Tekst jest fragmentem książki Lloyda Llewellyna Jonesa Kleopatry. Zapomniane królowe Egiptu, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2026.

Strategia Kleopatry i droga do Akcjum

Wiosną 31 roku p.n.e., kiedy wybuchła wojna, Antoniusz i Kleopatra czasowo przebywali w Grecji. Kleopatra pragnęła jedynie obronić Egipt przed inwazją – nie interesowała jej wyprawa na Rzym, co sugerowała propaganda Oktawiana. Ale jej wpływ na wojnę będzie znaczny i, na dłuższą metę, destrukcyjny, bo to ona będzie winna błędu Antoniusza, jakim było zaniechanie ataku na Oktawiana na ziemi rzymskiej, mimo że Antoniusz miał zdecydowanie większe siły. Zamiast tego Kleopatra preferowała taktykę obronną.

Nalegała, żeby Egiptu broniła blokada okrętów, która ciągnęła się od Cyreny w Afryce Północnej aż do Morza Jońskiego; według niej wojna miała się toczyć wyłącznie na morzu. Zgodnie z tym Antoniusz, dysponujący 500 okrętami i 70 tysiącami żołnierzy, założył obóz na wysuniętym w morze skrawku lądu w Akarnanii w zachodniej Grecji, u wejścia do Zatoki Ambrakijskiej. Miejsce to było znane jako Akcjum – „przylądek”.

fot.Laureys a Castro – https://collections.rmg.co.uk/collections/objects/11743.html / wikipedia

Bitwa pod Akcjum, muzeum w Londynie

Oktawian pożeglował na wschód ze stoma okrętami i wylądował w Dalmacji, na wschodnim wybrzeżu Morza Adriatyckiego. Zebrał dwadzieścia cztery legiony, czyli 120 tysięcy żołnierzy, i z tą armią pomaszerował na południe, po czym założył przyczółek w Zatoce Ambrakijskiej, tuż na północ od wejścia do Akcjum. Jednocześnie najlepszy przyjaciel Oktawiana, jego lojalna prawa ręka i późniejszy zięć, Marek Wipsaniusz Agrypa – prawdziwie utalentowany dowódca – popłynął z trzystoma galerami ku zachodniemu Peloponezowi i zająwszy pozycje wzdłuż greckiego wybrzeża, przeciął linie komunikacyjne Antoniusza i utrudnił jego ogromnej armii zdobywanie zaopatrzenia. Następnie Agrypa skierował okręty na północ, założył kolejną ważną bazę w Patras i w końcu dołączył do Oktawiana pod Akcjum. Głód zaczął wyczerpywać ludzi Antoniusza, więc ten musiał wyrwać się z Zatoki Ambrakijskiej. To działało na korzyść Oktawiana, gdyż – w przeciwieństwie do Agrypy – Marek Antoniusz nie czuł się dobrze na morzu i nigdy nie był na nim zdolnym dowódcą.

Bitwa pod Akcjum i początek końca

Popołudniem 2 września 31 roku p.n.e., kiedy powszechne na Morzu Śródziemnym północne wiatry przybrały na sile, stoczono decydującą bitwę. Kleopatra zdołała przedrzeć się sześćdziesięcioma szybkimi okrętami przez blokadę Agrypy. Być może ocaliło jej to życie, ale było czystą katastrofą dla Antoniusza – walcząc samotnie z Oktawianem i Agrypą, utracił na rzecz tego pierwszego Macedonię, Grecję i Azję Mniejszą. Tymczasem Kleopatra wróciła do Egiptu i przy wtórze fanfar zwycięstwa wpłynęła do portu w Aleksandrii. Nie mogła jednak powstrzymać wiadomości o jej porażce pod Akcjum ani ukryć faktu, że skarbiec jest niemal pusty, a Egipt praktycznie bez grosza.

fot.Future Perfect at Sunrise / CC BY-SA 3.0 / wikipedia

Plan sytuacyjny bitwy pod Akcjum

Uciekłszy spod Akcjum, Antoniusz udał się do Cyrenajki, by zorganizować kontratak. Jednak mianowany tam przez niego namiestnikiem Pinariusz Skarpus zmienił strony, ślubując lojalność Oktawianowi, i Antoniusz został wyparty na Morze Śródziemne. Przygnębiony i opuszczony, wrócił do Aleksandrii. Kiedy ponownie spotkał się w pałacu z Kleopatrą, udawali, że wszystko poszło dobrze, i urządzili wielkie widowisko ze świętowania dorosłości Cezariona przyjęciami i królewskimi spektaklami. Ale sytuacja daleka była od normalnej.

Doszło również do ożywionych kontaktów dyplomatycznych z Oktawianem, w trakcie których Kleopatra zaproponowała nawet złożenie insygniów królewskich w zamian za gwarancję, że egipski tron pozostanie w rękach jej dzieci. Gdyby to się nie powiodło, Kleopatra miała inne pomysły: resztę jej okrętów przeciągnięto przez Pustynię Wschodnią na Morze Czerwone, a tam przygotowano je do wywiezienia Cezariona do Indii. Zanim jednak mogły zostać wykorzystane, spalili je tubylcy chcący zaskarbić sobie przychylność Oktawiana.

