Czy ktoś wprowadził Ludwika Pobożnego w błąd? A może jego bratanek rzeczywiście się zbuntował? Tak czy inaczej, cesarz potraktował go wyjątkowo brutalnie. Dopiero wymowny tekst wizyjny i seria nieszczęść, które dotknęły państwo, skłoniły władcę do odpokutowania za swój czyn.
Obietnic złożonych przez braci również należy dotrzymywać
Można powiedzieć, że wszystko zaczęło się od Karola Wielkiego. W 813 roku nie tylko wyniósł on Ludwika Pobożnego do godności współcesarza, lecz także potwierdził, że jego wnuk, a zarazem bratanek Ludwika, Bernard, będzie sprawował władzę królewską nad Italią. Sam Ludwik, obejmując tron w 814 roku, niczego w tej kwestii nie zmienił. Bernard wprawdzie świetnie poradził sobie ze stłumieniem powstania w Rzymie, jednak ludzie, którymi się otaczał, nie budzili zaufania jego stryja. Wśród jego sojuszników w Akwizgranie znajdowali się bowiem Wala i Adalhard, których Ludwik wypędził w 814 roku.
Cesarz zresztą nie pozostał dłużny. Imię Bernarda nagle przestało pojawiać się w oficjalnych dokumentach. Pominięto go nawet w „Ordinatio imperii”, czyli „Urządzeniu władzy cesarskiej”, z 817 roku, w którym określono zasady podziału władzy w imperium. Co więcej, na mocy tego dokumentu władza w Italii miała przejść w ręce najstarszego syna Ludwika, Lotara. Bernard mógł odebrać tę decyzję – i zapewne tak właśnie się stało – jako prowokację.
Był bunt, czy go nie było?
Źródła są sprzeczne co do tego, co dokładnie uczynił Bernard. Według najbardziej radykalnej wersji miał nawet planować bunt i obalenie cesarza. Zdaniem Matthew Gabriele i Davida M. Perry’ego można jednak podać tę relację w wątpliwość. W literaturze nie brakuje mimo to opinii, że do buntu rzeczywiście doszło. Inna wersja, przedstawiona częściowo w „Rocznikach Królestwa Franków”, wspomina o zamknięciu przez Bernarda alpejskich przejść do Italii oraz wstrzymaniu danin z miast Półwyspu Apenińskiego.
fot.Nieznany – [1] 'Grandes Chroniques de France, Mandragore, BNF / domena publicznaKarol Wielki i Ludwik Pobożny
Ludwik Pobożny zareagował na poczynania Bernarda tak, jakby jego bratanek rzeczywiście szykował bunt. Możliwe, że właśnie w taki sposób przedstawiono mu postawę młodego króla. Cesarz zgromadził armię, stanął na jej czele i wyruszył do Italii. Bernard być może czuł się pewnie dzięki zasługom w obronie papieża i przywróceniu porządku w Rzymie, a może po prostu był przekonany o przysługujących mu prawach. W każdym razie na spotkanie ze stryjem nie zabrał swoich oddziałów, lecz jedynie straż przyboczną. Miało się to okazać poważnym błędem.
Cesarz okazał miłosierdzie. Ale bratanek i tak umarł
Ostatecznie obaj spotkali się na południe od Dijon, w Chalon-sur-Saône. Być może Bernard zamierzał wyjaśnić zaistniałe nieporozumienia, ale nie zdążył tego zrobić. Zarówno jego, jak i jego współpracowników, uznanych za uczestników domniemanego spisku, aresztowano i przewieziono do Akwizgranu, gdzie stanęli przed sądem. Na początku 818 roku wszystkich skazano na śmierć. Ludwik Pobożny postanowił jednak okazać bratankowi miłosierdzie: darował mu życie, nakazując w zamian oślepienie. Sam cesarz uważał tę karę za łagodniejszą. W praktyce skutek okazał się taki sam – Bernarda oślepiono tak brutalnie, że po trzech dniach męczarni zmarł.
Śmierć Bernarda miała zasmucić Ludwika. Nie powstrzymało go to jednak przed działaniami wymierzonymi w pozostałych współpracowników bratanka. Cesarz chciał również zabezpieczyć się na przyszłość, aby podobna sytuacja już nigdy się nie powtórzyła. Możnowładców, w tym przyrodnich braci Ludwika, usuwano z dworu i zamykano w klasztorach. Biskupów, wśród nich Teodulfa z Orleanu, niegdyś zaufanego doradcę Karola Wielkiego, który ułatwił Ludwikowi objęcie tronu, pozbawiano urzędów i skazywano na wygnanie. Sam Teodulf zmarł niedługo po uwięzieniu. Niekiedy sugeruje się, że został otruty przez tych, którzy najbardziej skorzystali na pozbawieniu go wolności.
Co ujrzała pewna nędzarka?
Czyny Ludwika Pobożnego nie poszły jednak w zapomnienie. W tamtych czasach krytykę władców wyrażano niekiedy za pośrednictwem tekstów wizyjnych, które były dla autorów stosunkowo bezpieczną formą wypowiedzi. Około 820 roku pojawił się właśnie taki utwór: „Visio Cuiusdam Pauperculae Mulieris”, czyli „Wizja pewnej nędzarki”. Być może napisał go mnich z opactwa Reichenau, a może nawet dawny doradca Karola Wielkiego – opat Heito.
