„Prawdziwa historia »Zemsty« Fredry. Zamek Kamieniec i konflikt, który przeszedł do literatury”

Tekst jest fragmentem książki Michała Wójcika „Tańczący z zamkami, czyli subiektywny przewodnik po zamkach, pałacach i dworach”, wydanej nakładem Domu Wydawniczego REBIS, 2026

To jest to!

Andrzej Kołder wskazuje palcem niewysoki mur oświetlony teraz wschodzącym słońcem i nie ukrywa satysfakcji. Wiem, że pokazywał go już wiele razy, ruch ręką ma przećwiczony, wszak jest tu kustoszem od ponad 30 lat. Każdy go o to pyta. Widzę jednak, że tym razem się ożywił. No tak, domy­ślam się po chwili, to ta nagroda. Reakcja publiczności. Zawsze taka sama.

– To? To jest ten mur? – pytam, jakbym nie dowierzał, a oczy robią mi się jak spodki.

Właśnie o to mu chodzi. Powtarza zatem, że to dokładnie ten mur, ten kon­kretny, nie może być inaczej. Doskakuję do kamiennej ściany. Ma kilka metrów długości, w środkowej części znajduje się zamurowany portal, coś w rodzaju wnęki. Ładuję się do środka, a słońce świeci mi prosto w twarz. A więc to to!

Wiele lat temu mój szef w redakcji tygodnika „Przekrój”, gdzie pracowałem w dziale społecznym, wyznaczył mi zadanie. Miałem wybrać kilka zdjęć najsłyn­niejszych murów na świecie, podpisać je jakoś inteligentnie i zapchać dwuszpal­tową (to była era tygodników papierowych) dziurę, bo ktoś inny nie dostarczył na czas tekstu. Tymczasem w Izraelu ktoś sforsował wysokie ogrodzenie między żydowskim a arabskim osiedlem, była strzelanina, mur nienawiści znowu był w centrum uwagi. Zabrałem się do roboty.

Mur chiński – to jasne. Wał Hadriana – znalazłem zdjęcie, opisałem. Mur ber­liński – no przecież. Pamiętam, że kiedy byłem w Berlinie już po jego „obale­niu”, a potem rozbiciu na całe segmenty i nawet drobne kawałki, kupiłem sobie na pamiątkę fragmencik farbowanego betonu. Mury Konstantynopola – nawet dziś ich ruiny prezentują się okazale. Szukałem dalej. Linia Maginota – forty-fikacje, które do niczego się nie przydały. A nie, przepraszam, francuscy rol­nicy mogli je po wojnie wykorzystywać jako pieczarkarnie. Ciemno, wilgotno, doskonałe warunki do hodowli grzybów. Szukałem dalej. Może coś z Polski? Pamiętam, że długo się nie zastanawiałem. Ale w końcu: bingo! Przecież naj­słynniejszy polski mur to mur z Zemsty Aleksandra Fredry. Mur niezgody mię­dzy domami Cześnika i Rejenta. Tyle że to mur literacki. Zdjęcia nie było. Zło­żyłem materiał, grafik ładnie wszystkie ilustracje rozplanował na rozkładówce. No i w końcu materiał się nie ukazał. Kolega jednak zdążył z własnym tekstem.

fot.Roman Burzyński (1907 - 1988) – Film Nr. 53/54; 23 grudnia 1948

Ludwik Solski jako Dyndalski (po lewej) i Jerzy Leszczyński jako Cześnik Maciej Raptusiewicz (po prawej) w sztuce Zemsta. Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, reżyseria Teofil Trzciński (1948)

Stoję teraz przy błyszczącej w słońcu ścianie. Wydaje się nowa. Pytam za­tem o to.

– Oczywiście odnowiliśmy ją, mur przeszedł lifting, wygląda jak nowy, ale to ten! Najprawdziwszy mur fredrowski. – Kołder cały czas się śmieje.

