Komisja Edukacji Narodowej i jej historia

To paradoks, że u schyłku istnienia przedrozbiorowej Polski tak poważnie potraktowano w niej reformy oświatowe. Inna rzecz, że przyszedł moment, w którym państwo polskie nie miało już innego wyjścia. Musiało wziąć na siebie odpowiedzialność. Tak powstała Komisja Edukacji Narodowej – skrócie: KEN.

Bo papież miał dość jezuitów

Patrząc na pewne wydarzenia, które miały miejsce przed powstaniem Komisji Edukacji Narodowej, można odnieść wrażenie, że wszystko od dawna zmierzało w tym właśnie kierunku. Potrzeba było tylko tego jednego konkretnego bodźca. I ten bodziec zaistniał, ale o tym za chwilę. 

W roku 1740 Stanisław Konarski doprowadził do utworzenia nowoczesnego, jak na tamte czasy, Collegium Nobillium. Z kolei w 1765 roku Stanisław August Poniatowski założył Szkołę Rycerską, która stała się pierwszą prawdziwie świecką uczelnią. Mieli się w niej kształcić przyszli oficerowie oraz działacze polityczni. W kolejnych zaś latach, tak podczas debat sejmowych, jak i na łamach prasy, coraz częściej podkreślano potrzebę dokonania odnowy systemu oświatowego oraz podkreślenia w nim wagi wychowania obywatelskiego i patriotycznego. A wszystko to w obliczu coraz bardziej zagrożonego bytu naszego państwa.

Natomiast tym, co bezpośrednio przyspieszyło i umożliwiło powstanie Komisji Edukacji Narodowej, stało się breve papieża Klemensa XIV z 21 lipca 1773 roku o likwidacji zakonu jezuitów, który w wielu państwach, w tym w Polsce, od wieków zajmował się edukacją. Zdaniem papieża zakon stał się niezdolny do wypełniania postawionych przed nim zadań. Decyzja ta spotkała się z głosami oburzenia wśród polskich parlamentarzystów, ale jednocześnie dostrzeżono w niej pewną szansę, ponieważ ktoś ten system edukacji musiał przejąć. Stało się to zresztą koniecznością, ponieważ w organizacji polskiego szkolnictwa Towarzystwo Jezusowe odgrywało decydującą rolę.

Od komisji sejmowej do narodowej

Jak na ironię, utworzeniem KEN zająć się miał w tym samym 1773 roku sejm rozbiorowy, który obradował do roku 1775. Uprzednio postarano się o to, by majątek jezuitów przeznaczony został na cele edukacji. Nad powołaniem organu, który miał zająć się sprawami organizacyjnymi, dyskutowano od 7 października, aż w końcu 14 października zdecydowano się na powołanie Komisji nad Edukacją Młodzi Szlacheckiej Dozór Mającej, w której skład weszło po czterech posłów i senatorów zarówno z Korony, jak i Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Powstało w ten sposób coś na kształt pierwszego, lub przynajmniej jednego z pierwszych, w Europie ministerstw oświaty. I to właśnie ta pierwotnie komisja sejmowa stała się Komisją Edukacji Narodowej, która podlegała królowi. Otrzymał on m.in. uprawnienia do powoływania nowych jej członków (ośmiu pierwszych zostało wybranych przez Sejm) oraz nadzorowania jej działalności.

fot.domena publiczna

Przewodniczącym KEN został mianowany bp wileński Ignacy Massalski

Pierwszy skład Komisji prezentują w swoim artykule Danuta Krześniak-Firlej oraz Waldemar Firlej: „Przewodniczącym KEN został mianowany bp wileński Ignacy Massalski, a wraz z nim do światłego grona komisarzy weszli również: inicjator i orędownik utworzenia Komisji – podkanclerz litewski Joachim Chreptowicz, starosta generalny ziem podolskich i komendant Korpusu Kadetów – Adam Kazimierz Czartoryski, bp płocki – Michał Jerzy Poniatowski, starosta kopanicki – Antoni Poniński, pisarz litewski – Ignacy Potocki, były kanclerz koronny – Andrzej Zamoyski oraz wojewoda gnieźnieński – August Sułkowski”. Pierwotnie kadencja członków KEN miała trwać sześć lat (pierwsza funkcjonowała do 1780 roku), zaś w 1793 roku wydłużono ten czas do ośmiu lat.

Przewodniczący z zarzutami

Podstawowym aktem prawnym regulującym zadania KEN była konstytucja sejmowa, na mocy której postanowiono, że jej zadaniem miało być nadzorowanie szkolnictwa oraz pełnienie innych funkcji w zakresie oświaty i wychowania. Szczegółowe jej zadania zostały zaś określone na mocy ustawy z 1776 roku, która powoływała również fundusz edukacyjny, z którego finansowane miały być zadania Komisji. W tym samym roku zwiększono liczbę członków KEN do dwunastu, gdyż przejęła ona chociażby kompetencje w zakresie dalszego wykorzystania dóbr jezuickich.

Malała w niej też rola Ignacego Massalskiego, który podejrzewany był o nadużycia przy zarządzaniu dobrami pojezuickimi. Podejrzenia te ostatecznie się potwierdziły. Na stanowisku przewodniczącego KEN zastąpił go wówczas już prymas Michał Poniatowski, prywatnie brat króla. Natomiast w 1793 roku postanowiono, że funkcję tę miał każdorazowo pełnić prymas. W kontekście zaś innych istotnych członków Komisji z pewnością warto wymienić takie słynne nazwiska jak Adam Kazimierz Czartoryski czy Hugo Kołłątaj.

