Ciekawostki Historyczne
Dwudziestolecie międzywojenne

Żydowski Obwód Autonomiczny

W 1934 roku w ZSRR powstał Żydowski Obwód Autonomiczny. Projekt okazał się klapą – w 2010 r roku mieszkało tam zaledwie ok. 1600 Żydów.

Pomysł założenia autonomicznego obwodu dla Żydów pojawił się wkrótce po przejęciu władzy przez bolszewików. Nowi włodarze głosili, że po wyjściu z „carskiego więzienia narodów” każda grupa etniczna ma prawo do „samookreślenia”. Gwarantowała to bolszewicka Deklaracja praw narodów Rosji z dn. 15 listopada 1917 roku. Jeśli w ZSRR własne republiki mieli Kazachowie, Uzbecy czy Tadżykowie, to czemu nie Żydzi?

Żydzi dobrymi radzieckimi obywatelami

Oczywiście proces „samookreślenia” powinien był przebiegać w sposób kontrolowany przez władze. Na X partyjnym zjeździe w 1921 roku bolszewicy doszli do wniosku, że należy włączyć zamieszkujące kraj grupy etniczne do budowy socjalizmu. Dla zachęty trzeba wykorzystywać elementy ich kultury i języka, a także rekrutować kadrę partyjną spośród przedstawicieli danego narodu. Kolejnym elementem propagandy było przedstawianie losów tej czy innej grupy etnicznej jako wyzyskiwanej przez carat. I oczywiście wyzwolonej dopiero poprzez bolszewików. W pewnym momencie partia zwróciła uwagę na Żydów.

Władze doszły do wniosku, że należy założyć Żydowski Obwód Autonomicznyfot.Zightsev /CC BY-SA 4.0

Władze doszły do wniosku, że należy założyć Żydowski Obwód Autonomiczny

Józef Stalin głosił, że naród to wspólnota ludzi, którzy posiadają łączące ich „język, terytorium, życie ekonomiczne i układ psychiczny, odzwierciedlający się w kulturze”. Żydzi mieli wszystko – oprócz własnego terenu. Władze doszły więc do wniosku, że należy założyć Żydowski Obwód Autonomiczny. Z założenia miał włączyć jego mieszkańców do budowy socjalizmu i odciągnąć ich uwagę od działalności uważanej za „burżuazyjną” i nielicującą z nowym porządkiem społecznym – czyli handlu, bankowości i zakładania własnych firm.

Zobacz również:

Podmokłe, trudno dostępne odludzie

Tylko gdzie go umieścić? Początkowo planowano ulokować go na Krymie, ale zaprotestowali lokalni mieszkańcy. I to nie z powodu swojego antysemityzmu. Rząd planował nadać przybywającym Żydom duże ulgi gospodarcze, których nie mieli miejscowi. Wówczas zwrócono się w kierunku Dalekiego Wschodu, gdzie znajdowały się ogromne niezamieszkałe obszary.

Obwód utworzono na podmokłym terenie, przez co był i jest narażony na powodziefot.Kremlin.ru/CC BY 4.0

Obwód utworzono na podmokłym terenie, przez co był i jest narażony na powodzie

Latem 1927 roku wyruszyła ekspedycja z młodym ekonomistą Borysem Brukiem na czele. Po powrocie uczony sporządził sprawozdanie. Najpierw wymienił negatywne aspekty regionu: pusty, daleki i trudno dostępny. Klimat był surowy. Zimą panowały siarczyste mrozy, latem – upały. Do tego sezonowo występowały plagi komarów oraz innych insektów. Mimo to poparł tę lokalizację: „słabo zaludnione terytorium ma tę zaletę, że osadnicy nie będą musieli borykać się z nieprzychylną reakcją miejscowych. Tereny podmokłe, dużo opadów – to sprawi, że w regionie nigdy nie pojawi się susza. Duże zalesienie, tajga – to też plus, gdyż pod dostatkiem będzie drzewa, grzybów, owoców leśnych i zwierzyny”.

Czytaj też: „Za ukrywanie Żydów – kara śmierci”. Zagłada ludności żydowskiej na terenach ZSRR

Wielkie nadzieje i gorzki zawód

Władze postanowiły, że osiedlą Żydów na Dalekim Wschodzie – tuż przy granicy z Chinami. Planowano, że nowo przybyli zajmą się rolnictwem i założą kołchozy. Rozpoczęto karczowanie ziemi i budowanie dróg. Wielu radzieckich Żydów ucieszyło się z tej decyzji – wreszcie oni będą mieli własną Ziemię Obiecaną!

