych mordów na ludności cywilnej podczas II wojny światowej. W swoim wystąpieniu prezydent przypomniał o ofiarach tych wydarzeń, wskazując, że pamięć historyczna nie może być przedmiotem politycznych kompromisów.

Najstarsze i najważniejsze odznaczenie Polski

Order Orła Białego został ustanowiony w 1705 roku przez króla Augusta II Mocnego. Jest najstarszym i najwyższym polskim odznaczeniem, przyznawanym osobom szczególnie zasłużonym dla państwa. W ciągu ponad 300 lat otrzymywali go królowie, przywódcy państw, bohaterowie narodowi, duchowni i wybitni przedstawiciele świata kultury.

fot.Louis de Silvestre – https://www.clelgr.tmfweb.nl/studiereizen/sachsenreise2001/steffenvisser.html / domena publiczna

August II Mocny, Wielki Mistrz Orderu Orła Białego w latach 1705–1733, z Wielką Wstęgą i Gwiazdą Orderu Orła Białego

Po odzyskaniu niepodległości order został przywrócony przez II Rzeczpospolitą, a po 1989 roku ponownie stał się najwyższym odznaczeniem wolnej Polski. Wśród jego kawalerów znaleźli się m.in. Józef Piłsudski, Jan Paweł II czy Ryszard Kaczorowski.

W ponad 300-letniej historii Order Orła Białego trafiał nie tylko do bohaterów narodowych, ale również do postaci, które z perspektywy czasu budzą poważne kontrowersje. Wśród kawalerów orderu znaleźli się m.in. włoski dyktator Benito Mussolini, francuski marszałek Philippe Pétain, który później stanął na czele kolaboracyjnego rządu Vichy, a także rosyjscy carowie.

fot.Nieznany – rp.pl / domena publiczna

Car Aleksander I jako król polski (1815–1825) w polskim mundurze generalskim z Gwiazdą Orderu

W czasach współczesnych dyskusje wywoływało pozostawanie w gronie odznaczonych byłego kanclerza Niemiec Gerharda Schrödera, znanego z bliskich relacji z Władimirem Putinem, czy niektórych zagranicznych polityków ocenianych przez część opinii publicznej jako niewystarczająco przychylnych Polsce. Mimo tych kontrowersji przez dziesięciolecia nie decydowano się na odebranie orderu, co sprawia, że przypadek Zełenskiego jest wydarzeniem wyjątkowym nie tylko politycznie, ale także historycznie.

Drugi taki przypadek w historii

Dotychczas Order Orła Białego odebrano tylko raz. W 1932 roku, po wyroku w procesie brzeskim, odznaczenia pozbawiono Wincentego Witosa. Decyzja miała charakter polityczny i została cofnięta przed wybuchem II wojny światowej. Historycy podkreślają, że przez ponad trzy wieki była to jedyna sytuacja, w której kawaler utracił najwyższe polskie odznaczenie.

Przeczytaj także: Proces brzeski, czyli co Piłsudski zrobił z opozycją

Reakcje w Polsce i za granicą

Decyzja wywołała natychmiastowe reakcje. Szef ukraińskiej dyplomacji Andrij Sybiha ocenił ją jako „strategiczny błąd”, który może zostać wykorzystany przez Rosję. Do sprawy odniósł się również były prezydent Andrzej Duda, przypominając, że gdy przyznawał order Zełenskiemu w 2023 roku, sytuacja polityczna i okoliczności były inne niż obecnie.

fot.President.gov.ua / CC BY 4.0

Wołodymyr Zełenski (2022)

Według części komentatorów decyzja ma przede wszystkim wymiar symboliczny. Dla zwolenników jest wyrazem obrony polskiej pamięci historycznej, dla krytyków – ryzykownym sygnałem wysłanym do strategicznego sojusznika w czasie trwającej wojny z Rosją.

Niezależnie od ocen politycznych, sprawa już zapisała się w historii. Po raz pierwszy od czasów Wincentego Witosa najwyższe odznaczenie Rzeczypospolitej zostało odebrane osobie, która wcześniej została uznana za szczególnie zasłużoną dla Polski.

Przeczytaj także: Co osiągnął Wincenty Witos?

Źródła

Przy opracowaniu tekstu wykorzystano materiały i informacje z:

• Polska Agencja Prasowa (PAP) – materiały dotyczące decyzji prezydenta Karola Nawrockiego, historii Orderu Orła Białego oraz precedensu z Wincentym Witosem.
• Dzieje.pl – opracowanie historyczne dotyczące przypadków odebrania Orderu Orła Białego i historii odznaczenia.
• Onet Wiadomości – informacje dotyczące stanowiska Kancelarii Prezydenta i przebiegu prac Kapituły Orderu Orła Białego.
• Wirtualna Polska (WP) – relacje dotyczące propozycji odebrania orderu Wołodymyrowi Zełenskiemu oraz reakcji politycznych.
• TVN24 – analizy prawne dotyczące procedury pozbawienia Orderu Orła Białego i kwestii kontrasygnaty premiera.
• Radio ZET – komentarze byłego prezydenta Andrzeja Dudy dotyczące nadania orderu Zełenskiemu w 2023 r.
• Rzeczpospolita – informacje o działaniach Kancelarii Prezydenta i stanowisku rzecznika prezydenta.