Jak Rosja stała się supermocarstwem? Droga od Piotra Wielkiego do Związku Radzieckiego

Tekst jest fragmentem książki Briana D. Taylora „Rosyjska polityka”, wydanej w 2026 roku przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. Z języka angielskiego przełożył Michał Słowikowski.

Rosja stała się mocarstwem pod rządami Piotra I (Wielkiego). Zwycięstwo nad Szwecją w wielkiej wojnie północnej w 1721 roku otworzyło Rosji drogę do Europy, co było celem Piotra I w cza­sie jego panowania. Zarówno zdobycie, jak i utrzymanie statusu europejskiego supermocarstwa nie było prostym zadaniem. Go­spodarczo i społecznie Rosja pozostawała daleko w tyle za Eu­ropą Zachodnią, co było widoczne w takich obszarach, jak: stan zamożności i piśmienności, rozwój technologiczny i zdrowie publiczne. Uwarunkowania geograficzne znacząco ograniczały ambicje Rosji.

Chociaż Piotrowi I Rosja zawdzięczała dostęp do Bałtyku, a Katarzyna II (Wielka) wywalczyła w drugiej połowie XVIII wieku dostęp do Morza Czarnego, w dalszym ciągu kraj znajdował się z dala od głównych europejskich szlaków handlo­wych Morza Śródziemnego i Oceanu Atlantyckiego. Mimo to podboje rosyjskich carów połączyły Rosję z Europą i zmniejszy­ły relatywną izolację państwa.

fot.Paul Delaroche – Bildindex der Kunst und Architektur, object 00031228 / domena publiczna

Piotr I Wielki

Wielkie i stale zwiększające się terytorium Rosji oraz rosnąca liczba ludności dawały jej oczywiste korzyści w sferze militarnej. Wielkość państwa utrudniała najeźdźcom podbój. Dzięki dużej liczbie ludności Rosja mogła powołać pod broń więcej żołnierzy niż jej rywale. Jednocześnie ekspansja terytorialna miała nega­tywne aspekty, nie sprzyjała bowiem stabilizacji i bezpieczeń­stwu granic, które były coraz trudniejsze do obrony – wynikało to z faktu, że znajdowały się one coraz dalej od centrum Rosji, a to utrudniało komunikację i ich ochronę.

Co więcej, podbi­janie nowych ziem sprawiało, że struktura ludności rosyjskiego imperium stawała się coraz bardziej heterogeniczna pod wzglę­dem etnicznym, językowym i religijnym. Kwestia ta stała się dla Rosji poważnym wyzwaniem, kiedy w XIX wieku idee prawa narodów do samostanowienia i demokracji zaczęły się rozprze­strzeniać w świecie.

Kolejnym poważnym wyzwaniem dla Rosji w XIX wieku była rewolucja przemysłowa, która fundamentalnie zmieniła naturę prowadzenia wojny. Przez półtora stulecia, od początku wieku XVIII, Rosja wygrywała większość wojen, w których uczestniczyła, jednak przegrana w wojnie krymskiej (1853–1856) unaoczniła, jak bardzo w wymiarze technologicznym państwo pozostało w tyle za potęgami europejskimi. Rosyjscy żołnierze używali muszkietów, których zasięg wynosił około 180 m, pod­czas gdy ich przeciwnicy korzystali z karabinów o pięciokrotnie dalszym zasięgu.

Na początku XX wieku sytuacja Rosji jako supermocarstwa jeszcze bardziej się skomplikowała. Niewątpliwie Rosja była najludniejszym europejskim mocarstwem z największą armią, aczkolwiek jej społeczeństwo wciąż miało charakter chłopski, poziom oświaty był wyjątkowo niski, a ekonomicznie Rosja od­stawała od swych rywali.

