Ciekawostki Historyczne
Generic selectors
Tylko dokładne dopasowania
Szukaj w tytułach
Szukaj w treściach
Szukaj w postach
Search in pages

Stanisław Bareja sam żył w świecie bareizmów. W jakich warunkach powstawały jego najsłynniejsze filmy?

Kadr z serialu Alternatywy 4

Twórca doskonałych komedii wyśmiewających realia życia w PRL sam często padał ofiarą systemu. Oto jak wyglądały realia kręcenia „Misia” i innych przebojów Stanisława Barei.

Określenie „bareizm” kojarzy się dziś z zabawnym absurdem, który dotykał przeciętnego obywatela komunistycznej (i nie tylko) Polski. Okazuje się jednak, że sformułowanie to zostało wymyślone w zupełnie innym celu…

W 1968 lub 1969 roku Kazimierz Kutz użył go by skrytykować film „Żona dla Australijczyka”. Dla niego termin bareizm oznaczał po prostu głupi i infantylny gatunek dowcipu, który przyciąga tłumy niewybrednych widzów do kina. Tymczasem ówczesne władze Polski widziały w bareizmach coś zupełnie innego. Co dokładnie?

Śmiechem w partię

Scenariusze filmów były w czasach PRL-u bardzo uważnie czytane przez cenzorów – i odpowiednio „poprawiane”, by nie udało się przemycić zbyt wielu scen krytycznych względem systemu. Od pewnego momentu celowo utrudniano nawet realizację produkcji – zwłaszcza tych o prześmiewczym wydźwięku. Nie powstrzymało to jednak mistrza w śmianiu się z komunistycznej rzeczywistości, Stanisława Barei.

Satyra w wykonaniu Barei była dla partyjnej wierchuszki zbyt trudna do przełknięcia. On zaś – świadom znaczenia podjętej przez siebie decyzji – mimo przeszkód tworzył kolejne filmy. Jak opisuje Maciej Replewicz:

Na przekór dominującemu nurtowi, filmom Hasa, Kawalerowicza i Wajdy, chciał bawić i rozśmieszać. Bez metafizyki i mistycyzmu. Bez wnikliwych analiz ludzkiej psychiki. Bez dramatycznych rozliczeń z wojenną przeszłością. Stanisław Bareja od zawsze chciał realizować komedie, mając świadomość, że to trudny i niewdzięczny wybór. W oczach krytyków przy utytułowanych filmach kolegów każda komedia była na przegranej pozycji.

Na dodatek dochodziły inne problemy. Polscy filmowcy w latach 60., 70. i 80. nie mieli łatwego życia. Przykład? Kiedy Bareja złożył do oceny projekt filmu muzycznego „Przygoda z piosenką”, Komisja Oceny Scenariuszy nakazała wprowadzenie licznych zmian – w tym zastąpienie Wiednia Paryżem. Kłopot w tym, że wyjazd za granicę, do stolicy „złego, kapitalistycznego” kraju, w celu nakręcenia całego filmu nie wchodził w grę, dlatego na paryski deptak ucharakteryzowano… okolice wejścia do Teatru Wielkiego w Łodzi.

Stanisław Bareja żył w epoce bareizmów

Plenerowe sceny musiały jednak powstać we właściwej lokalizacji, więc po długich bojach z biurokracją, w okrojonym składzie, ekipa pojechała nad Sekwanę. Na miejscu okazało się, że Francuzi niespecjalnie mają ochotę robić karierę statystów w polskiej produkcji. Jako że „tubylcy” uciekali z kadru, w końcu sam Bareja zagrał przechodnia wyposażonego w tradycyjną bagietkę.