Z jego badań wynika, że niegdyś mur był ścianą klatki schodowej, która pro­wadziła z zamku średniego na zamek wysoki. Ta ściana nie tylko dzieliła domy literackiego Cześnika Raptusiewicza i Rejenta Milczka. Tak naprawdę był to mur między zamkami Piotra Firleya i Jana Skotnickiego, pierwowzorów po­staci z komedii, bo przecież Fredro niczego nie zmyślił. Spór między nimi był prawdziwy, poświadczony w aktach sądowych. Mało tego. Ten kamienny relikt to wciąż jest granica. Już nie między zamkami, bo od lat całość ruin to kom­pleks turystyczny „Zamek Kamieniec w Odrzykoniu koło Krosna”, ale między gminami: Korczyna i Wojaszówka.

fot.Krystian Cieślik – Praca własna / CC BY-SA 3.0 pl

Ruiny zamku Kamieniec

Tak na marginesie to one też były niegdyś zwaśnione.

Do tego stopnia, że ich władze nie mogły nawet się porozumieć co do nazwy zabytku. I tak przed laty na ruiny mówiło się „Zamek w Odrzykoniu”. Tak o nim pisał choćby popularny w okresie w PRL-u pisarz Tomasz Jurasz, autor takich książek jak Zamki i ich tajemnice czy Stary koń, czyli wędrówki ku tajemniczym historiom. Tyle że większa część ruin znajduje się jednak od strony Korczyny, a Odrzykoń to gmina Wojaszówka.

Stoję we wnęce, niegdyś przejściu między zamkami, i proszę pana Andrze­ja, żeby choć w skrócie opowiedział o tym, skąd wzięła się nienawiść między domami Firleyów i Skotnickich. Wiem, że swary między szlachtą w Polsce sarmackiej nie były czymś dziwnym czy nietypowym, ale nie każdy konflikt przeszedł do legendy. Inna sprawa, że nie każdy zamek odziedziczył tak feno­menalny pisarz jak Fredro. A to on, żeniąc się w 1828 roku z Zofią Skarbkową z Jabłonowskich, został spadkobiercą połowy zamku Kamieńca i poznał tę ar­cypolską historię.

Paweł i Gaweł w jednym stali domu

Wiadomo, jak wyglądali obaj pieniacze. Nagrobek wojewody Firleya ocalał bo­wiem w Kościele Dominikanów w Lublinie. Z kolei tumba kasztelana Skotnic­kiego nadal jest w krośnieńskiej farze. Pierwszy odziany w długą szatę leży wygodnie na boku z zamkniętymi oczami. Śpi snem wiecznym, ale sprawia takie wrażenie, jakby zaraz miał się przebudzić i wrzasnąć jak Cześnik: „Hej! Serwacy! daj gwintówkę,/Niechaj strącę tę makówkę”.

Skotnicki – tak go uwiecznił barokowy artysta – jest w zbroi. Klęczy pokor­nie pod krzyżem. Wygląda łagodnie, jakby pogodził się już z przeznaczeniem i sąsiadem, i miał się zaraz odezwać słowami Rejenta: „Niech się dzieje wola nieba,/Z nią się zawsze zgadzać trzeba.

Obaj panowie po raz pierwszy zobaczyli się w 1601 roku. Nie polubili się.

Można powiedzieć: z miejsca. Przyczyną animozji było wzajemne przekona­nie, że ani jeden, ani drugi sroce spod ogona nie wypadł, choć przecież to Pan Bóg – architekt wszech rzeczy – ustanowił na ziemi pewną hierarchię. Zatem –konkludował każdy – to ten drugi powinien czuć przed nim respekt. Respekt i szacunek. I jeszcze dozgonną wdzięczność. A tu nici. Pierwszy, czyli Firley, w sarmackiej hierarchii w istocie stał nieco wyżej. Był królewskim sekreta­rzem, senatorem, w końcu dochrapał się tytułu lubelskiego wojewody. Mógł zatem wyżej zadzierać nosa i oczekiwać uległości. Drugi bowiem, imć pan Skotnicki, choć również kształcony we Włoszech, aż takiej kariery nie zrobił. Był tylko kasztelanem połanieckim. Ale przecież coś ich łączyło. Na przykład służba wojskowa. Obaj dzielnie stawali w kampanii mołdawskiej czy inflanc­kiej i już choćby to powinno ich do siebie zbliżyć. A jednak nie. Nigdy nie za­pałali wzajemną sympatią.

