Artykuł powstał na podstawie książki Lloyda Llewellyna Jonesa Kleopatry. Zapomniane królowe Egiptu, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2026.

Żądza władzy i rodzinne spiski

Początki konfliktu sięgają walki o tron Seleukidów, w którą uwikłane były kolejne kobiety o imieniu Kleopatra. Kleopatra Tryfajna, córka egipskiej władczyni Kleopatry III, odziedziczyła po matce dumę i wybuchowy charakter. Poślubiwszy w roku 124 p.n.e.  Antiocha VIII Gryposa, znalazła się w samym centrum spisku wymierzonego w jej teściową i jednocześnie ciotkę – Kleopatrę The.

Co się dokładnie wydarzyło dowiadujemy się z przywołanej w książce „Kleopatry. Zapomniane królowe Egiptu” Lloyd Llewellyn Jones relacji Justynusa, który pisze, iż:

„Grypos, odzyskawszy tron swego ojca, wolny od zewnętrznych niebezpieczeństw, znalazł się wśród zasadzek ze strony matki. Ta żądna władzy kobieta, zdrajczyni swego męża Demetriosa i morderczyni jednego z synów, bolała nad tym, że jej autorytet zmalał również na skutek zwycięstwa Gryposa. Kiedy pewnego razu wracał on z musztry, podała mu kielich z trucizną. Lecz Grypos, któremu już przedtem przepowiadano zasadzki na życie, jak gdyby z synowskiej miłości przekomarzał się z matką i kazał najpierw jej wypić ten kielich; matka odmawia, on mocniej nalega. W końcu każe wystąpić donosicielowi i oskarża matkę, stwierdzając, że jedyną obroną dla niej jest wypicie tego, co przygotowała synowi”.

fot.Classical Numismatic Group, Inc. https://www.cngcoins.com / CC BY-SA 3.0

Złota moneta przedstawiająca Kleopatrę Theę,

Wypicie kielicha zakończyło się dla Kleopatry Thei śmiercią, co niektórzy kronikarze uznali za „karę od bogów”.

Rozwód i nowa armia na horyzoncie

Kiedy życie straciła Kleopatra Thea, był koniec 121 roku p.n.e. i wydawało się, że pozycja Gryposa i Tryfajny jest niezagrożona. Tymczasem na horyzoncie pojawił się Antioch IX Kyzikenos, zwany „Człowiekiem z Kyzikenos”. Aby zrozumieć jego rolę, musimy przyjrzeć się sytuacji w Egipcie po śmierci Ptolemeusza VIII „Brzuchacza” w 116 roku p.n.e.

Władza trafiła w ręce wdowy Kleopatry III, która chciała rządzić razem z matką Kleopatrą II oraz młodszym synem Ptolemeuszem  Aleksandrem. Opinia publiczna naciskała na nią, by wybrała jednak Ptolemeusza IX zwanego Cieciorką. A jak twierdził Pauzaniasz to nawet sama matka mogła nadać mu to prześmiewcze miano.

fot.Classical Numismatic Group, Inc. https://www.cngcoins.com / CC BY-SA 2.5

Antioch VIII Grypos

Kleopatra III musiała ustąpić. Cieciorka wylądował w Egipcie, natomiast Ptolemeusz Aleksander został wysłany w jego miejsce na Cypr, gdzie miał zostać zarządcą. On jednak ogłosił się Ptolemeuszem X Aleksandrem, królem Cypru. Tymczasem Kleopatra III tym razem po śmierci matki zapewne obawiając się osłabienia swojej władzy nakazała Ptolemeuszowi IX rozwieść się z żoną, Kleopatrą IV. Mogła z tego nawet uczynić warunek jego wstąpienia na tron. Jej syn niechętnie, ale na to przystał. Natomiast Kleopatra IV bynajmniej nie zamierzała się z tym pogodzić.

Najpierw skierowała swoje kroki na Cypr. Jest możliwe, że dwoje pozbawionych możliwości objęcia władzy (oboje też byli rodzeństwem) jak sugeruje to Lloyd Llewellyn Jones mogli rozważać zawarcie małżeństwa i wspólny atak na Egipt. Jednakże ostatecznie Kleopatra IV wybrała inną strategię działania. Otóż wybrała się do Antiochii i zaoferowała swoją rękę konkretnej osobie. Był to Antioch IX Kyzikenos. Który z kolei po śmierci Kleopatry Thei zapragnął dla siebie tronu Seleukidów zajmowanego aktualnie przez Antiocha VIII Gryposa.

Bratobójcza i siostrobójcza wojna domowa

Kłopoty i otwarty konflikt wisiały w powietrzu. Tryfajna od razu zaczęła dostrzegać w siostrze zagrożenie dla swojej pozycji i oskarżała ją o chęć destabilizacji sytuacji w państwie. Ponieważ Kleopatra IV wniosła mężowi w posagu swoją prywatną armię, wojna domowa stała się faktem. W międzyczasie jeszcze Grypos próbował znowu przy użyciu trucizny przeprowadzić zamach na Kysikenosa, ale jego plan się nie powiódł. Wojna na pełną skalę stała się faktem.