Trudności nie skończyły się wraz ze zdobyciem przez reżysera popularności. Wręcz przeciwnie – partia zaczęła rzucać mu kłody pod nogi. Na potrzeby kręcenia późniejszych komedii otrzymywał niższy przydział taśm filmowych – około 30–50 procent normy przysługującej „ideowo słusznym” twórcom. Na dodatek operatorzy musieli pracować z kamerą Arriflex 35 mm, którą… znaleziono w stodole, porzuconą przez wycofujących się Niemców! Sprzęt wyprodukowano w 1943 roku, nic zatem dziwnego, że trzeba było nie lada wysiłku, by jakoś utrzymać go przy życiu.

Ale zdaniem Barei problemy sprzętowe nie były najgorszym, co mogło go spotkać. „Ten etap pracy nad filmem, w porównaniu z licznymi trudnościami ze scenariuszem i gotowym filmem, jest fraszką. Choć brakuje kamer i taśmy, sprzęt jest wysłużony, transport nawala. Jednak te trudności można pokonać” – mówił reżyser.

Film niezgodny z ideą

Z „polityczną poprawnością” jego filmów za komuny było już gorzej. W samym scenariuszu „Misia” cenzura kazała usunąć bądź zmienić aż trzydzieści scen. Efekt był taki, że film, nawet świeżo po wypuszczeniu do kin, wyglądał jakby coś z niego naprędce wycięto. Być może dlatego właśnie, mimo niewątpliwego sukcesu (piąte miejsce w rankingu polskich filmów na rok 1981, 626 tysięcy widzów do 13 grudnia tegoż roku), recenzje nie należały do pochlebnych. W „Przyjaciółce” pisano:

(…) otrzymaliśmy zlepek gagów i skeczów dość nieudolnie trzymających się kupy i wyraźnie niedopracowanych reżysersko i scenariuszowo. Niektóre z nich są zresztą dowcipne i oryginalne, cóż jednak z tego, skoro wszystko razem przypomina raczej estradową składankę niźli filmową komedię z prawdziwego zdarzenia. Zdecydowanie najśmieszniejszy jest w tym filmie fakt, iż został on zrealizowany dokładnie rok temu i odesłany przez cenzurę na półki z powodów politycznych (tak!).

Zresztą trudności podczas kręcenia „Misia” pojawiały się na każdym kroku. Najlepszym przykładem jest fakt, że ekipa filmowa nie mogła zdobyć prawdziwego baleronu i pęta kiełbasy. Takich rarytasów nie należało przecież pokazywać na ekranie! O wędliny było trudniej niż o paszporty i wizy do Wielkiej Brytanii. A po pokazaniu gotowego filmu cenzurze okazało się, że scena ukazująca „bardzo soczystą” polską szynkę do kupienia w Londynie nie nadaje się do wyświetlenia w krajowych kinach…

Sukces głupiutkich filmów

Propaganda PRL-u robiła wszystko, by uciszyć Stanisława Bareję. Tymczasem jego filmy, niezależnie od głosu partyjnych krytyków i niepochlebnych recenzji, zdobywały serca widzów.

„Nie ma róży bez ognia” z gwiazdorską obsadą obejrzało w Polsce około 3 milionów widzów. Za granicą – łącznie było ich około 9 milionów. Obraz zarobił ponad 16 milionów złotych. I to w czasach, w których większość polskich filmów ledwie pokrywała koszty produkcji.

Kadr z filmu „Nie ma róży bez ognia”

Popularności Barei nie było jednak widać w oficjalnych mediach. Na temat „Bruneta wieczorową porą” w „Gazecie Krakowskiej” można było na przykład przeczytać takie zdanie: „Większość widzów po opuszczeniu kina wzięłaby udział w poszukiwaniu Stanisława Barei, reżysera i współscenarzysty tego dzieła, by odzyskać przynajmniej część z wydanych na bilet złotówek”. Nie trzeba chyba wspominać, że mowa o filmie deklasującym większą część współczesnych komedii, na którym również dziś można się świetnie bawić!

