Historia tej kolekcji jest mocno spleciona z dramatycznymi losami Rzeczypospolitej. Zapoczątkowana w burzliwych latach rozbiorów i powstań, nie była zwykłym zbiorem dzieł sztuki, a próbą zachowania śladów istnienia państwa, które pod koniec XVIII wieku zniknęło z mapy Europy. Jak potoczyły się jej losy?
Kolekcja Czartoryskich zaczęła powstawać w drugiej połowie XVIII wieku. Jej założycielami byli książę Adam Kazimierz Czartoryski oraz jego żona Izabela z Flemmingów. Ich mariaż zapewnił połączenie dwóch niezwykle bogatych rodów, czyniąc z pary jedną z najzamożniejszych w ówczesnej Europie. Wystarczy wspomnieć, iż po śmierci ojca Izabeli, podskarbiego wielkiego litewskiego Jerzego Detloffa Flemminga, para odziedziczyła bajońską fortunę, w tym niewielkie niderlandzkie hrabstwo Borculo. Nic zatem dziwnego, że Czartoryscy w pełni korzystali ze swojego bogactwa.
fot.Alexander Roslin – niezlasztuka.netIzabela Czartoryska – portret pędzla Aleksandra Roslina (1774)
Majątek pozwalał im zarówno na wystawne życie w kraju, jak i podróżowanie po Starym Kontynencie, otwierając drzwi na europejskie salony i królewskie dwory. Księżna Izabela mogła pochwalić się znajomością z takimi osobistościami jak Jean-Jacques Rousseau, Maria Antonina czy Benjamin Franklin. Z podróży przywozili nie tylko osobiste pamiątki, ale również dzieła sztuki i zbiory biblioteczne. Stały się one fundamentem kolekcji dziś znanej pod nazwą Muzeum Książąt Czartoryskich oraz Biblioteki Książąt Czartoryskich.
fot.Józef Peszka – www.pinakoteka.zascianek.pl / domena publicznaAdam Kazimierz Czartoryski, Józef Peszka (1791)
Kolekcjonerską pasją wpisywali się w modę epoki. Wiek oświecenia sprzyjał tworzeniu przez europejską szlachtę rodzinnych zbiorów sztuki. Zaś na miejsce jej przechowywania Czartoryscy wybrali Puławy, z których w 1785 roku uczynili swoją główną siedzibę. Motorem napędowym tego wydarzenia stała się afera Dogrumowej. Jej prowodyrka, majorowa Maria Anna d’Ugrumoff, chciała skłócić Czartoryskich z królem Poniatowskim, rozpuszczając plotki o spisku na życie monarchy planowanym przez księcia Adama. I choć cała sytuacja została wyjaśniona na korzyść książęcej pary, to niesmak po wszystkim skłonił ją do przeniesienia się na stałe do Puław. Te jednak należało odpowiednio zmodernizować.
Przeczytaj także: Europejskie arcydzieła w Polsce
Niełatwe początki
Pierwsze prace restauracyjne powierzono Joachimowi Hemplowi. Niestety, dekadę później Czartoryscy zostali zmuszeni do ich ponowienia. Dlaczego? Lata 90. XVIII wieku były wyjątkowo burzliwym okresem w dziejach Rzeczypospolitej — drugi rozbiór, wojna o konstytucję, Insurekcja Kościuszkowska i trzeci rozbiór uczyniły z ziem naszego kraju niestabilne miejsce. Czartoryscy zostali oskarżeni o wspieranie Tadeusza Kościuszki w jego działaniach, a ich majątki w Powązkach i Puławach zapłaciły za to cenę. W 1794 roku puławska posiadłość została zdewastowana przez Armię Imperium Rosyjskiego pod dowództwem generała Bibikowa.
fot.Grzegorz Hałaś, Ghalas – Praca własna / CC BY-SA 3.0Pałac Czartoryskich w Puławach
Po kilku latach Czartoryskim zezwolono na powrót do Puław i wtedy na własne oczy zobaczyli skalę zniszczenia. Dobra zostały rozkradzione, a czego nie dało się ukraść, rosyjscy żołnierze zniszczyli. Ich ofiarą padły nawet stare parkowe drzewa pamiętające kozackie najazdy. W swoich wspomnieniach Julian Ursyn Niemcewicz opisywał stan sadzawki w posiadłości. Rosyjscy żołnierze wlali do niej zawartość piwnicznych beczek, a następnie się w niej myli i wyprawiali orgie, gwałcąc lokalne dziewczyny.