Mur naprawia,

Mur graniczny, trzech murarzy!

On rozkazał! on się waży!

Mur graniczny! – Trzech na murze!

Trzech wybiję, a mur zburzę,

Zburzę, zniszczę, aż do ziemi!

Zaczęło się niewinnie. W zamku dolnym była studnia. Zaopatrywała w wodę nie tylko dom Firleya, ale także mieszkańców zamku wysokiego. Zatem pił z niej również Skotnicki. Ciągłe wizyty jego ludzi, może jakieś hałasy, śmiechy, prze­komarzanki przy wodopoju zaczęły wojewodzie doskwierać. A już świadomość, że sam kasztelan w upalne dni zwilża gardło zimną firleyówką, była nie do znie­sienia. Wojewoda nakazał zatem zamykać bramę na noc. Skotnicki musiał prze­łknąć zniewagę.

Czekał jednak na okazję. I oto niebiosa – dosłownie – zesłały mu pretekst do interwencji. Pewnego lipcowego dnia nad zamkiem rozszalała się burza.

Tekst jest fragmentem książki Michała Wójcika „Tańczący z zamkami, czyli subiektywny przewodnik po zamkach, pałacach i dworach”, wydanej nakładem Domu Wydawniczego REBIS, 2026

Ulewa była tak gwałtowna, że woda zniszczyła dach zamku niskiego i podmyła mur na dole. Oczywiście Skotnicki w tym dopomógł. Jego ludzie tak przedłużyli rynny, że woda leciała na dach Firleya z siłą wodospadu. Dobra nasza!

Wojewoda nie darował straty. Zaprosił na zamek komisję, ta obejrzała szkody i nakazała Skotnickiemu albo skrócić rynny, albo tak je przedłużyć, by znisz­czeń więcej nie było.

Spadł kolejny deszcz. Okazało się, że Skotnicki nie tylko nic z rynnami nie zrobił. Gdy lało, patrzył roześmiany z góry, jak potop masakruje dom sąsiada. Po takim prysznicu Firley obmyślił odwet.

Nakazał swoim ludziom tak spiłować swoje rynny, aby przy kolejnym desz­czu – strasznie na tym Podkarpaciu wtedy lało – woda zalała mostek prowadzą­cy na zamek wysoki. Deski rzeczywiście zawilgotniały. Do tego stopnia, że wej­ście na górę zrobiło się wręcz niebezpieczne. Skotnicki wysłał ekipę remontową, ale tu spotkała go przykra niespodzianka. Na majstrów rzucili się ludzie Firleya. Czyli zajazd! Było dużo krzyku, choć mało strat.

fot.Antoni Wieczorek – Biblioteka Narodowa / domena publiczna

Ruiny zamku, 1938

Skotnicki narobił jednak rabanu przed sądem. W pozwie, który przesłał do krośnieńskiego trybunału, łamaną łaciną dowodził, jakoby doszło do prawdzi­wej masakry. Lektura jest doprawdy przednia: „[…] konno służącymi i współpra­cownikami swemi do wykonania tejże zbrodni przygotowanemi a i w broń do­brze zaopatrzonemi na zamek wyższy jegomości Jana Skotnickiego posiadłość dziedziczną, bramę tego zamku, która w owym czasie podniszczona – przez rzemieślników naprawiana była, z tymi służącemi, bramę, która…”. Przypo­mina się dyktowanie listu Dyndalskiemu. „Mocium panie!” I dalej: „…bramę, która wówczas z tego powodu była otwarta, a więc przez tę bramę wjechał i tam schwytawszy robotników wykonujących swą powinność – rozproszył ich, a po­tem canales alias rynny na dachu zamku wysokiego położone za pomocą serra alias piła przetrzeć i podrzezać rozkazał obciąć”4. Słowem rozkazał zniszczyć nie swoje rynny i jeszcze podmył mury zamku wysokiego. A straty wyniosły ogółem 10 tysięcy marek!

Czapkę przedam, pas zastawię,

A Cześnika stąd wykurzę;

Będzie potem o tej sprawie

Na wołowej pisał skórze.