Z drugiej strony reżyser nie musiał daleko szukać natchnienia. Czasy, w których tworzył, były pełne… bareizmów. Jak choćby wtedy, gdy sąsiadka Barei, kiedy ten był zmuszony do remontowania własnego mieszkania i kręcenia w nim scen do „Poszukiwanego, poszukiwanej”, złożyła donos. Na co? Otóż murarz zatrudniony do postawienia ścianki działowej robił to tak opieszale, że prosta sprawa zajęła ponad miesiąc. Zdaniem mieszkanki lokalu obok Bareja z pewnością „remontuje sobie mieszkanie na koszt filmu”. A co na to główny zainteresowany? Oczywiście wykorzystał całą sytuację na potrzeby kolejnego scenariusza…

Bibliografia:

  1. Łuczak, M., Miś, czyli rzecz o Stanisławie Barei. Prószyński i S-ka, Warszawa 2001.
  2. Replewicz, M., Oczko się odlepiło temu misiu…. Wydawnictwo Fronda, Warszawa, 2015.
  3. Replewicz, M., Stanisław Bareja. Król krzywego zwierciadła. Zysk i S-ka, Poznań, 2009.

Czy wiesz, że ...

...szpiegowskie gadżety mogły przybierać najbardziej niezwykłe formy? Posługujący się kodem Morse’a radionadajnik, który  informował żołnierzy U.S. Army o ruchach Wietkongu, miał kształt... psiej kupy!

...w czasie operacji "Rolling Thunder" amerykańskie lotnictwo zrzuciło 864 tysiecy ton bomb na terytorium Wietnamu Północnego, a 1,6 miliona ton – na terytorium całego kraju? Naloty pozbawiły życia około 90 tysięcy Wietnamczyków.

...jedna z najsłynniejszych egzekucji mafijnych w historii Polski została wykonana w warszawskiej restauracji Gama? Odpowiadał za nią zbuntowany członek grupy wołomińskiej – Karol S. Jego ofiarami byli między innymi dwaj jego byli przełożeni – Ludwik Adamski „Lutek” oraz Marian Klepacki „Maniek”.

Komentarze (11)

  1. Leszek. Odpowiedz

    Filmów p.Barei nie oglądam, i uważam,że nie są śmieszne.Reżyser wynajdywał kretynizmy,przerabiał na skecze/”a gdyby wasza matka tędy przechodziła”/i umieszczał w filmie. A rzeczywistość nie była śmieszna.Była ponura.Wiem, bo większość mego życia upłynęła w epoce zwycięskiego socjalizmu.Jeśli jednak kogoś to bawi,to smacznego.

  2. Maniasl Odpowiedz

    Tak tylko jak ktoś tego nie rozumie, to był i jest teraz także śmiech przez łzy że tak bylo i było bardzo żle dzisiaj jest to samo zwykli ludzie nawet nie mają pojęcia co się dzieje dzisiaj np. W polityce.

  3. Rafal Prokopiuk Odpowiedz

    Za mało rożnorodnego tła historycznego w artykule. Pierwsza połowa lat 70tych Gierka były bardzo znośne, i filmy to odzwierciedlały. Druga połowa l. 70tych to też satyra na rozleniwione, „pseudo-zachodnie” społeczeństwo, kraju, gdzie daleko było od zamordyzmu. Rozmyte idee socjalizmu. Polouzowana cenzura do 4 wrzesnia 1980 r. Bo data ta to zmiana ekipy z gierkowskiej na Kanie i jaruzelskiego. I dokładnie we wrzesniu 1980 r. nowa cenzura wzieła sie za „Misia”. Wtedy też zmieniają się filmy Barei. Apropos wpisów wcześniejszych o „ponurej rzeczywistosci” to albo osoba pamieta siermiezne lata 60-te albo mysli o szarych latach kryzysu lat 80-tych.

  4. Marta Wysocka Odpowiedz

    A ja od paru dni twierdzę że PRL trwa do dziś i otacza nas ze wszystkich stron, tylko straciliśmy na niego wyczucie. Powielił się w wychowaniu. Polecam poczytać Mircyla A Baltusa, świetnie to pokazuje, aż się oczy ze śmiechu otwierają :)

Dodaj komentarz

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.