W samym pałacu nie znalazła się ani jedna komnata z ocalałymi oknami i drzwiami. Na dziedzińcu zaś straszył stos zniszczonych przedmiotów — kryształów, porcelany, sprzętów, podartych obrazów czy połamanych rzeźb i mebli. Z ich części później córka Izabeli, Zofia, stworzyła galerię figur uszkodzonych.
Czartoryscy nie zrazili się jednak tą tragedią i rozpoczęli prace renowacyjne pod kierunkiem Christiana Piotra Aignera. To on nadał pałacowi klasycystyczny charakter. Zaś we współpracy z Anglikiem Jamesem Savage’em przebudowali 30 ha terenów zielonych, tworząc słynny romantyczny park krajobrazowy. W nim znalazły się budynki, które zapoczątkowały Muzeum Książąt Czartoryskich.
Przeczytaj także: Niezwykła pani na Puławach
Polskie Ateny
Inwestycja w majątek przyniosła mu miano Polskich Aten. Czartoryscy chętnie gościli w puławskich progach malarzy, pisarzy czy muzyków. Dwór stał się ośrodkiem rozwoju polskiej kultury, sztuki, nauki oraz patriotyzmu. Książę Adam Czartoryski założył tutaj szkołę dla młodzieńców z dobrych domów, a Izabela pensję dla 30 dziewczyn pochodzących ze zubożałej szlachty, którym prócz edukacji ofiarowała wiano, a nawet wsparcie w znalezieniu odpowiedniego męża.
Tutaj również para gromadziła zbiory będące podwaliną dla przyszłej Biblioteki Czartoryskich. W 1830 roku — na chwilę przed wybuchem Powstania Listopadowego — kolekcja ta liczyła 70 000 książek, zarówno polskich, jak i zagranicznych, oraz 3000 rękopisów.
Po drugiej renowacji Puław księżna Izabela poświęciła się również stworzeniu kolekcji muzealnej, która jako pierwsza na ziemiach polskich była dostępna szerszej publiczności. W 1801 roku na terenie parku otworzyła Świątynię Sybilli. Inspirowany antyczną architekturą budynek był miejscem przechowywania narodowych skarbów. Wśród eksponatów znalazły się pamiątki po polskich monarchach, przedmioty związane z historią wojskowości oraz dzieła wybitnych artystów. Wymienić tutaj można chociażby trzewiczki królowej Jadwigi, dwa miecze ofiarowane Jagielle pod Grunwaldem przez Krzyżaków, szable Batorego, płaszcz Jana III Sobieskiego czy pamiątki po Kościuszce oraz Napoleonie. Kolekcja miała opowiadać historię Polski od czasów średniowiecza aż po współczesność Czartoryskiej.
fot.Grzegorz Hałaś, Ghalas – Praca własna / CC BY-SA 3.0Świątynia Sybilli w Puławach
Zbiory książęcej pary na tym się nie kończyły. W 1809 roku na terenie parku otwarto kolejną ekspozycję — Dom Gotycki. To w nim umieszczono prawdziwe perły w koronie tej niezwykłej kolekcji: Damę z gronostajem Leonarda da Vinci, Portret młodzieńca Rafaela Santi oraz Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem Rembrandta.
O niezwykłych wojennych losach obrazu Leonarda da Vinci, przypomina Krzysztof P. Czyżewski w powieści Strażnik Rafaela. Jeden z bohaterów, wspominając dzieło wiszące niegdyś w gabinecie niemieckiego oficera, mówi po latach: „Dopiero po wojnie dowiedziałem się, że ten obraz był słynny. Wtedy to się dziwiliśmy, że takie coś do swojego gabinetu wybrał sobie ten ich dowódca.”
fot.Leonardo da Vinci – https://artsandculture.google.com/asset/lady-with-an-ermine/HwHUpggDy_HxNQ?hl=fr / domena publicznaDama z gronostajem
Wśród innych eksponatów (a było ich wiele!) można wymienić egzotyczne artefakty z Indii czy pamiątki po Ludwiku XVI, Ryszardzie Lwie Serce, Szekspirze, Jerzym Waszyngtonie, Jeanie-Jacques’ie Rousseau, Wolterze i Goethem. Warto tutaj zaznaczyć, że księżna Izabela własnoręcznie sporządzała katalogi oraz objaśnienia do zbiorów. I choć czas pokazał, iż wiele z eksponatów okazało się falsyfikatami, to jednak przyświecająca kolekcji idea uczyniła ten zbiór jednym z najważniejszych w polskiej historii. Księżna Czartoryska gromadziła bowiem kolekcję z myślą o przekazaniu jej nie swoim potomkom, a polskiemu narodowi. I jej życzenie ostatecznie zostało zrealizowane, choć droga do jego spełnienia była niezwykle wyboista.