Minęło lato, zaczęła się piękna polska jesień. Leniwie żyło się w kamieniec­kiej okolicy. W czasie popołudni ludzie Firleya zażywali wytchnienia na północ­nym stoku wzgórza zamkowego. Rozciąga się stamtąd piękny widok na okoliczne pagóry, nic, tylko leżeć i liczyć baranie chmury na niebie. Firley, który też lubił tę stronę, rozkazał ją wyrównać i obsiać trawą. Ale co to? Już na drugi dzień po zrobieniu porządków Skotnicki pofatygował się na dół. Wymierzył zagospodaro­wany teren krokami i stwierdził, że Firley wlazł na jego.

Obsianą trawę kazał skopać, ziemię zadeptać.

Bezsilny wojewoda obserwował wszystko z okna. Powstrzymał nerwy i skie­rował sprawę do sądu. Straty – co za zbieżność rachunków – wycenił na 10 tysięcy marek.

fot.https://archive.org/details/diesterreichis12wienuoft/page/n7/mode/2up – Robarts - University of Toronto; Die Österreichisch-ungarische

Plan zamku Kamieniec

Wybiegniemy nieco w przyszłość – żaden odzyskanych pieniędzy na oczy nie zobaczył.

Ale… na południowym stoku wojewoda postanowił założyć winnicę. Robotni­cy się uwinęli, poprzecinali wzgórze tarasami, zasadzili krzewy. Te rosły szybko i gdy następnego roku zanosiło się, że wydadzą owoce, obok stanęła… karczma. Pomysł był Skotnickiego, nakłady na marketing i reklamę również. Miejsce od razu stało się znane, na popijawy ciągnęła szlachta z całej okolicy. Aby nie za­deptano i nie zniszczono krzewów, kasztelan wystawił warty.

Winnica ocalała, ale spokój prysł. Zabawy ciągnęły się bowiem do rana, wrzaski słychać było aż w Krośnie. Odgłosy burd i awantur odbijały się echem również po ścianach sypialni sprawcy całego zamieszania, ale dla Skotnickiego był to balsam dla uszu. W gruncie rzeczy o to chodziło. Spać nie mógł przecież sąsiad z dołu.

Mimo zmęczenia i niewyspania Firley nie dał za wygraną. Zwołał swoich stronników i urządził rejzę po okolicy. Stratował, a potem zaorał wszystkie okoliczne winnice należące do krośnieńskich mieszczan. Efekt był taki, że on wino ze swojej winnicy miał, a okolica i Skotnicki już nie. I mimo że wytoczono mu kilkanaście procesów, nic sobie z nich nie robił. Nawet wtedy, gdy skargi doszły do samego króla. „Szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie” – mawiał wtedy byle szlachciura. Co więc dopiero mógł powiedzieć jaśnie wojewoda.

Tobie żonka jakby nimfa,

Podstolina grochowianka,

Rejentowi tęga fimfa,

A mnie zemsta doskonała –

Tak się skończy sprawa cała.

Aż w końcu polała się krew. Mówią o tym kolejne wyroki sądu trybunalskiego. Kasztelan Skotnicki postanowił bowiem pozbawić Firleya opału na zimę. Mar­znąć w gotyckim zamczysku zimą to nic przyjemnego – uznał i na czele swoich ludzi wyciął 2 tysiące drzew z lasu wojewody. Ten jakby na to czekał. Zwołał swoich i ruszył na las Skotnickiego. Drzewo za drzewo, krzaczek za krzak – piły rżnęły równo, rachunek musiał się zgadzać.

Kasztelan nie wytrzymał. W miejscu wyciętego zagajnika wybuchła bójka i padł trup. Zginął kmieć. Zatem kolejny proces…

Swary, podjazdy, kocia muzyka trwały jeszcze latami. Firley nie dożył sę­dziwego wieku, zmarł w 1619 roku. Skotnicki dwa lata później. Dopiero wtedy wybuchł romans między wnuczką kasztelanowej Skotnickiej a synem wojewo­dy Mikołajem Firleyem. A potem było… jak u Fredry. Młodzi około 1635 roku wzięli ślub, a spór jak za dotknięciem różdżki poszedł wreszcie w niepamięć.