Ciekawostki Historyczne
Generic selectors
Tylko dokładne dopasowania
Szukaj w tytułach
Szukaj w treściach
Szukaj w postach
Search in pages

Kazirodcze małżeństwa w starożytnym Rzymie

Thomas Couture, "Rzymianie okresu upadku" (fotograf: Rama, licencja: CC BY-SA 2.0 FR).

Thomas Couture, „Rzymianie okresu upadku” (fotograf: Rama, licencja: CC BY-SA 2.0 FR).

Dla jednych plugawe i sprzeczne z prawem, dla innych praktyczne i uświęcone tradycją – kazirodztwo towarzyszyło ludzkości od zawsze. Występowało także w starożytnym Rzymie. Czy winić można wpływ zdegenerowanego Egiptu? A może było na odwrót i to Rzymianie wepchnęli Egipcjan w objęcia swoich braci i sióstr?

Rozumienie kazirodztwa zmieniało się przez wieki. W klasycznym prawie rzymskim małżeństwo dozwolone było między osobami spokrewnionymi w czwartym stopniu, czyli na przykład między kuzynami. Ale zarówno samo prawo, jak i obyczaj, zmieniały się wielokrotnie. A starożytni potrafili znajdować nie lada wymówki, by uzasadnić swoje kontrowersyjne małżeńskie wybory.

Upadają obyczaje!

We wczesnym okresie państwa rzymskiego surowo przestrzegano ustalonej granicy pokrewieństwa między małżonkami. Jeszcze w okresie dojrzałej republiki oburzające były mariaże z dalszymi krewnymi. Wiemy, że niesmak wzbudził ożenek Publiusa Celiusa z kobietą pozostającą z nim w siódmym stopniu pokrewieństwa W tym przypadku wspólnym przodkiem był praprapradziadek z jednej strony i prapradziadek z drugiej.

Stateczni Rzymianie okresu Republiki otaczali przodków czcią i wyznawali surowe reguły życia. Czy antenaci przewracali się w grobach z powodu kazirodztwa potomków? (źródło: domena publiczna).

Stateczni Rzymianie okresu Republiki otaczali przodków czcią i wyznawali surowe reguły życia. Czy antenaci przewracali się w grobach z powodu kazirodztwa potomków? (źródło: domena publiczna).

W okresie późnej republiki, czyli w czasie, w którym rozgrywa się akcja powieści Bena Kane’a „Droga do Rzymu”, prawo naginano już dość często. Dotyczy to między innymi przedstawicieli rodu Scypionów oraz Korneliuszy. W okresie pryncypatu zaś kazirodcze małżeństwa były już coraz bardziej powszechne.

Ryba psuje się od głowy

Jak to zwykle bywa, przykład szedł z góry. Cezar Klaudiusz, panujący w okresie wczesnego cesarstwa, zapragnął ożenić się ze swoją bratanicą Agrypiną. Oczywiście wywołało to skandal. Ale nie wszyscy byli przeciwni małżeństwu z tak bliską krewną.

Dzięki Tacytowi znane jest wystąpienie senatora Luciusa Vitelliusa starszego, który przed Senatem usprawiedliwiał swojego cesarza:

Zapewne ktoś powie, że nie było u nas do tej pory żenienia się z własną bratanicą. Rzeczywiście jest to prawda, ale wśród innych ludów jest to pospolity zwyczaj i nie ma w istocie prawa, które tego zakazuje. […] Normy adaptują się do praktyki i to co dzisiaj jest nowością w przyszłości będzie normą.

Małżeństwo Klaudiusza z córką własnego brata niekoniecznie było efektem fanaberii. Mogło chodzić o to, by nie dopuszczać do rodziny cesarza nikogo nowego, oraz żeby młoda krewniaczka nie uświetniła innego rodu chwałą cezarów…

Rzymski historyk Plutarch poszedł dalej w usprawiedliwianiu kazirodczych związków: przytoczył historię, która miała być precedensem dla małżeństw między bliskimi krewnymi. Opowieść nie trzymała się kupy, a dziejopis nie pofatygował się, żeby wymyślić choćby imiona postaci. Krótko mówiąc, Plutarch wyssał całą narrację z palca. Jednak najważniejsze, że zakończenie było takie samo jak w relacji Tacyta: senat ostatecznie wydał prawo zezwalające na małżeństwa między kuzynami pierwszego stopnia.

