Mieczysław Pawlikowski – bombowy Zagłoba

Już w młodości mierzył wysoko

Mieczysław Pawlikowski urodził się 9 stycznia 1920 roku w Żytomierzu na terenie obecnej Ukrainy. Był synem Józefa i Florianny z Rutowskich. Jego ojciec był urzędnikiem. W roku 1922 cała rodzina Pawlikowskich musiała wyprowadzić się z Żytomierza, ponieważ na mocy pokoju ryskiego ten znalazł się pod radziecką kontrolą. Przeprowadzili się do Łucka. Na dość wczesnym etapie miał już skrystalizowany pomysł na swoje życie. Po zdaniu matury pojawił się w Warszawie, by tam rozpocząć studia w PIST – Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej, założonym przez Aleksandra Zelwerowicza. Aczkolwiek już wtedy ciągnęło go w przestworza. W wieku 17 lat ukończył kurs, który dał mu uprawnienia pilota. On sam tak o lataniu, jak i aktorstwie napisał potem w swoich wspomnieniach:

Był rok 1937. Wtedy po raz pierwszy oderwałem się na wysokość kilkudziesięciu centymetrów od ziemi. Szybowałem kilkanaście metrów. Było to przeżycie, którego nigdy już nie mogłem zapomnieć. W klapie gimnazjalisty błękitniała odznaka pilota szybowcowego. Najpiękniejszy sport moich młodzieńczych lat. Sport, bo zawodem miało być aktorstwo. Właśnie w szkole średniej połknąłem dwa bakcyle: lotnictwa i teatru. Teatr stał się profesją, lotnictwo – spełnieniem żołnierskiego obowiązku w czasie II wojny światowej.

Realizacja jego ambitnych planów została nie tyle zniweczona, ile opóźniona przez wybuch II wojny światowej. Po przegranej kampanii wrześniowej, w której sam nie wziął udziału, chciał przyczynić się do zwycięstwa nad nazistowskimi Niemcami. W tym celu przedostał się przez Słowację i Węgry do Francji, a potem do Wielkiej Brytanii, do której dotarł w kwietniu 1940 roku.

Dajcie mi samolot, a z Niemcami walczył będę

Jako ochotnik jeszcze we Francji zgłosił się do sił powietrznych. W listopadzie 1939 roku w bazie Lyon-Bron formalnie utworzono 5. Eskadrę Ochotniczą. Problemem jednak okazał się brak samolotów. Dlatego też ostatecznie całą eskadrę przeniesiono do Wielkiej Brytanii. Pawlikowski ostatecznie jednak wylądował w RAF-ie, najpierw w 300. Dywizjonie Bombowym „Ziemi Mazowieckiej”, a później w 301. Dywizjonie Bombowym „Ziemi Pomorskiej”. Był bombardierem (wcześniej ukończył stosowny kurs) i dosłużył się stopnia sierżanta. Ze względu na niezbyt wysoki wzrost zazwyczaj w samolocie zajmował stanowisko tylnego strzelca. Warto wspomnieć, że został dwa razy odznaczony Krzyżem Walecznych.

Swój pierwszy lot wykonał nad Essen, gdzie celem nalotu stały się zakłady zbrojeniowe Kruppa. Łącznie wykonał ponad 20 lotów bojowych. Przelatywał nie tylko nad Niemcami, ale także Polską i Francją. Nie były to bowiem tylko i wyłącznie loty bojowe, aczkolwiek tych wykonał wiele. Brał udział w nalotach na niemieckie porty, jak również Zagłębie Ruhry. Jego załoga przeprowadzała także zrzuty leków, zaopatrzenia oraz ludzi – cichociemnych.

fot.Royal Air Force official photographer / domena publiczna

Pawlikowski ostatecznie wylądował w 301. Dywizjonie Bombowym „Ziemi Pomorskiej”

