Na długo przed wyprawą Krzysztofa Kolumba europejscy żeglarze dotarli do wybrzeży Ameryki Północnej. Około roku 1000 wikingowie z Grenlandii postawili stopę na nieznanym lądzie, który w sagach nazwano Winlandią. Kim byli pierwsi odkrywcy, jak trafili na nowy kontynent i dlaczego ich obecność nie zmieniła biegu historii?
Odkrywca mimo woli
Informacje o tym, kiedy i w jakich okolicznościach wikingowie z Islandii dotarli do Grenlandii oraz dalej na zachód, czerpiemy przede wszystkim z tzw. sag winlandzkich. Najważniejsze z nich to anonimowa „Saga o Grenlandczykach” oraz „Saga o Eryku Rudym”, spisane w XIII wieku. Ich przekaz nie jest jednak w pełni precyzyjny i zawiera elementy legendarne. O wyprawach wspomina także Ari Þorgilsson w „Íslendingabók”.
Droga do Ameryki prowadziła przez Grenlandię. Ta została odkryta około 982 roku w czasie, gdy Islandia zmagała się z przeludnieniem i niedoborem zasobów. Pierwszym, który miał ujrzeć ten ląd, był prawdopodobnie Gunnbjørn Úlfsson, lecz za właściwego odkrywcę uznaje się Eryka Rudego. Został on skazany na banicję i zmuszony do opuszczenia Islandii, co skłoniło go do poszukiwania nowego miejsca do życia.
fot.Bogdangiusca / CC BY-SA 3.0 / wikipediaTrasy wypraw wikingów
Na Grenlandii Eryk natrafił na ślady wcześniejszej obecności ludzi, zapewne przodków Inuitów (w sagach nazywanych Skrælingami). Po zakończeniu wygnania powrócił na Islandię i zaczął zachęcać innych do osiedlenia się na nowym lądzie. Nadał mu nazwę Grenlandia – „Zielona Ziemia” – co miało charakter propagandowy. Wkrótce powstały tam kolonie wikińskie, które formalnie uznawały zwierzchnictwo króla Norwegii, ale funkcjonowały dość niezależnie.
Osady te przetrwały kilka stuleci, lecz w XIV–XV wieku zanikły. Najbardziej prawdopodobne przyczyny to ochłodzenie klimatu (tzw. mała epoka lodowcowa), izolacja oraz załamanie kontaktów handlowych z Europą. Hipotezy o epidemiach czy konfliktach z Inuitami również się pojawiają, ale pozostają mniej pewne. W połowie XVI wieku żeglarze zastali już tylko opuszczone ruiny.
Wiking na nieznanych wodach
Eksploracja nie zakończyła się jednak na Grenlandii. Z tego nowego przyczółka wikingowie zaczęli zapuszczać się jeszcze dalej na zachód. Co ciekawe, również i tu kluczową rolę odegrał przypadek.
Kupiec Bjarni Herjólfsson, płynąc na Grenlandię, zboczył z kursu i ujrzał nieznany, zalesiony ląd. Nie wysiadł jednak na brzeg i popłynął dalej. Jego relacja zainspirowała innych, w tym Leifa Erikssona – syna Eryka Rudego.
Leif około roku 1000 wyruszył śladami Bjarniego i dotarł do nowych ziem. Założył niewielką osadę, najpewniej na terenie dzisiejszej Nowej Fundlandii. Według części przekazów jego podróż mogła mieć związek z misjami chrystianizacyjnymi z Norwegii.
„Saga o Grenlandczykach” opisuje, że Leif odkrył kilka krain:
- Helluland – prawdopodobnie Ziemię Baffina,
- Markland – zapewne Labrador,
- Winlandię – której dokładna lokalizacja pozostaje przedmiotem sporów
Sama nazwa Winlandii budzi kontrowersje. Tradycyjnie tłumaczono ją jako „kraj wina”, co wiązano z obecnością dzikiej winorośli. Jednak część badaczy wskazuje, że może ona oznaczać raczej „kraj łąk”. Spór ten nie został ostatecznie rozstrzygnięty.
Leif spędził w Winlandii jedną zimę, po czym powrócił na Grenlandię.
Nie powinni byli iść w ślady brata
Wyprawy Leifa zapoczątkowały kolejne ekspedycje. Jego brat Thorvald podjął próbę dalszej eksploracji. Przez około dwa lata badał nowe ziemie, aż doszło do konfliktu z miejscową ludnością – Skrælingami. W wyniku starcia Thorvald został śmiertelnie ranny i pochowany na miejscu.
