Arkona – święte miejsce Słowian

Przybrzeżna wyspa Rugia na Bałtyku stanowiła ważny ośrodek Słowian połabskich. Obszar ten był zamieszkany przez plemiona słowiańskie od wczesnego średniowiecza. Na Rugii znajdował się potężny gród o nazwie Arkona, stanowiący centrum ówczesnego życia religijnego. To właśnie tam wzniesiona została jedna z najważniejszych świątyń poświęconych Świętowitowi z posągiem bóstwa spoglądającym czterema obliczami w cztery strony świata. Tak opisywał ją duński kronikarz Saxo Gramatyk:

Na środku grodziska (…) widać było świątynię drewnianą, bardzo pięknie zbudowaną, sławną nie tylko wspaniałością wykonania, ale i potęgą bóstwa w niej umieszczonego. Zewnętrzna strona świątyni błyszczała staranną robotą rzeźbiarską, przedstawiającą różne kształty pomalowane prymitywnie i nieudolnie. Jedne tylko były drzwi wejściowe. Sama świątynia miała dwa rzędy ścian, z których zewnętrzny, trwały, pokryty był czerwonym dachem; wewnętrzny zaś podtrzymywany czterema słupami odznaczał się zwisającymi zasłonami w miejsce trwałych ścian i nic nie miał z zewnętrznymi wspólnego prócz dachu i kilku belek.

Każdego roku w Arkonie składano temu bogu w ofierze schwytanych w starciach chrześcijan. Organizowano tam też święto urodzaju. Po złożeniu ofiary z bydła i modłach mieszkańcy rozpoczynali zabawę, w trakcie której alkohol lał się strumieniami. Nic dziwnego, że mieszkańcy Rugii uchodzili za tych, którzy najdłużej opierali się próbom chrystianizacji.

Centrum kultu, piractwa i… bogactwa?

Arkona stała się szczególnie ważna po tym, jak w 1068 roku zniszczony został inny ważny ośrodek pogański – Radogoszcz. Czczono tam Swarożyca, któremu poświęcony był siwy koń. Dosiąść go miał prawo wyłącznie pogański kapłan. Kiedy osadę podbili chrześcijanie, koń ten został sprofanowany – do swojej siedziby udał się na nim biskup Burchard. Około roku 1100 arkoński gród ostatecznie przejął  funkcję Radogoszczy.

fot.Alphonse Mucha/domena publiczna

Arkona była centrum kultu jednego z najważniejszych słowiańskich bogów – Świętowita.

W państwach ościennych krążyły już wówczas doniesienia o zgromadzonych w Arkonie niezwykłych i cennych skarbach. Nie były całkowicie bezpodstawne. Mieszkający na tamtych terenach Ranowie dopuszczali się bowiem pirackich napadów, które bezpośrednio zagrażały duńskim wybrzeżom. Duńczycy postanowili się z nimi rozprawić. Zresztą wzięli na cel również innych piratów, m.in. wenedyjskich i estońskich. A że w perspektywie mieli zdobycie przy okazji bajecznych słowiańskich bogactw…

Twierdza nie do zdobycia?

Był tylko jeden problem: zlokalizowana na końcu półwyspu Wittow Arkona była mocno ufortyfikowana. Od strony lądu chronił ją wał ziemny wysoki na 10 metrów i długi na 250 metrów, dodatkowo „uzbrojony” w ostrokół. O zabezpieczenie od strony morza nie trzeba się było martwić: znajdujące się tam urwiska kredowo-wapiennych skał o wysokości sięgającej 45 metrów skutecznie broniły dostępu ewentualnym wrogom. Nic zatem dziwnego, że podczas gdy Polska już dawno była ochrzczona, w Arkonie kult pogańskich bogów mógł kwitnąć jeszcze przez ok. 200 lat.

fot.Andreas Steinhoff/Wikimedia Commons

Zlokalizowana na końcu półwyspu Wittow Arkona była mocno ufortyfikowana (fot. Andreas Steinhoff).