Nawet w trakcie pobytu w Wielkiej Brytanii nie zaniedbywał swojej pasji zawodowej. Porucznik Leopold Skwierczyński zorganizował i kierował w tamtym czasie Lotniczą Czołówką Teatralną, która objeżdżała zlokalizowane w Szkocji i Anglii jednostki wojskowe. Zadebiutowała ona 1 lipca 1941 roku „Zemstą” Aleksandra Fredry, wystawioną w Blackpool, gdzie zresztą do Bazy Sił Powietrznych Pawlikowski miał przydział. Od listopada 1943 roku, w zastępstwie Skwierczyńskiego, nawet kierował „Czołówką”. Natomiast w roku 1942 zdał eksternistyczny egzamin aktorski Związku Aktorów Scen Polskich. W międzyczasie pracował też jako spiker dla BBC. Nawiasem mówiąc, już potem w Polsce pracował dla radia, gdzie występował m.in. w audycji „Podwieczorek przy mikrofonie”.

Przeczytaj także: Co stało się z Eugeniuszem Bodo? Tajemnica zaginięcia największego amanta w polskim kinie

Wyczyn jego załogi to ewenement

Jak to jednak na wojnie bywa, nie obyło się u Pawlikowskiego bez dramatycznych sytuacji. Podczas lotu operacyjnego (był to jego 26. lot bojowy) czterosilnikowym Halifaxem, mającym miejsce w sierpniu nad Francją, został zestrzelony. Na skutek ostrzału przez okręty wojenne szwankować zaczęły silniki oraz instalacja hydrauliczna. Samolot Pawlikowskiego wylądował awaryjnie na okupowanym terytorium, w departamencie Landes, około 180 km od granicy Francji i Hiszpanii. Siedmiu członków załogi musiało zaś znaleźć sposób, jak bezpiecznie powrócić do Wielkiej Brytanii.

Z początku trafili pod opiekę lokalnego ruchu oporu. Podzielono ich na trzy grupy, przy czym Pawlikowski przemieszczać się miał wspólnie z nawigatorem Kazimierzem Żankowskim. Dziesięć dni później zorganizowano ich transport w kierunku Pirenejów, przy czym część drogi pokonali pieszo, by później przemieszczać się ciężarówką, zazwyczaj służącą do transportu zaopatrzenia dla Wehrmachtu. Ukrywali się następnie w domu na prowincji, by ponownie pieszo ruszyć w kierunku granicy. Po 13 dniach, dzięki przewodnikowi, dotarli do Andory. Tam chwilę odpoczęli, by po przekroczeniu granicy ruszyć w kierunku Barcelony, gdzie znaleźli się już pod opieką brytyjskiego konsulatu. Stamtąd przetransportowano ich do Gibraltaru, skąd samolotem powrócili do Wielkiej Brytanii. I co najważniejsze – udało się to całej załodze Halifaxa, co w historii tak polskiego, jak i brytyjskiego lotnictwa nie zdarzało się zbyt często.

Po wojnie wypłynął na szerokie aktorskie wody

Kiedy skończyła się wojna, po krótkiej pracy dla Rządu Polskiego w Londynie, w sierpniu 1945 roku zdecydował się wrócić do Polski i na poważnie zajął się rozwojem kariery aktorskiej. Zaczynał od desek warszawskich, a potem kieleckich teatrów. W roku 1948 ponownie eksternistycznie zdał egzamin aktorski. Rok później przystąpił do ZASP-u. W latach 60. i 70. z różnymi zespołami teatralnymi (Teatru Współczesnego i Teatru Polskiego) występował za granicą: w Wielkiej Brytanii, Jugosławii, Bułgarii, Kanadzie i Stanach Zjednoczonych. W swojej karierze teatralnej występował przede wszystkim w teatrach warszawskich, a było ich sporo: Klasycznym, Powszechnym, Narodowym, Ateneum, Współczesnym, Syrenie, Nowym i Polskim.

fot.NAC / domena publiczna

W roku 1948 ponownie eksternistycznie zdał egzamin aktorski

O jego wyglądzie, jak i charakterystyce jako aktora informuje nas Encyklopedia Teatru. Otóż Mieczysław Pawlikowski był „niewysoki, krągły, z twarzą mięsistą, o wyrazistych, nieregularnych rysach i dużych błękitnych oczach, z charakterystycznym obfitym podbródkiem; głos miał ciepły, barytonowy, z lekko kresową intonacją. Grywał najczęściej role komediowe, zabarwione swoistym, dyskretnym humorem, czasem o podłożu lirycznym lub nawet tragicznym. Unikał zewnętrznych środków wyrazu, dbał bardziej o naturalność i prawdę rysunku niż o jego ostrość. Rzadko zmieniał wygląd przy pomocy charakteryzacji”.