Napięcia spowodowane I wojną światową (1914–1918), w trakcie której Rosja walczyła wspólnie z Wielką Brytanią i Francją przeciwko Niemcom, Austro-Węgrom i Turcji, dopro­wadziły do upadku caratu i zainicjowały wybuch rewolucji paź­dziernikowej. Rewolucjoniści komunistyczni, którzy ostatecznie przejęli władzę w październiku 1917 roku, początkowo z pogar­dą odnoszący się do tradycyjnej rywalizacji wielkich mocarstw, wycofali Rosję z udziału w wojnie. Przywódcy rewolucji (Wło­dzimierz Lenin i Lew Trocki) wierzyli, że międzynarodowa solidarność klasy robotniczej jest istotniejsza niż nacjonalizm i liczyli, że przejęcie władzy w Rosji zainicjuje socjalistyczne re­wolucje w bardziej rozwiniętych państwach Europy Zachodniej. Nowe socjalistyczne rządy miałyby zacząć współpracować w celu zakończenia wojny, zniesienia kapitalizmu i imperializmu.

fot.Aotearoa / CC BY-SA 3.0

Mapa administracyjna Związku Radzieckiego w 1989 roku. Autor Aotearoa

Historia potoczyła się jednak zupełnie inaczej. Rewolucja so­cjalistyczna nie rozprzestrzeniła się w Europie. Wojna domowa pochłonęła Rosję i trwała do roku 1921. Komuniści zatriumfo­wali i proklamowali powstanie nowego państwa – Związku So­cjalistycznych Republik Radzieckich. Rosja radziecka utraciła kontrolę nad Polską, Finlandią, Estonią, Litwą i Łotwą, zacho­wując przy tym znaczną część ziem byłego Cesarstwa Rosyj­skiego. Poczucie zagrożenia dla młodego socjalistycznego pań­stwa ze strony wielkich mocarstw kapitalistycznych po okresie wzrostu zmalało w latach 20. i 30., ale perspektywa wojny nigdy całkowicie nie zanikła, co było przyczyną forsowania industria­lizacji rozpoczętej z polecenia Stalina w latach 20. „Spowolnie­nie tempa oznaczałoby opóźnienie”, mówił w roku 1931 radziec­ki dyktator, „a ci, którzy się spóźniają, przegrywają”.

II wojna światowa – znana w Związku Radzieckim i współ­czesnej Rosji jako wielka wojna ojczyźniana – stanowiła eg­zystencjalne zagrożenie dla młodego komunistycznego pań­stwa i jednocześnie największe militarne wyzwanie, z jakim kiedykolwiek mierzyła się Rosja. Związek Radziecki przystąpił do wojny w roku 1939 początkowo po stronie nazistowskich Niemiec, anektując państwa bałtyckie, część terytorium Pol­ski i Rumunii w ramach paktu [Ribbentrop–Mołotow – przyp. tłum.] zawartego przez Stalina i Adolfa Hitlera. Dwa lata później Hitler zdradził Stalina i najechał Związek Radziecki w czerwcu 1941 roku. Niemcy wtargnęli głęboko w terytorium ZSRR, zajęli Białoruś i Ukrainę, okrążyli Leningrad i zbliży­li się do Moskwy na odległość 20 km od Kremla. Związek Radziecki, z wydatną pomocą aliantów (Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych), ogromnym kosztem zdołał ode­przeć Niemców. W czasie wojny zginęło od 25 do 27 milionów mieszkańców Związku Radzieckiego.

Niemcy zamordowa­li 2,5 miliona Żydów na okupowanych terenach Rosji – co sta­nowiło 40% z 6 milionów Żydów, którzy stracili życie w czasie Holokaustu. Tysiące miast i setki tysięcy wsi zostało całkowi­cie zniszczonych. Wielka wojna ojczyźniana była zarówno mo­mentem triumfu, jak i narodowej tragedii.