Połączone siły Kyzikenosa i Kleopatry IV okazały się na tyle potężne, że Antiochowi IX udało się pokonać przyrodniego brata. W 113 roku p.n.e. zdobył Antiochię. Ulokował tam nie tylko swój dwór, ale i bazę wojskową. Działania wojenne nie były jednak zakończone i musiał wyruszyć na kolejną kampanię. Zostawił jak mu się zdawało Kleopatrę IV pod wystarczająco silną ochroną. Jak się miało okazać zbyt słabą. Niespodziewanie sprawnie pod Antiochię podszedł Grypos i zdobył ją, a Kleopatra IV stała się jego jeńcem.

Zazdrość jest silniejsza od świętego prawa azylu

I tutaj na scenie ponownie pojawia się Kleopatra Tryfajna, żądna zemsty na siostrze i gotowa wystawić ją na tortury, aby ostatecznie ją zgładzić. Lecz trafiła na niespodziewany dla siebie problem: Grypos wbrew jej żądaniom nie chciał wydać jej Kleopatry IV. Tryfajna zaczęła podejrzewać, że coś się za tym kryje i do chęci zemsty na siostrze dołączyła jeszcze zazdrość, co dało już mieszankę wybuchową.

Przywołując ponownie Justynusa: „Grypos był przeciwny żonie i prosił ją, aby nie zmuszała go do popełnienia tak haniebnej zbrodni. Nikt bowiem spośród jego przodków, wśród tak wielu wojen wewnętrznych i zewnętrznych nigdy nie pastwił się po zwycięstwie nad kobietami, które już sama płeć wyłącza z niebezpieczeństw wojennych i okrucieństw zwycięzców”.

fot.Berthold Werner / CC BY-SA 3.0

Ruiny świątyni Apollina w Delfach, 2018

Wykorzystując kłótnię pomiędzy Gryposem a Kleopatrą Tryfajną, Kleopatra IV uciekła z Antiochii. Znalazła schronienie w miasteczku Daphne, gdzie mieściło się sanktuarium Apollina. Znajdował się tam słynny nie tylko w okolicy gaj oliwny, natomiast dla Kleopatry IV najistotniejsze było coś innego. Otóż świątynia ta miała prawo udzielania azylu. Kiedy zaś uchodźca starał się o taki azyl w świątyni oznaczało to, że oddawał się pod opiekę bogów. Nie wolno było wtedy użyć wobec nich żadnej siły.

Brutalna egzekucja i zemsta zza grobu

Za Kleopatrą IV do Daphne dotarli w końcu również Grypos i Kleopatra Tryfajna. I o ile ten pierwszy zapewne uszanowałby święte prawo azylu, o tyle jego żona nie miała obiekcji przed tym, żeby te pradawne zasady złamać. Rozkazała żołnierzom, którzy przybyli z nimi, by wyciągnęli ze świątyni jej siostrę. Ci posłuchali zapewne sądząc, że przynajmniej nie zostanie egzekucją skalana świętość wnętrza tego miejsca.

Tymczasem po drodze Kleopatra IV kurczowo chwyciła się posągu Artemidy. Co zaś stało się później? Oddajmy głos Lloydowi Llewellynowi Jonesowi, autorowi książki „Kleopatry. Zapomniane królowe Egiptu”:

„Opierając się z całych sił, Kleopatra IV kurczowo złapała posąg Artemidy, boskiej bliźniaczki Apolla, i z determinacją, która wstrząsnęła wszystkimi słyszącymi to, zawołała do kapłanów boga, że profanuje się prawa azylu. Jeden z żołnierzy poinformował Kleopatrę Tryfajnę, że skoro jej siostra trzyma się świętego posągu bogini, jest bezpieczna i nie może zostać usunięta ze świątyni. Wobec tego Kleopatra Tryfajna poleciła: „Odrąbcie jej ręce”, a żołnierze, zbliżywszy się do drżącej księżniczki, przecięli mieczami jej nadgarstki. Kleopatra IV umarła w tym świętym azylu, przeklinając swoich zabójców. Jak napisał Justynus, „Kleopatra [IV] przeklęła wtedy morderców i pozostawiwszy zemstę znieważonym bóstwom wyzionęła ducha”.

fot.Ilustracja poglądowa / wygenerowana przy pomocy AI

Kleopatra IV uciekła z Antiochii. Znalazła schronienie w miasteczku Daphne, gdzie mieściło się sanktuarium Apollina.

I klątwa ta miała się spełnić. Oto bowiem ponownie siły zebrał Kyzikenos i ruszył na Gryposa oraz Tryfajnę. Zwyciężył wrogie oddziały w boju i wziął przy okazji do niewoli Kleopatrę Tryfajnę. I nie wahał się przed zemstą. Z jego rozkazu została zabita i jak napisał Justynus „przez jej śmierć złożył ofiarę cieniom swej żony”. Obaj bracia podzielili się następnie Syrią. Ostatecznie Grypos został zabity przez swojego ministra Herakleona w 96 r. p.n.e

Artykuł powstał na podstawie książki Lloyda Llewellyna Jonesa Kleopatry. Zapomniane królowe Egiptu, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2026.