Upadek Aleksandrii i śmierć kochanków

Wiosną 30 roku p.n.e. wojska Oktawiana ruszyły na Egipt ze wschodu i zachodu. On sam wkroczył do tego kraju z Syrii przez Peluzjum, miasto, które w ciągu wieków widziało tak wiele przychodzących i odchodzących wojsk. Antoniusz próbował odeprzeć Oktawiana na wschód od stolicy, ale gdy żołnierze opuścili go na rzecz przeciwnika, wiedział, że jest w zasadzie skończony. Pierwszego sierpnia 30 roku p.n.e. Oktawian wkroczył na czele swych sił do Aleksandrii. Relacje dotyczące dalszych wydarzeń nie są jednoznaczne.

Kleopatra rzekomo schroniła się z Charmian i Iras, najbardziej zaufanymi służącymi, w swoim mauzoleum, ale Kasjusz Dion utrzymuje,  że miała też przy sobie eunucha i że posłużyła się nim, by przekazać Antoniuszowi wiadomość, po której uwierzył on, że królowa już odebrała sobie życie. Natychmiast, jak twierdzi Dion, Antoniusz „poprosił jednego ze świadków wydarzenia, żeby go zabił; ale kiedy mężczyzna wyciągnął miecz i zabił siebie, Antoniusz chciał naśladować jego odwagę, więc zadał sobie ranę i upadł na twarz, co na obecnych zrobiło wrażenie, że umarł”. Plutarch utrzymywał, że Antoniusz wbił sobie miecz w brzuch, ale cios nie był śmiertelny, a gdy się dowiedział, że Kleopatra nadal żyje, zaciągnięto go, wijącego się z bólu, do mauzoleum królowej. Tam skonał w jej ramionach.

Po wiekach Plutarch wyobrażał sobie usychającą z miłości Kleopatrę opłakującą Antoniusza z całą namiętnością, jaką mogła z siebie wykrzesać (jego relacja dostarczyła Szekspirowi inspiracji do części jego najpiękniejszych wersów). Jednak choć bardzo kusi nas, by postrzegać śmierć Antoniusza przez pryzmat romantycznej tragedii, to czy do samobójstwa skłoniła go namiętna miłość do Kleopatry? Chociaż to wyśmienita historia, jest to wątpliwe. Bardziej prawdopodobne jest, że samobójstwo Antoniusza było zimnym, pragmatycznym, dobrowolnym gestem. Znał haniebny los, jaki go czekał – w końcu czy to nie on odegrał rolę w przybiciu, na oczach wszystkich, głowy i dłoni Cycerona do mównicy w Rzymie? Za wystąpienie przeciw Oktawianowi spotkać mogły go jedynie publiczna egzekucja i pośmiertna hańba. Samobójstwo było strategicznym sposobem uniknięcia bardziej haniebnego publicznego stracenia.

Tekst jest fragmentem książki Lloyda Llewellyna Jonesa Kleopatry. Zapomniane królowe Egiptu, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2026.

Gdy tylko Oktawian wkroczył do Aleksandrii, powierzył Korneliuszowi Gallusowi, jednemu ze swoich ludzi, zadanie ukończenia i przemianowania świątyni Antoniusza obok portu; ledwie kilka tygodni później łacińska inskrypcja na tamtejszym obelisku ogłosiła, że polecenie zostało wykonane. Dziedziniec świątynny nazywał się teraz Forum Iulium, a sanktuarium po grecku Sebasteion bądź, bardziej dokładnie, po łacinie – Cezareum. Tym samym na miejskiej tkance Aleksandrii zostały odciśnięte rzymska supremacja i zwierzchnictwo nad Egiptem. Pod koniec lat trzydziestych p.n.e. i w kolejnych latach po bitwie pod Akcjum legenda o dominacji Kleopatry nad Antoniuszem legła u podstaw prowadzonej przez Oktawiana kampanii oczerniania Antoniusza. Tak czy owak, Kleopatra odarła Antoniusza z jego rzymskości i męskości, jak kilka dziesięcioleci później miał napisać Seneka:

Pokonany nieprzyjaciel dotarł do Nilu

Na statkach zebranych do ucieczki – ale śmierć była blisko.

Ponownie kazirodczy Egipt pił krew rzymskiego

Przywódcy i teraz grzebie ciężkie duchy.

Pochowano tam wojnę domową z całą bezbożnością długo toczoną.