W kontekście polityki wielkich mocarstw należy stwierdzić, że skutki II wojny światowej sprawiły, iż Związek Radziec­ki osiągnął wyjątkowy status na arenie międzynarodowej. Stał się supermocarstwem, z którym mogły równać się tylko Stany Zjednoczone. Nie był tylko samotnym państwem komunistycz­nym w świecie państw kapitalistycznych – stał się liderem blo­ku komunistycznego. W okupowanej przez Związek Radziecki Europie Wschodniej, w takich krajach, jak Polska, Węgry czy Czechosłowacja, ustanowiony został system marionetkowych rządów komunistycznych.

fot.Website claims US Army and so PD-USGov-Military-Army / domena publiczna

Józef Stalin, Franklin Delano Roosevelt i Winston Churchill na konferencji teherańskiej

Również w Azji w wielu państwach komuniści doszli do władzy, zwłaszcza w Chinach w 1949 roku. Komunizm – rozciągający się od Berlina po Pekin – rozprze­strzeniał się na całym świecie, co zdawało się potwierdzać jego ideologiczne założenia, głoszące, że komunizm zatriumfuje i za­stąpi kapitalizm.

Zimna wojna nie była jednak starciem równorzędnych part­nerów. Związek Radziecki borykał się z wieloma wyzwaniami, które prześladowały również Rosję carów. Przede wszystkim kraj był gospodarczo i technologicznie zapóźniony w stosunku do Stanów Zjednoczonych i ich sojuszników. W roku 1950 ame­rykańska gospodarka była w przybliżeniu trzykrotnie większa od radzieckiej, w ujęciu per capita przewaga gospodarcza Ameryki była jeszcze wyraźniejsza. Na dodatek większość pozostałych najbogatszych państw świata, takich jak: Wielka Brytania, Fran­cja, Niemcy Zachodnie czy Japonia, była sprzymierzona z USA. Podobnie jak Rosja w przeszłości Związek Radziecki rekompen­sował sobie słabość gospodarczą poprzez rozbudowę potencjału militarnego (i w pokrewnych obszarach, jak podbój kosmosu). Cel, jakim było zrównanie się ze Stanami Zjednoczonymi, zo­stał osiągnięty w wymiarze militarnym, ale za cenę dalszej de­gradacji potencjału gospodarczego w innych obszarach.

Związek Radziecki mierzył się z wyzwaniem utrzymania spójności i integralności terytorialnej wielonarodowego im­perium. Rosjanie stanowili zaledwie około połowy populacji ZSRR. Problem dotyczący spójności imperium radzieckiego pogłębił się jeszcze bardziej po zakończeniu II wojny światowej na skutek decyzji władz radzieckich o budowie „zewnętrznego imperium” złożonego z państw satelickich Europy Środkowej i Wschodniej, które miały współistnieć z „wewnętrznym impe­rium”.

Zewnętrzne imperium stanowiło strefę buforową, chro­niącą rdzeń Związku Radzieckiego. W praktyce stało się ono źródłem częstych wstrząsów i kryzysów w okresie zimnej wojny. Ruchy antykomunistyczne na Węgrzech i w Czechosłowacji wy­musiły na władzach radzieckich interwencje zbrojne. W końcu Michaił Gorbaczow, radziecki przywódca w latach 1985–1991, stwierdził, że polityczne i ekonomiczne koszty kontrolowania zewnętrznego imperium są za wysokie. W roku 1989 w całym regionie rozpoczęła się seria antykomunistycznych rewolucji, które zakończyły się sukcesem. W 1991 roku wielonarodowe im­perium znane jako ZSRR również się rozpadło.

Miało to miejsce kilka miesięcy po nieudanym zamachu stanu zorganizowanym przez twardogłowych komunistów [pod wodzą wiceprezyden­ta Związku Radzieckiego Giennadija Janajewa – przyp. tłum.], zdeterminowanych, by odsunąć od władzy Gorbaczowa i zatrzy­mać trwający proces emancypacji narodowej w wielu republikach związkowych.

Tekst jest fragmentem książki Briana D. Taylora „Rosyjska polityka”, wydanej w 2026 roku przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. Z języka angielskiego przełożył Michał Słowikowski.