Pierwsi osadnicy przybyli już w maju 1928 roku (zdj. poglądowe)fot.Fridtjof Nansen/domena publiczna

Pierwsi osadnicy przybyli już w maju 1928 roku (zdj. poglądowe)

Borys Bruk twierdził, że przygotowanie terenów zajmie 2 lata, a osadnictwo będzie się mogło rozpocząć w 1929 roku. Komunistyczni włodarze uważali jednak inaczej. Pierwsi osadnicy przybyli już w maju 1928 roku. Wysiadali z pociągu na stacji kolejowej Tichońkaja, którą docelowo zamierzano przekształcić w miasto Birobidżan – stolicę Żydowskiego Obwodu Autonomicznego. Ale tam nikt na nich nie czekał. Musieli mieszkać w barakach lub namiotach przy dworcu. Chociaż planowano postawić na rozwój rolnictwa, tylko 7% przybyszów miało coś wspólnego z tą gałęzią gospodarki. Większość Żydów pochodziła z miast i wcześniej pracowała w przemyśle…

Czytaj też: Czy Piłsudski kochał Żydów?

Przemysłowy raj

Wobec niesprzyjających okoliczności wiele osób postanowiło wrócić do swoich poprzednich domów lub poszukać szczęścia w innych regionach Związku Radzieckiego. W latach 1928–1933 wyjechało aż 11 500 z 20 000 przybyłych na te tereny. Władze zdały sobie sprawę, że ratunkiem dla ich projektu będzie nie rolnictwo, a przemysł. Rozpoczęła się kampania, która miała zachęcić do przyjazdu doświadczonych inżynierów i wykwalifikowanych robotników.

Jednak czynnikiem, który sprawił, że radzieccy Żydzi znowu zaczęli przybywać do Birobidżanu i okolic, była formalna decyzja o utworzeniu Żydowskiego Okręgu Autonomicznego podjęta 7 maja 1934 roku. Wkrótce zaczęły tam powstawać przedsiębiorstwa przemysłowe: zakłady produkcji wapnia i cegły, fabryka krawiecka, fabryka elementów budowlanych. Osadnikom pomagały także żydowskie organizacje z USA, przysyłając m.in. sprzęt i maszyny produkcyjne.

Do Żydowskiego Okręgu Autonomicznego przyjeżdżały nawet rodziny z Polski! Osiedlili się tam obywatele Łotwy, Litwy, Francji, USA, Belgii. Władze radzieckie z nieznanych powodów nie przyjęły natomiast Żydów z Niemiec, którzy przecież byli prześladowani w swojej ojczyźnie po objęciu władzy przez Hitlera.

W 1937 roku w Obwodzie mieszkało 18 000 Żydów – 23,2% jego populacji. Choć nigdy nie mieli stanowić większości, aż do 1937 roku działały tam żydowski teatr i szkoły. Ukazywała się gazeta w jidysz.

Zmierzch i… antysemityzm

W 1936 roku władze ZSRR zaczęły patrzeć na te tereny nieprzychylnym okiem. A to dlatego, że w poprzednich latach Żydowski Obwód Autonomiczny współpracował z zachodnimi organizacjami i przyjmował ich pomoc. – Zbyt bliskie stosunki ze Stanami Zjednoczonymi nie pasowały do zasad obowiązujących w Rosji Sowieckiej – mówi prof. Leonid Blacher, dziekan Wydziału Filozofii Uniwersytetu w Chabarowsku. – W 1936 roku aresztowano i rozstrzelano pierwszego szefa Rady Wykonawczej Żydowskiego Obwodu Autonomicznego Iosifa Liberbera. W 1937 roku podobny los spotkał jego następcę Michaiła Kattela. Aresztowano i skazano na 15 lat łagrów również Matwieja Chawkina, sekretarza komitetu partyjnego Żydowskiego Obwodu Autonomicznego. Represje dotknęły także szeregowych członków wspólnoty. W latach 1936–1953 aresztowano 6296 osób, czyli 1/3 mieszkających tam Żydów.

W latach 1928–1933 wyjechało aż 11 500 z 20 000 przybyłych na te tereny (zdj. poglądowe)fot.K. Bohle/domena publiczna

W latach 1928–1933 wyjechało aż 11 500 z 20 000 przybyłych na te tereny (zdj. poglądowe)

Po wojnie Żydzi wciąż doświadczali antysemityzmu, choć teoretycznie w ZSRR nie było podziału na narodowości, bo w kraju istniał tylko jeden naród – radziecki. W praktyce Żydom utrudniano karierę zawodową, nie dopuszczano do uprawiania niektórych zawodów i wyśmiewano. Najbardziej tragiczne było to, że antysemityzm panował nawet w Obwodzie! Żydzi zmieniali narodowe imiona na rosyjskobrzmiące: Abram zostawał Arkadijem, Izaak – Igorem, a Rachela – Rozą. Nawet miejsce urodzenia – Birobidżan – mogło zaszkodzić zdającym egzaminy wstępne na prestiżowe radzieckie uczelnie.

Czytaj też: Antysemityzm w II RP

Ucieczka do Izraela

Sytuacja społeczności nieco się poprawiła w latach 70. i 80. XX wieku. Ponownie otwarto teatr, zaczęła ukazywać się gazeta. Mimo to wielu Żydów postanowiło wyemigrować. Na przełomie lat 80. i 90. wyjeżdżano do USA i Niemiec, ale najwięcej osób udało się do Izraela. Powodem emigracji nie była jednak chęć osiedlenia się w Ziemi Obiecanej, lecz ciężka sytuacja gospodarcza w ostatnich latach istnienia ZSRR i w pierwszej dekadzie w postsowieckiej Rosji. „Wyjeżdżano, bo w Izraelu można było kupić 16 gatunków kiełbasy, podczas gdy w rodzimych sklepach stały tylko słoje z musztardą” – pisze dziennikarz Ilja Azar.