Kolejny brat, Thorstein, próbował odnaleźć jego ciało, lecz wyprawa zakończyła się niepowodzeniem. Statek rozbił się w pobliżu Grenlandii, a Thorstein wkrótce zmarł.
fot.Joyce Hill / CC BY-SA 3.0Rekonstrukcja lądowania Wikingów w L’Anse aux Meadows , Nowa Fundlandia , Kanada , 2000 r. Na pierwszym statku powiewają, od góry do dołu, flagi Islandii , Kanady i Nowej Fundlandii i Labradoru .
Najbardziej ambitną próbę kolonizacji podjął Thorfinn Karlsefni. Według sag zorganizował większą wyprawę osadniczą i spędził w Winlandii kilka lat. Początkowo utrzymywał pokojowe relacje handlowe z miejscową ludnością, jednak konflikty szybko doprowadziły do opuszczenia osady.
Z czasem wyprawy do Ameryki stawały się coraz rzadsze, aż w końcu całkowicie ustały.
Mgliste wyobrażenia o Winlandii
Informacje o Winlandii pojawiają się także w źródłach niezależnych od sag. Adam z Bremy w swojej kronice z około 1073 roku pisał o „kraju wina”, o którym dowiedział się od króla Danii. Przedstawiał jednak te ziemie jako wyspę, co świadczy o nieprecyzyjnej wiedzy.
fot.Ilustarcja wygenerowana przy pomocy AILokalizacja osady na mapie świata
W XII wieku istnienie krainy było znane na Islandii, choć wciąż traktowane raczej jako ciekawostka niż realny cel wypraw. Według „Konungsannáll” w 1121 roku biskup Eryk z Grenlandii miał udać się do Winlandii, lecz losy tej wyprawy pozostają nieznane.
Ze względu na wzmianki o winorośli badacze przez długi czas lokalizowali Winlandię znacznie bardziej na południe, nawet w rejonie dzisiejszego Massachusetts. Pokazuje to, jak trudna była interpretacja źródeł.
Czy to była Winlandia?
Przez wiele lat brakowało twardych dowodów archeologicznych na obecność wikingów w Ameryce. Pojawiały się fałszywe znaleziska, jak rzekome kamienie runiczne (np. kamień z Kensington), co dodatkowo komplikowało sprawę.
Przełom nastąpił w 1960 roku, kiedy Helge Ingstad i jego żona Anne Stine odkryli stanowisko archeologiczne w L’Anse aux Meadows.
fot.Torbenbrinker / CC BY-SA 3.0Model przedstawiający osadę nordycką założoną w L’Anse aux Meadows
na Nowej Fundlandii. Badania wykazały, że była to osada wikińska z około roku 1000.
Odnaleziono tam:
- trzy długie domy,
- budynki gospodarcze,
- kuźnię,
- miejsca do naprawy łodzi.
Osada liczyła prawdopodobnie około 70–100 osób i miała charakter tymczasowy – była raczej bazą wypadową niż trwałą kolonią. W 1978 roku wpisano ją na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Dlaczego wikingowie nie zostali?
Mimo że wikingowie dotarli do Ameryki, ich obecność była krótkotrwała. Przyczyn było kilka:
- konflikty z lokalną ludnością,
- duża odległość od Grenlandii i Islandii,
- ograniczone zasoby,
- brak silnej motywacji do trwałego osadnictwa.
Winlandia nie stała się dla nich tym, czym Grenlandia – nie powstała tam stabilna kolonia. Choć wiedza o Winlandii istniała w średniowieczu, była nieprecyzyjna i nie odegrała większej roli w europejskiej geografii. Wikingowie dotarli do Ameryki, ale nie „odkryli” jej w sensie globalnym – ich wyprawy nie zapoczątkowały trwałych kontaktów między kontynentami.
Dlatego to dopiero wyprawa Kolumba w 1492 roku zmieniła bieg historii. Nie była pierwszym dotarciem Europejczyków do Ameryki, ale to ona sprawiła, że Nowy Świat został na stałe włączony do europejskiej świadomości.
Bibliografia:
- Pierwsza osada wikingów w Ameryce Północnej powstała 1000 lat temu, https://przystaneknauka.us.edu.pl/artykul/pierwsza-osada-wikingow-w-ameryce-polnocnej-powstala-1000-lat-temu, dostęp: 22.04.2026.
- R. Chymkowski, E. Konopka (red.), Antologia naukowa. Islandia. Język, Naród, Natura, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2017.
- P. Urbańczyk, Zdobywcy północnego Atlantyku, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2012.
KOMENTARZE
W tym momencie nie ma komentrzy.