Rzeki jako najtrwalsze świadectwo przeszłości

Autor podkreśla, że nazwy rzek należą do najbardziej trwałych elementów języka. W przeciwieństwie do nazw osad, plemion czy granic politycznych rzeki pozostają w tym samym miejscu przez tysiące lat. Gdy na dany teren przybywa nowa ludność, bardzo często przejmuje istniejące już nazwy, zamiast tworzyć własne.

Właśnie dlatego hydronimia, czyli nazewnictwo rzek, bywa jednym z najstarszych „archiwów językowych” danego regionu.

Starsze niż język słowiański

Morys-Twarowski zaznacza, że znaczna część nazw rzek na ziemiach polskich nie daje się przekonująco wyjaśnić w ramach języków słowiańskich. Nie pasują one ani do słowiańskiej fonetyki, ani do typowych schematów słowotwórczych. Oznacza to, że musiały funkcjonować wcześniej, jeszcze zanim Słowianie pojawili się tu na większą skalę w VI–VII wieku.

Grafika podglądowa, wygenerowana przez sztuczną inteligencję

Nowi osadnicy przejęli te nazwy od wcześniejszych mieszkańców, adaptując je do własnej wymowy, ale nie zastępując nowymi. To jeden z argumentów przeciwko wizji całkowitej „pustki osadniczej” na ziemiach polskich przed wczesnym średniowieczem.

Przykłady znane z badań językoznawczych

Choć autor Barbariki nie tworzy w książce katalogu konkretnych nazw, językoznawcy jako klasyczne przykłady takich przed­słowiańskich hydronimów wskazują m.in.:

• Wisłę – znaną już autorom antycznym. Pojawia się, m.in. u Pliniusza Starszego i Tacyta. Nazwa wywodzić się może z praindoeuropejskiego „Weis”, oznaczającego powolny przepływ.

• Odrę – etymologia jest niepewna. Niektórzy językoznawcy, jak Jan Miodek, wywodzą nazwę od praindoeuropejskiego rdzenia uodr, inni sugerują celtyckie, germańskie, iliryjskie lub wenetyjskie korzenie. Są też głosy, które wskazują na słowiańskie pochodzenie, łącząc ją z czasownikiem „odrzeć” (rzeka „odzierająca” brzegi) lub „drzeć” (rzeka rwąca, bystra),

• Bug – pochodzi najprawdopodobniej od germańskiego słowa „bougen” (łuk, zagięcie), które opisywało kręty bieg rzeki. Inne teorie łączą nazwę z plemieniem Neurów, które zamieszkiwało te tereny, lub nawet z prasłowiańskim rdzeniem „nur” (nurkować, zanurzać się),

• San – ma praindoeuropejskie korzenie, pochodząc od rdzenia oznaczającego „wodę szybko płynącą” lub „wartki strumień”, co odzwierciedla charakter rzeki, zwłaszcza w górnym biegu, i jest podobne do nazw innych rzek europejskich, jak Saona czy Seine, a także odzwierciedla obecność dawnych plemion celtyckich, dla których „san” oznaczało rzekę.

• Nysa –wywodzić się może od starosłowiańskiego słowa nissa oznaczającego niski brzeg lub bród rzeczny, co wskazuje na miejsce przeprawy przez rzekę. Inną hipotezą jest pochodzenie od praindoeuropejskiego słowa ny oznaczającego wilgoć, co pasuje do podmokłych terenów, ale wersja o brodzie jest szerzej akceptowana.

Krajobraz, który pamięta więcej niż kroniki

Nazwy rzek pokazują, że historia ziem polskich nie zaczyna się wraz z Mieszkiem I ani nawet wraz z pojawieniem się Słowian. Krajobraz zachował ślady ludzi, którzy żyli tu wcześniej, nawet jeśli ich języki i kultury zanikły lub zostały wchłonięte.

Jak sugeruje Barbarica, to właśnie takie „drobne” elementy, jak nazwy rzek, najlepiej pokazują długą i złożoną ciągłość dziejów terenów dzisiejszej Polski.

Ciekawostki to kwintesencja naszego portalu. Krótkie materiały poświęcone interesującym anegdotom, zaskakującym detalom z przeszłości, dziwnym wiadomościom z dawnej prasy. Lektura, która zajmie ci nie więcej niż 1 minutę, oparta na pojedynczych źródłach. Ten konkretny materiał powstał w oparciu o książkę Michael Morys-Twarowski, Barbarica. Tysiąc lat zapomnianej historii ziem polskich, Znak Horyzont 2023