Obecnie Żydzi stanowią zaledwie 1% mieszkańców Obwodu. Wolno im mieć swoje szkoły, prasę i instytucje kultury. Ale kto będzie ich beneficjentem?

Źródła: 

  1. Азар И., Евреев почти не осталось, но все мы — еврейцы. «Новая газета» z 31.01.2018, novayagazeta.ru
  2. Maksimowska A., Birobidżan. Ziemia, na której mieliśmy być szczęśliwi. Wołowiec 2019
  3. Patek A., Birobidżan. Sowiecka ziemia obiecana? Żydowski Obwód Autonomiczny. Kraków 1997

KOMENTARZE (1)

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

JMK

Radzieccy żydzi sami nigdy nie planowali osiedlania się na Dalekim Wschodzie. Za czasów ZSRR dwa razy próbowali utworzyć tzw. „żydowska Kalifornię” na terenach Krymu i płd. Ukrainy. Izrael w tamtym czasie nie istniał.W latach 20/30 XX wieku otrzymywali na to ogromne kredyty z zachodu, od ok. 200 najbogatszych rodzin, których gwarantem była RSFRR a zastawem….Krym. Stalin dwa razy zakończył te projekty. Drugie podejście do projektu wymusili na nim FDR i Churchil za uruchomienie pomocy materialnej dla ZSRR po napaści III Rzeszy na ZSRR. W pierwszej połowie lat 50-tych przyszło spłacać te banksterskie kredyty a kasy nie było. N.Chruszczow ratując Krym przed utratą przekazał go Ukrainskiej S.R.R. , która jak i Białorus obok RSFRR była samodzielnym podmiotem państwowym w ramach ONZ. To była b. dobra odpowiedź Stalina na podobny status Australii i Kanady w ONZ, które w tym czasie były dominiami Wlk. Brytanii. W ten sposób Chruszczow uratował Krym.

Zobacz również

Dwudziestolecie międzywojenne

Obrońca Żydów w antysemickim państwie? Co sądziła o Piłsudskim mniejszość żydowska w II RP?

Po zamachu majowym w 1926 roku w środowiskach żydowskich panowało przekonanie, że Piłsudski nie pozwoli krzywdzić Żydów. Czy słusznie? 

14 grudnia 2021 | Autorzy: Piotr Janczarek

Dwudziestolecie międzywojenne

Żydokomuna jak Lenin – wiecznie żywa

Co łączy carską Ochranę, polskich narodowców, kościół katolicki, hitlerowców i część powojennej opozycji? Wszyscy oni propagowali tezę o szczególnym związku Żydów z komunizmem. Dowody na...

28 kwietnia 2021 | Autorzy: Piotr Janczarek

Dwudziestolecie międzywojenne

Zanim nastała noc kryształowa. Od czego się to wszystko zaczęło?

Noc z 9 na 10 listopada 1938 roku była dla Żydów początkiem terroru, który od dawna planował rząd III Rzeszy. Dwa dni później Herman Göring...

12 grudnia 2020 | Autorzy: Anna Jankowiak

Dwudziestolecie międzywojenne

Pszczółka nazistka. Co sympatyczna Maja z dobranocki miała wspólnego z Hitlerem?

„Drogi Boże, uczyń cud i pomóż mi i mojemu ludowi wyjść z naszej niedoli” – tych godnych bohatera narodowego słów nie wypowiedział żaden Winkelried. Co...

18 listopada 2020 | Autorzy: Piotr Dróżdż

Średniowiecze

Nie tylko mordy rytualne. Najbardziej absurdalne oskarżenia pod adresem Żydów

Mieli być wrogami Chrystusa i całego rodzaju ludzkiego. Podstępni, chciwi, śmierdzący i żądni chrześcijańskiej krwi. Porywanie i mordowanie niewinnych dzieci nie było najgorszą ze zbrodni,...

23 listopada 2016 | Autorzy: Roman Sidorski

Druga wojna światowa

Zdradzieccy Żydzi czy… zwyczajni Polacy? Kto wiwatował na widok Armii Czerwonej?

Polski internet ma na to pytanie jedną odpowiedź. Obraz Żydów, witających z kwiatami wkraczającą Armię Czerwoną, na trwałe zapisał się w pamięci zbiorowej Kresowiaków i...

20 kwietnia 2016 | Autorzy: Roman Sidorski

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.

Najciekawsze historie wprost na Twoim mailu!

Zapisując się na newsletter zgadzasz się na otrzymywanie informacji z serwisu Lubimyczytac.pl w tym informacji handlowych, oraz informacji dopasowanych do twoich zainteresowań i preferencji. Twój adres email będziemy przetwarzać w celu kierowania do Ciebie treści marketingowych w formie newslettera. Więcej informacji w Polityce Prywatności.