Rzymianie dyskutowali o legalności związków małżeńskich w obrębie dalszej rodziny, ale prawdziwym tabu były związki osób w sobie najbliższych: braci i sióstr oraz dzieci i rodziców. Zarzucanie komuś tego rodzaju występku było w starożytnym Rzymie rodzajem obelgi lub sposobem na zdyskredytowanie rywala. Na przykład panujący w III wieku cesarz Karakalla przez swoich przeciwników politycznych oskarżany był o kazirodcze stosunki ze swoją matką Julią Domną.

Klaudiusz (źródło: domena publiczna) i jego bratanica-żona Agrypina młodsza (autor: nieznany, licencja: CC BY-SA 3.0).

Klaudiusz (źródło: domena publiczna) i jego bratanica-żona Agrypina młodsza. Czy cesarz ożenił się z bratanicą, żeby młoda krewniaczka nie uświetniła innego rodu chwałą cezarów? (autor: nieznany, licencja: CC BY-SA 3.0).

Degenerujący wpływ Egipcjan?

Niektórzy sądzą, że zwyczaj zawierania układów matrymonialnych między bliskimi przybył do Rzymu z Egiptu, gdzie rozpoczyna się akcja powieści Bena Kane’a. Małżeństwa między krewnymi, a nawet rodzonymi braćmi i siostrami, były popularne wśród tamtejszych elit. Powszechnie praktykowały je rodziny królewskie w czasach Faraonów i w epoce dynastii Ptolemeuszów.

Przedstawiciele tego grecko-macedońskiego rodu panującego w Egipcie wstępowali w związki kazirodcze nie tylko po to, by nawiązać w ten sposób do tradycji faraonów, ale także dla celów praktycznych, żeby nie dopuszczać do królewskiej dynastii ludzi z zewnątrz.

Wina Rzymian!

Okazuje się jednak, że małżeństwa kazirodcze przed okresem rzymskim były w Egipcie rzadkością! Rzymskie panowanie przyniosło nad Nilem liczne zmiany społeczne, prawne, obyczajowe i mentalne.

Oktawian August uczynił z Egiptu spichlerz cesarstwa, wymagając zwiększenia produkcji żywności i nałożył wysokie podatki.

W okresie rzymskim kazirodztwo dotyczyło nawet 40% egipskich rodzin (źródło: domena publiczna).

W okresie rzymskim kazirodztwo praktykowało nawet 40% egipskich rodzin. Lawrence Alma-Tadema, „Egipcjanie grający w szachy” (źródło: domena publiczna).

Ucisk fiskalny w połączeniu z rozdrobnieniem ziemi uprawnej między wielu właścicieli zaowocowały popularnością małżeństw zawieranych między rodzeństwem. Miały one na celu zatrzymanie majątku w rękach jednej rodziny.

W Egipcie między I a III wiekiem naszej ery około 15 do 21 procent wszystkich małżeństw zawierano między bliskimi krewnymi, z czego 12 procent między braćmi i siostrami. W tej epoce kazirodcze związki praktykowało około 40 procent egipskich rodzin!

Święte Kazirodztwo

Sami Egipcjanie pod panowaniem Rzymian doszli do wniosku, że żenienie się z własnymi siostrami ma również wartość duchową. W Egipcie małżeństwa braci i sióstr miały oparcie w religii. Wierzono bowiem, że w ten sposób łączona jest bratersko-siostrzana miłość z miłością małżeńską. Wzorem był Ozyrys, bóg śmierci i odrodzenia, sędzia dusz oraz opiekun wegetacji, który poślubił swoją siostrę Izydę, boginię płodności.

W pewnym momencie w całym grecko-rzymskim świecie ukształtowało się przekonanie, że małżeństwa w obrębie rodzeństwa są częścią egipskiej tożsamości i były praktykowane od zawsze. Wierzono także, zgodnie z grecko-egipską tradycją astrologiczną, że praktyka kazirodczych związków w Egipcie została zapisana w gwiazdach, więc jest częścią naturalnego porządku.

Ozyrys (po środku) z rodziną: siostrą-żoną Izydą (po prawej) i synem-siostrzeńcem Horusem (autor: Rama, licencja: CC BY-SA 2.0 FR).

Ozyrys (po środku) z rodziną: siostrą-żoną Izydą (po prawej) i synem-siostrzeńcem Horusem. To nie jedyna taka rodzina w starożytnych wierzeniach politeistycznych… (autor: Rama, licencja: CC BY-SA 2.0 FR).

Wszędzie to kazirodztwo!

Kazirodcze małżeństwa zdarzały się także w innych antycznych społecznościach. W starożytnych Atenach w okresie klasycznym (V wiek przed naszą erą) gdy ojciec nie miał męskiego potomka, mógł adoptować chłopca i poślubić go jednej ze swoich córek, żeby podtrzymać ciągłość rodu i zapewnić sobie byt na starość.