W utworze tytułową nędzarkę oprowadza po zaświatach mnich, ukazując jej pośmiertne losy świętych, a także władców królestwa Franków i członków ich rodów. Co istotne, Karol Wielki występuje w tej wizji jako książę Italii. Niewykluczone, że był to zabieg celowy, nawiązujący do Bernarda i władzy nad Italią, którą nadał mu Karol. Podczas wędrówki bohaterka dociera w pewnym momencie do miejsca opisanego przez Matthew Gabriele i Davida M. Perry’ego, autorów książki „Złamana przysięga. Bratobójcza wojna, która zniszczyła imperium Karolingów i na zawsze zmieniła Europę”:
«Następnie bohaterka napotyka mur, przez który nie może przejść. Po jego drugiej stronie znajduje się ziemski raj. Na jego murach „przeczytała i odkryła, że imię Bernarda, niegdysiejszego króla, zostało wyryte literami jaśniejszymi niż wszystkie inne”. Czytając dalej, widzi, że „imię króla Ludwika było tak blade i prawie całkowicie zatarte, iż ledwo można je było dostrzec”. Zszokowana pyta, dlaczego tak się stało. Jej przewodnik ponuro odpowiada, że „zabójstwo Bernarda doprowadziło do zatarcia tego imienia”. Mówi jej również, że król musi zostać ostrzeżony o tym, co zobaczyła, więc kobieta niechętnie kończy swoją wizję, uzyskuje audiencję u Ludwika i opowiada mu o wszystkim».
Plagi egipskie za grzechy władcy
Wizja dawała zatem czytelnikowi nadzieję, że sytuacja może jeszcze ulec poprawie, jeśli cesarz wyciągnie odpowiednie wnioski i zechce naprawić wyrządzone krzywdy. Tymczasem sprawy w państwie układały się coraz gorzej. W oczach współczesnych mogło się wydawać, że za grzechy władcy Bóg odwrócił się od imperium. W Panonii oraz na terenach dzisiejszej północnej Chorwacji i Bośni i Hercegowiny trwała rebelia. Na Półwyspie Iberyjskim toczyła się wojna z muzułmanami, a na morzach wokół Półwyspu Apenińskiego grasowali piraci. Do tego szerzyła się zaraza dziesiątkująca bydło. Wszystko to działo się tylko w 820 roku.
Ludwik Pobożny próbował zaradzić sytuacji. Zorganizował wielką uroczystość rodzinną, podczas której ogłoszono również amnestię dla osób wcześniej powiązanych z buntem z 818 roku. Do łask wrócili Wala i Adalhard. Nawet przyrodni bracia władcy Franków mogli powrócić, otrzymując stanowiska kościelne. Osobom uznanym wcześniej za „winowajców” zwrócono skonfiskowane majątki. Warunkiem pojednania z cesarzem było jednak złożenie przysięgi – a niekiedy ponowne jej złożenie – zobowiązującej do przestrzegania „Ordinatio imperii”. Po zakończeniu najbliższego synodu syn Ludwika, Lotar, udał się do Italii w towarzystwie nowego doradcy, Wali.
Jak pokutować to tylko po cesarsku
Kulminacją działań Ludwika Pobożnego stał się latem 822 roku synod w Attigny. Podczas obrad cesarz naradzał się zarówno z biskupami, jak i możnowładcami. W dyskusjach ponownie powróciła sprawa śmierci Bernarda. Tym razem władca postanowił publicznie wyznać winę i poddać się pokucie, aby Bóg wybaczył mu „to, co uczynił Bernardowi, synowi swego brata Pepina, oraz opatowi Adalhardowi i bratu Adalharda, Wali”.
fot.Autor nieznany/ domena publicznaPokuta Ludwika Pobożnego w Attigny
Niektórzy autorzy i kronikarze sugerowali, że przygotowując uroczystość pokutną, Ludwik wzorował się na cesarzu Teodozjuszu. W 390 roku w Salonikach wybuchły zamieszki, podczas których zabito rzymskiego urzędnika. W odwecie żołnierze dokonali rzezi, zabijając kilka tysięcy ludzi. Duchowieństwo było oburzone. Teodozjusz, za namową św. Ambrożego, ówczesnego biskupa Mediolanu, zdecydował się na publiczną pokutę, podczas której zrezygnował między innymi z noszenia cesarskich szat. Jak podsumowują tę sprawę Matthew Gabriele i David M. Perry, autorzy książki „Złamana przysięga. Bratobójcza wojna, która zniszczyła imperium Karolingów i na zawsze zmieniła Europę”:
Prawdopodobnie dlatego ówczesny kronikarz zwany Astronomem, kończąc opowieść o pokucie w Attigny, podkreślił, że Ludwik „żarliwie pragnął odzyskać łaskę Bożą, jakby cierpienia każdej z tych osób – choć nałożone zgodnie z prawem – dotknęły je wyłącznie przez jego okrucieństwa”. Sądząc po dalszym rozwoju wydarzeń, można odnieść wrażenie, że rzeczywiście mu się to udało. Nie brakuje jednak opinii, że tym gestem znacząco osłabił władzę cesarską w imperium Karolingów.
Literatura uzupełniająca:
- A. Berto (red.), Franks and Lombards in Italian Carolingian Texts. Memories of the Vanquished, Routledge, New York 2021.
- McKitterick, The New Cambridge Medieval History II, Cambridge University Press, Cambridge 1995.
KOMENTARZE
W tym momencie nie ma komentrzy.