Po blisko 2000 latach odczytano zwęglony zwój z Herkulanum. To przełom w badaniach nad starożytnością

Przełom przyniosło połączenie tomografii rentgenowskiej o bardzo wysokiej rozdzielczości z algorytmami sztucznej inteligencji, które pozwoliły cyfrowo „rozwinąć” papirus i rozpoznać zapisane na nim greckie litery.

Odczytany zwój, oznaczony jako PHerc. 1667, zawiera około 22 kolumn tekstu o łącznej długości blisko 1,4 metra zachowanej powierzchni. Wstępne analizy wskazują, że jest to grecki traktat filozoficzny poświęcony zagadnieniom etyki i właściwego sposobu życia. Choć pełne opracowanie i tłumaczenie tekstu dopiero powstaje, już samo jego odczytanie uznawane jest za przełom w badaniach nad starożytnymi papirusami.

fot.Diego Delso / CC BY-SA 4.0

Wykopaliska w Herkulanum

Papirus pochodzi z tzw. Willi Papirusów w Herkulanum – luksusowej rezydencji zasypanej podczas wybuchu Wezuwiusza. Znaleziono tam jedyną znaną bibliotekę świata starożytnego zachowaną wraz ze swoimi zwojami. Przez ponad 250 lat ich odczytanie było praktycznie niemożliwe, ponieważ każda próba mechanicznego rozwinięcia groziła zniszczeniem kruchego papirusu.

Większość historyków uważa, że prawdopodobnym właścicielem willi był Lucjusz Kalpurniusz Pizon Cezoninus, wpływowy rzymski polityk i teść Juliusza Cezara. Zgromadzona przez niego biblioteka zawierała przede wszystkim dzieła filozoficzne, zwłaszcza związane z epikureizmem. Badacze od lat spekulują jednak, że w nieodkrytych jeszcze częściach kolekcji mogą kryć się również dzieła uznawane dziś za zaginione.

Zwęglony zwój z Herkulanum przetrwał erupcję Wezuwiusza przez blisko dwa tysiące lat. Dziś jego treść udało się odczytać dzięki nowoczesnym metodom obrazowania i sztucznej inteligencji. Ilustracja: AI.

Naukowcy podkreślają, że największe znaczenie odkrycia nie polega wyłącznie na odczytaniu jednego tekstu. Nowa metoda daje realną szansę na poznanie treści setek kolejnych zwojów, które od niemal dwóch tysięcy lat pozostają zamknięte. Być może wśród nich znajdują się utwory autorów, których dzieła znane są dziś jedynie z fragmentów lub wzmianek w późniejszych źródłach.

Źródła:

• Reuters, Complete text of carbonised Herculaneum scroll unlocked for first time, 25 czerwca 2026.
• Vesuvius Challenge, An entire Herculaneum scroll has been read for the first time (oficjalny komunikat projektu).
• Angelotti G. i in., Complete virtual unwrapping and reading of a rolled Herculaneum papyrus, arXiv, 2026.