Król żydowski Herod Wielki był żonaty dziewięciokrotnie, w tym dwa razy z własnymi siostrzenicami. Dla Żydów było to gorszące, a straszna chorobę, na jaką zmarł Herod, poczytywali jako karę boską za dwukrotne kazirodztwo. Owa choroba charakteryzowała się strasznym głodem połączonym z ciągłymi wymiotami i biegunką, gniciem żołądka oraz robakami toczącymi genitalia… Ale to temat na inną opowieść.

Inspiracja:

Inspiracją do napisania tego artykułu była najnowsza powieść Bena Kane’a „Droga do Rzymu”, wydana właśnie przez Znak Horyzont.

Bibliografia:

Artykuł został oparty na szerokiej bibliografii. Kliknij, aby ją rozwinąć.
  1. Sheila L. Ager, Familiarity Breeds: Incest and the Ptolemaic Dynasty, „The Journal of Hellenic Studies”, t. 125, 2005, s. 1–34
  2. Sheila L. Ager, The Power of Excess: Royal Incest and the Ptolemaic Dynasty, „Anthropologica”, t. 48, nr 2, 2006, s. 165–186
  3. Bruce Frier, Regulating Incestuous Marriage in the Roman Republic (academia.edu)
  4. Keith Hopkins, Brother-Sister Marriage in Roman Egypt, „Comparative Studies in Society and History”, t. 22, nr 3, 1980, s. 303–354
  5. Sabine R. Huebner, ‚Brother-Sister’ Marriage in Roman Egypt: A Curiosity of Humankind or a WidespreadFamily Strategy?, „The Journal of Roman Studies”, t. 97, 2007, s. 21–49
  6. Seymour Parker, Full Brother-Sister Marriage in Roman Egypt: Another Look, „Cultural Anthropology”, t. 11, nr 3, 1996, s. 362–376
  7. Robert J. Penella, Caracalla and His Mother in the „Historia Augusta”, „Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte”, t. 29, z. 3,1980, s. 382–384
  8. Brent D. Shaw, Explaining Incest: Brother-Sister Marriage in Graeco-Roman Egypt, „Man” (nowa seria), t. 27, nr 2, 1992, s. 267–299
  9. Sofie Remijsen, Willy Clarysse, Incest or Adoption? Brother-Sister Marriage in Roman Egypt Revisited, „The Journal of Roman Studies”, t. 98, 2008, s. 53–61
  10. Jane Rowlandson, Ryosuke Takahashi, Brother-Sister Marriage and Inheritance Strategies in Greco-Roman Egypt, „The Journal of Roman Studies”, t. 99, 2009, s. 104–139

Rzymskie obyczaje poznasz także dzięki powieści Bena Kane’a:

Czy wiesz, że ...

...Święty Hieronim miał co najmniej kontrowersyjne poglądy na wychowanie? Uważał, między innymi, że rodzona matka powinna oddać swoje dziecko teściowej, która na pewno wychowa je lepiej.

...w starożytnym Egipcie faraonowie mieli swoich prywatnych "dozorców odbytu"? Byli oni odpowiedzialni za zapobieganie jego wypadnięciu, co było częstym efektem ówczesnych chorób przewodu pokarmowego.

…istnieje teoria, że Aleksander Wielki trafił pod nóż balsamistów jeszcze żywy? Podobno tkwiący w letargu władca wybudził się podczas cięcia, jednak jego krzyków nikt już nie usłyszał...

Komentarze (2)

  1. patrycja Odpowiedz

    Nie jestem pewna, czy zgadzam się z teorią, że małżeństwa kazirodcze występowały w Egipcie rzadko przed nadejściem Ptolemeuszy. Echnaton również poślubił własną córkę. Jedna z jego córek poślubiła własnego brata. Wydaje się, że było to dla nich chlebem powszednim.

    • Redakcja Odpowiedz

      Ma Pani rację, w istocie małżeństwa z osobami spokrewnionymi były praktykowane przez władców Egiptu wcale nie rzadko i jest o tym w tekście :)
      Chodzi o to, że nie były one tak częste wśród większości populacji.
      Na pewno częściej tego rodzaju małżeństwa pojawiały się w czasach Ptolemeuszów, kiedy to niektóre rodziny greckie praktykowały kazirodztwo, żeby uniknąć „rozrzedzenia krwi” macedońskiej.
      Natomiast powszechność zjawiska, jak się wydaje, to okres rzymski, o czym szerzej w artykule.

Dodaj komentarz

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.