Przeczytaj także: Dzieciństwo na przedwojennej wsi

Nowe struktury i nowy program

Jednym z najważniejszych osiągnięć Komisji Edukacji Narodowej było skonstruowanie polskiego świeckiego systemu edukacji. Przede wszystkim dokonano podziału administracyjnego naszego państwa na płaszczyźnie szkolnictwa na sześć okręgów – departamentów szkolnych, które podlegały bezpośrednio KEN. W 1776 roku dodano jeszcze jeden, w 1781 zaś wprowadzono podział na piętnaście wydziałów. Ostatecznie w 1783 roku zmniejszono ich liczbę do dziesięciu, przy czym pięć ulokowanych było w Koronie (w Poznaniu, Warszawie, Lublinie, Krzemieńcu i Winnicy), cztery na Litwie (w Grodnie, Nowogródku, Brześciu i Krożu), natomiast ten dziesiąty był wydziałem pijarskim. Nowa struktura szkół miała funkcjonować w sposób wertykalny: na samej „górze” ulokowane zostały szkoły główne, niżej wydziałowe, a poniżej nich szkoły podwydziałowe.

fot.domena publiczna

Duży nacisk zaczęto kłaść na nauki przyrodnicze, ponieważ w coraz większym stopniu dostrzegano ich znaczenie praktyczne

Zmodyfikowano oczywiście również program nauczania. Językiem wykładowym zamiast łaciny stał się język polski. Wprowadzono także nauczanie języków nowożytnych. Ograniczono zaś naukę języka łacińskiego. Duży nacisk zaczęto kłaść na nauki przyrodnicze, ponieważ w coraz większym stopniu dostrzegano ich znaczenie praktyczne. Do tego dochodziła nauka historii, geografii, prawa polskiego oraz etyki. Wszystko to, wzbogacone o przysposobienie wojskowe, miało kształtować nowe pokolenie młodych Polaków.

Przeczytaj także: Szkoły w czasach komunizmu

Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych

Jedną z ważniejszych inicjatyw, jaka została podjęta przez KEN, było powołanie jeszcze w 1775 roku Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych. Jak sama jego nazwa wskazuje, zająć się ono miało stworzeniem szkolnych podręczników. Na czele Towarzystwa stanął Ignacy Potocki. Jego sekretarzem został Grzegorz Piramowicz, który miał na swoim koncie m.in. książkę „Powinności nauczyciela”. Według wzorca, jaki w niej przedstawił, nauczyciel powinien stale uzupełniać swoją wiedzę.

Ważną osobą w jego strukturach był także Onufry Kopczyński, który opracował podręcznik do nauki gramatyki języka polskiego i łacińskiego. Jak sam stwierdzał: „w gramatyce pisanej dla Polaków pierwsze miejsce zajmuje polszczyzna, a drugie łacina, ponieważ pospolicie potrzebniejsza jest wiadomość ojczystego, aniżeli cudzoziemskiego języka”. Co zaś się tyczy podręczników – łącznie za działalności Towarzystwa wydano ich 29, do nauki różnych przedmiotów.

Przeczytaj także: Na czym polegał pruski model edukacji?

Nie wszystko zdążono osiągnąć

Niestety terytorialny zakres działania KEN nie okazał się tak duży, jak mógłby być. Komisji nie udało się utrzymać pod swoją jurysdykcją wszystkich pojezuickich placówek. A i polska szlachta nie ułatwiała jej pracy, ponieważ ta bardziej konserwatywna wciąż posyłała swoje dzieci do placówek prowadzonych przez innych zakonników. Szkoły te formalnie nazywano szkołami parafialnymi i prowadzone były według starych wzorców. Przede wszystkim jednak nie podlegały nadzorowi ze strony KEN.

Hugo Kołłątaj z ramienia KEN przeprowadził reformę Akademii Krakowskiej

Prawdziwe problemy zaczęły się w ostatnich latach istnienia Polski. Spore zamieszanie wprowadziła tutaj konfederacja targowicka, której działalność osłabiła KEN nie tylko instytucjonalnie, ale i personalnie, ponieważ wiele dotychczas pracujących na jej rzecz osób musiało udać się na emigrację. W końcu z mapy Europy zniknęła i Polska. Komisja Edukacji Narodowej również przestała istnieć. Jej dziedzictwo jednak przetrwało.

Z rezultatów jej prac korzystali nawet nasi zaborcy: Prusy i Rosja. Przewidziane przez nią rozwiązania i rozpoczęte prace były zaś kontynuowane tak w Księstwie Warszawskim, jak i nawet Królestwie Polskim. Natomiast o idei, jaka stała za jej utworzeniem, warto pamiętać i obecnie, mając na względzie słynne słowa kanclerza Jana Zamoyskiego, który swego czasu stwierdził: „Takie będą Rzeczypospolite, jakie ich młodzieży chowanie”.

Bibliografia: 

1. S. Bożyk, Geneza i charakter prawny Komisji Edukacji Narodowej [w:] E. J. Kryńska, Małgorzata Głoskowska-Sołdatow (red.), Komisja Edukacji Narodowej z perspektywy XXI wieku w 240. rocznicę utworzenia, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2014.
2. A. Dybkowska, J. Żaryn, M. Żaryn, Polskie dzieje od czasów najdawniejszych do współczesności, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.
3. J. Kamińska, Komisja Edukacji Narodowej (1773-1794) w 250. rocznicę powołania, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2025.
4. D. Krześniek-Firlej, W. Firlej, Komisja Edukacji Narodowej (1773–1794) – w 240. rocznicę utworzenia KEN, „Studia Pedagogiczne. Problemy Społeczne, Edukacyjne i Artystyczne”, nr 24/2014.
5. M. Markiewicz, Historia Polski 1492-1795, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.