Oktawian wielkodusznie pozwolił Kleopatrze pochować Antoniusza z królewskimi honorami, wrócić do pałacu i mieszkać tam pod rzymską strażą. Pilnował jej dniem i nocą, desperacko pragnąc zachować przy życiu, by przeprowadzić ją przez Rzym w triumfalnym pochodzie, który z pewnością nastąpiłby po jego powrocie. Kleopatrę musiały prześladować wspomnienia poniżającego spektaklu, podczas którego jej siostrę Arsinoe ciągnięto za rydwanem Juliusza Cezara. Według dawno zaginionego zapisu jej osobistego lekarza Olimpiusza, który przebywał z nią i sporządził relację z jej ostatnich dni (przypuszczalnie tekst ów stanowił podstawę historii Plutarcha), zamiast cierpieć upokorzenie znoszone przez Arsinoe, Kleopatra podjęła śmiertelną głodówkę. Oktawian zagroził jej odwetem na dzieciach, więc niechętnie zaczęła ponownie jeść i pić. Wydaje się, że dopiero gdy zawiodły wszystkie próby negocjacji z Oktawianem, królowa poczuła się zmuszona znaleźć lepszy sposób na zniweczenie jego triumfu.

Dziesiątego lub dwunastego sierpnia 30 roku p.n.e. Kleopatra VII odebrała sobie życie. Żołnierze stacjonujący blisko jej prywatnych komnat znaleźli ją martwą na łóżku wraz z dwiema bliskimi śmierci służącymi, z których jedna poprawiała koronę na głowie królowej, Kleopatra bowiem włożyła przed śmiercią strój Izydy. Zdaje się, że Olimpiusz nie napisał nic o tym, jak umarła królowa. Najwcześniejsza relacja, jaką dysponujemy, pochodzi od historyka Strabona, który pisał od dziesięciu do czterdziestu ośmiu lat po tym wydarzeniu, chociaż jest możliwe, że był w Aleksandrii w czasie zgonu Kleopatry. Zanotował on, że sposób jej odejścia jest niepewny: „Zabiła się po kryjomu, więziona, za sprawą ukąszenia żmii albo stosując trującą maść”.

Później Dion skomentował, że „Nikt nie wie na pewno, jak zginęła, gdyż jedynymi znakami na jej ciele były lekkie ukłucia na ramieniu”, ale wielu historyków rzymskich zaczęło sugerować, że zmarła na skutek ukąszenia żmii. Najpełniejszą wersję tej historii przedstawił Plutarch, pisząc, że Charmian i Iras przyniosły królowej bardzo jadowitą egipską kobrę, ukrywszy ją przed rzymskimi żołnierzami w koszyku z figami. Jednak nawet Plutarch kręci w swojej relacji, gdyż sugeruje także, składając tym samym hołd wcześniejszej wersji Diona, że Kleopatra posłużyła się „narzędziem” (knestis) – być może grzebieniem – by skaleczyć nim skórę i wprowadzić do krwiobiegu zabójczą toksynę.

Zdecydowanie najbardziej powszechny był w tamtym czasie i w kolejnych stuleciach pogląd, że królowa pozwoliła się ukąsić wężowi. Ostatecznie jedna żmija stała się dwiema, gdy śmierć Kleopatry wkroczyła na dramatyczny, legendarny, a w końcu mityczny obszar. Według Żywota Augusta (ok. 119 n.e.) Swetoniusza Oktawian był wściekły, że swym samobójstwem Kleopatra podstępnie pozbawiła go wspaniałej parady zwycięstwa, i chciał, by libijski zaklinacz węży wyssał jad z rany. Okazało się to bezowocne; toksyna zatruła już krew i Libijczyk nie był w stanie przywrócić Kleopatry do życia.

Dla kobiety tak zręcznej w autopromocji jak Kleopatra VII śmierć wskutek ukąszenia kobry byłaby z pewnością odpowiednim symbolem jej dramatycznego końca, gdyż to kobra – ureus – ozdabiała od tysiącleci korony faraonów i królowych. Ureus był okiem boga słońca Re i znajdował się na czole faraona, gotów atakować wrogów Egiptu i pluć jadem na tych, którzy zakłócali harmonię kosmosu. Propagandowy charakter śmierci Kleopatry był – jak to wyraziła w ostatnim tchnieniu jej służąca Charmian – „jedynym odpowiednim dla królowej pochodzącej od tak wielu władców”.

fot. Juan Luna / domena publiczna

Śmierć Kleopatry

Oktawian pochował Kleopatrę z Antoniuszem w grobowcu, który przygotowała królowa, ale ich groby nie zostały nigdy odnalezione i przypuszczalnie spoczywają głęboko na dnie Morza Śródziemnego gdzieś u wybrzeży Aleksandrii. Cezarion żył, jako Ptolemeusz XV, ledwie osiemnaście dni dłużej, nim został bez skrupułów zamordowany na rozkaz Oktawiana, który niebawem miał nazwać się Augustem na pamiątkę miesiąca, w którym pokonał Kleopatrę. Trzydziestego sierpnia 30 roku p.n.e. Oktawian oficjalnie ogłosił, że dynastia Kleopatry wygasła. Z ostatnią z Kleopatr, ostatnią ptolemejską królową, odszedł długo trwający i wspaniały świat helleńskich władców, przypominając nam, jak skwitował to niegdyś Arnold Toynbee, że „Cywilizacje giną na skutek samobójstwa, a nie morderstwa”.

Tekst jest fragmentem książki Lloyda Llewellyna Jonesa Kleopatry. Zapomniane królowe Egiptu, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2026.