Przeczytaj także: Maria Czartoryska. Nieszczęśliwa księżna, której mąż i syn okazali się zdrajcami
Burzliwe losy kolekcji Czartoryskich
Kolekcja znajdowała się w Puławach do 1830 roku. Wybuch powstania listopadowego stał się momentem zwrotnym w jej losach. Czartoryscy byli zaangażowani w działalność polityczną, a po klęsce zrywu ich majątek znalazł się w niebezpieczeństwie. Rosyjskie władze zagroziły bowiem konfiskatą zbiorów znajdujących się w Puławach. Aby ocalić bezcenne przedmioty, syn Izabeli, książę Adam Jerzy Czartoryski, rozpoczął ich wywożenie do Galicji. Część kolekcji trafiła do Sieniawy i Krasiczyna. Nie wszystko udało się jednak uratować — niektóre eksponaty zostały przejęte lub zaginęły w czasie politycznych zawieruch, jak np. grunwaldzkie miecze.
W połowie XIX wieku zbiory zaczęto stopniowo przewozić do paryskiej rezydencji Czartoryskich, Hôtelu Lambert. W nim Adam Czartoryski rozbudowywał dalej kolekcję matki. Zaś w drugiej połowie XIX wieku wnuk Izabeli, książę Władysław Czartoryski, rozpoczął proces przenoszenia kolekcji muzealnej i bibliotecznej do Krakowa. Tam też w 1876 roku otwarto Muzeum Książąt Czartoryskich, które stało się jednym z najważniejszych polskich muzeów.
fot.Rafael Santi / domena publiczna / wikipediaPortret młodzieńca
Niestety, podczas II wojny światowej kolekcja została zrabowana przez okupujących Kraków Niemców. I choć wiele dzieł udało się odzyskać po wojnie, to część bezcennych obiektów do dziś pozostaje zaginiona. Najbardziej znanym przykładem utraconego dzieła jest Portret młodzieńca Rafaela. Mimo wieloletnich poszukiwań jego los nadal pozostaje nieznany.
W powieści Strażnik Rafaela Krzysztof P. Czyżewski pokazuje atmosferę narastającego zagrożenia wokół najsłynniejszego zaginionego dzieła z kolekcji Czartoryskich. Niemiecki historyk sztuki Dagobert Frey, przekonany o prawie III Rzeszy do przejmowania europejskich skarbów kultury, staje przed Portretem młodzieńca i szepcze: „Obiecuję… To już niedługo. Uwolnię cię jako pierwszego”.
Po wojnie zbiory Czartoryskich pozostawały związane z Muzeum Narodowym w Krakowie. W 1991 roku przeszły pod zarząd Fundacji Książąt Czartoryskich, a w 2016 roku Skarb Państwa zakupił całą kolekcję. Od 2017 roku formalnie znajduje się ona w zasobie Muzeum Narodowego w Krakowie. Zakup kolekcji był jednym z najważniejszych wydarzeń w historii polskiego muzealnictwa. Oznaczał, że zbiór księżnej Izabeli, jej męża oraz kolejnych pokoleń Czartoryskich stał się publicznym dziedzictwem Polaków.
Jednocześnie nie zakończyło to historii kolekcji. Nadal trwa poszukiwanie utraconych dzieł, badanie ich losów oraz próby odzyskania tych obiektów, które zniknęły podczas wojennych grabieży i wcześniejszych zawieruch.
Bibliografia
- Wojtkowska Z., Saga rodu Czartoryskich, Wydawnictwo Iskry, 2020.
- Zamoyski A, Izabela. Opowieść o niezłomnej księżnej, Czytelnik, 2025.
- Izabela Czartoryska – założycielka słynnego muzeum i 90 lat fascynującego życia, Stało się!, youtube.com, 11.04.2023 / dostęp: 22.06.2026.
- Dzimira-Zarzycka K., Suchar Napoleona. Zaskakujące skarby Izabeli Czartoryskiej z Domu Gotyckiego w Puławach, historiaposzukaj.pl / dostęp: 22.06.2026.
- Paluch-Cybulska M., Przeszłość Przyszłości – kolekcja książąt Czartoryskich, dzieje.pl, 17.08.2017 / dostęp: 22.06.2026.
- Izabela Czartoryska. Pierwsza polska kolekcjonerka sztuki, kultura.onet.pl, 19.06.2020 / dostęp: 22.06.2026.
KOMENTARZE
W tym momencie nie ma komentrzy.