Wydawało się, że zmieni to wkroczenie do Arkony w 1136 roku duńskiego króla Eryka III Jagnię, któremu lokalna ludność obiecała przejście na chrześcijaństwo. Ale po odejściu Duńczyków Słowianie wypędzili biskupa, który miał ich chrystianizować. Ostatecznie więc doszło do tego dopiero trzy dekady później, w 1168 roku, kiedy arkoński gród został zdobyty przez Waldemara, króla Danii. W inwazji na Rugię u jego boku wzięli udział pomorscy książęta Kazimierz i Bogusław. Przebieg kampanii opisał w swoim dziele „Gesta Danorum” wspomniany Saxo Gramatyk. Według jego przekazu Arkona poddała się po tym, jak spalona została drewniana baszta oraz palisada na szczycie okalającego ją wału.

Czytaj też: Panteon słowiańskich bogów. Czy Jan Długosz naprawdę opisał system wierzeń dawnych Polaków?

Upokorzenie Słowian

Atak na Arkonę mógł mieć dodatkowy cel: zamierzano w ten sposób złamać opór Słowian. Być może uważano, że zburzenie świątyni i obalenie posągu Świętowita uzmysłowi miejscowym, że dalsze przeciwstawianie się nowej religii jest bezcelowe, ponieważ ich bóg został pokonany przez znacznie potężniejszego – chrześcijańskiego. Trafnie podsumował to Karol Modzelewski: „była to zamierzona demonstracja, rozmyślne świętokradztwo, które miało wykazać poganom bezsiłę ich bóstwa i tą drogą przekonać ich do porzucenia tradycyjnego kultu”.

fot.Laurits Tuxen/domena publiczna

Arkona poddała się po tym, jak spalona została drewniana baszta oraz palisada na szczycie okalającego ją wału.

Waldemar zadbał przy tym, by cała operacja była upokarzająca dla Słowian. Posąg Świętowita przewrócono, a następnie opasano go linami. Według części źródeł zawiązano nawet sznur na jego szyi! Później figurę przeciągnięto od świątyni aż do obozu wojskowego. Na miejscu porąbano ją na kawałki i spalono. Zniszczono także samą pogańską świątynię.

Czytaj też: „Brutalni, podstępni i brudni”. Kim właściwie byli Słowianie?

Ze Słowian w Niemców

Podbicie Rugii oznaczało początek końca Ranów. Niedługo później skapitulował również gród Charenza. Była to ówczesna polityczna stolica Słowian połabskich. Władze nie miały innego wyjścia: musiały złożyć Danii hołd lenny. Powstał wtedy nowy organizm państwowy: Księstwo Rugijskie. Na jego czele stanął książę Jaromar I, od którego datujemy początek nowej dynastii panującej. Równolegle rozpoczęła się chrystianizacja tych ziem. Po podboju Rugia formalnie została podporządkowana arcybiskupstwu w Lund. Jaromar I nakazał budowę kościołów i zaczął sprowadzać do nich cystersów.

Jednocześnie na Rugię zaczęli napływać koloniści, głównie niemieccy. Słowianie połabscy stopniowo zatracali tożsamość narodową. Pogańska przeszłość Rugii odchodziła w zapomnienie. Justyna Sprutta podsumowuje: „W tym kontekście Arkona jako ostatni bastion słowiańskiego pogaństwa w północno-wschodnich, dzisiejszych Niemczech jawi się i dzisiaj jako wymowny symbol upadku dawnego świata na rzecz nowego, który pozbawił Połabian słowiańskiej tożsamości, czyniąc ich »Niemcami«”.

Bibliografia

1. J. Arlet, P. Arlet, Tradycyjna architektura drewniana wyspy Rugii. Obiekty i zasoby na podstawie badań terenowych, „Przestrzeń i Forma”, nr 10
2. I. Galas, Relacja o słowiańskich Rugianach w średniowiecznych kronikach Helmolda i Saxo Gramatyka, „Przegląd Nauk Historycznych”, nr 1/2020.
3. J. Sprutta, Chrystianizacja Słowian połabskich, „Annales Missiologici Posnanienses”, tom 25/2020.
4. S. Urbańczyk, Dawni Słowianie. Wiara i kult, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1991.
5. K. Wachowski, Słowiańszczyzna zachodnia, Instytut Zachodni, Poznań 1950.