Przeczytaj także: August Kowalczyk – uciec z piekła. Historia więźnia Auschwitz i artysty

Ta rola go unieśmiertelniła

Równolegle rozwijała się jego kariera aktora filmowego. Zadebiutował rolą muzyka w „Warszawskiej premierze” z roku 1950. W tym samym roku się ożenił, a jego wybranką była Irena z Zawistowskich Brzozowska, członkini AK i uczestniczka Powstania Warszawskiego. 

Na kartach historii polskiego kina Mieczysław Pawlikowski zdecydowanie zapisał się rolą w filmie „Pan Wołodyjowski” w reżyserii Jerzego Hoffmana oraz serialu „Przygody Pana Michała”. W obu produkcjach stworzył niezapomnianą kreację Onufrego Zagłoby. Co ciekawe, jego odczucia do tej postaci w filmie oraz serialu znacznie się różniły. Jak sam stwierdził: 

Postać bardzo lubię, chyba ją przekazałem tak, że czuje się to, że ja ją kocham. W tym dużym filmie Pan Wołodyjowski trochę scenariuszowo on został potraktowany po macoszemu, to znaczy w proporcji do innych postaci, bo wiem, że czytelnik właśnie na tę postać bardzo czeka. […] Natomiast mile wspominam właśnie Przygody Pana Michała telewizyjne, dlatego że tam Zagłoba jest już prawie idealnie w proporcjach przekazany.

fot.NAC / domena publiczna

Grywał najczęściej role komediowe, zabarwione swoistym, dyskretnym humorem, czasem o podłożu lirycznym lub nawet tragicznym

Zagrał też w „Epilogu norymberskim”, w którym wystąpił jako Hermann Göring. Próbował również swoich sił jako autor. Najsłynniejszą jego książką są wspomnienia lotnicze pt. „Siedmiu z Halifaxa «J»”. Ukazały się one po raz pierwszy w roku 1958. Później, bo w roku 1978, ukazał się z kolei jego tomik wierszy pt. „Dwie tęsknoty”. Wiadomo, że miał również w planie spisanie swoich wspomnień teatralnych, ale to nigdy nie nastąpiło. 

Zmarł 23 grudnia 1978 roku w Warszawie. Przyczyną jego śmierci był zawał serca. Został pochowany na cmentarzu na Powązkach. Niestety nie doczekał premiery ostatniej produkcji, w której zagrał, a była to „Skradziona kolekcja”, w której wystąpił również Andrzej Łapicki. Pawlikowski miał też ponownie wcielić się w Zagłobę w „Potopie”. Na szczęście już jego pierwsze podejście do tej roli wystarczyło, by został za nią zapamiętany.

Bibliografia:

1. M. Olbryś, R. Mierzejewski, Aktorzy w czasie wojny i Powstania [w:] Artyści z czasów Powstania Warszawskiego, Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych, Warszawa 2022.
2. D. Falkowska, Mieczysław Pawlikowski: w młodości grywał amantów. Serca widzów podbił rolą Onufrego Zagłoby, viva.pl, dostęp: 23.01.2026.
3. G. Korcz, W. Zmyślony, Mieczysław Pawlikowski, www.polishairforce.pl, dostęp: 23.01.2026.
4. W. Król, Zarys działań polskiego lotnictwa w Wielkiej Brytanii, Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Warszawa 1990.
5. Mieczysław Pawlikowski, encyklopediateatru.pl, dostęp: 23.01.2026.
6. Mieczysław Pawlikowski. Jak Zagłoba walczył na niebie Anglii, polskieradio24.pl, dostęp: 23.01.2026.
7. Świetny lotnik, doskonały literat, „Wieczór Warszawy”, nr 26/1946.
8. Urodził się Mieczysław Pawlikowski – żołnierz i aktor, muzhp.pl, dostęp: 23.01.2026.