Ciekawostki Historyczne
Zimna wojna

Tajne więzienia CIA. Jak Amerykanie usprawiedliwiali stosowanie tortur?

Po zamachach z 11 września 2001 roku CIA rozpoczęła bezwzględną walkę z terroryzmem. Amerykański wywiad sięgnął po brutalne metody przesłuchań, w tym podtapianie, pozbawianie snu i przetrzymywanie więźniów w skrajnych warunkach. Choć nawet prawnicy agencji obawiali się, że działania te mogą zostać uznane za tortury, jej kierownictwo szukało sposobów na ich zalegalizowanie. Jak przekonywano, że w imię bezpieczeństwa narodowego można przekroczyć granice prawa?

Tekst jest fragmentem książki Tima Weinera „Misja. CIA w XXI wieku”, wydanej nakładem Domu Wydawniczego REBIS w Poznaniu w 2026 roku.

Psychologowie z OTS współpracowali przy opracowaniu pierwszych wytycznych CIA w kwestii przesłuchań w czasie wojny w Wietnamie. W 1983 roku zasady te zostały zaktualizowane w Human Resource Exploitation Manual (Podręczniku wykorzystywania zasobów ludzkich). Funkcjonariusze CIA oraz oddział Zielonych Beretów korzystali z tego podręcznika, gdy udzielali porad sojusznikom w Ameryce Środkowej. Żeby złamać wolę oporu więźniów, zalecano w nim rozbieranie ich do naga oraz pozbawianie snu, stosowanie długotrwałej izolacji i wywoływanie przerażenia.

W następnym roku CIA udzieliła nagany Charliemu Wise’owi z tajnej służby agencji za niewłaściwe postępowanie podczas szkolenia partyzantów w zakresie torturowania jeńców. Naruszenia praw człowieka były tak poważne, że w 1985 roku CIA zamknęła ten program szkoleniowy. Po ujawnieniu nadużyć przez dziennikarzy John Helgerson, inspektor generalny Teneta, wówczas dyrektor CIA do spraw stosunków z Kongresem, powiedział przed senacką komisją do spraw wywiadu, że „nieludzkie techniki fizyczne lub psychiczne są nieefektywne, ponieważ nie dostarczają informacji wywiadowczych i prawdopodobnie prowadzą do uzyskania fałszywych odpowiedzi”.

Richard Stolz, ówczesny szef tajnej służby, zeznał, że „przemoc fizyczna czy inne poniżające traktowanie zostały odrzucone nie tylko dlatego, że są złe, ale także dlatego, że w przeszłości okazały się nieskuteczne”.

W 2002 roku szefowie CIA nie zaprzątali już sobie głów tą sprawą. Kiedy Jose Rodriguez szukał głównego przesłuchującego, wybrał Charliego Wise’a, jedynego czynnego funkcjonariusza, jakiego udało mu się znaleźć, z praktycznym doświadczeniem w łamaniu więźniów. A kiedy dobierał on techniki, żeby złamać uwięzionych, polegał na opinii dwóch wieloletnich psychologów SERE z sił powietrznych, Jamesa Mitchella i Bruce’a Jessena, którzy zostali zatrudnieni w OTS jako konsultanci do spraw zwalczania terroryzmu. W pierwszym tygodniu kwietnia 2002 roku przedstawił kilkanaście ich propozycji George’owi Tenetowi i Johnowi Rizzo. Lista obejmowała podtapianie i pozostałe najbrutalniejsze metody SERE. Rodriguez dodał kilka ulepszeń – wsadzanie więźnia do ciasnej trumny z dużym owadem, grzebanie go żywcem, utrzymywanie w stanie czuwania przez jedenaście dni z rzędu – i chciał je wszystkie natychmiast zastosować wobec Abu Zubajdy.

„Wszystkie chwyty dozwolone”

Rizzo uznał te techniki za „sadystyczne i przerażające”. Szczególnie zaszokowało go podtapianie. Rizzo pełnił funkcję radcy prawnego służb specjalnych przez dwadzieścia siedem lat – dostatecznie długo, żeby „przeczuwać, co może w przyszłości ściągnąć kłopoty na agencję i jej pracowników. A to nosiło wszelkie znamiona ogromnych, bezprecedensowych kłopotów”. Rizzo poszedł na długi spacer po kompleksie CIA. Przechadzał się wśród kwitnących kwiatów i palił cygaro, „próbując przetrawić to, co właśnie usłyszał, i wymyślić, co, do diabła, robić dalej”. Jeśli i kiedy ten program wycieknie, pracownicy CIA mogą zostać oskarżeni i na zawsze napiętnowani jako oprawcy.

Ale rozważając te konsekwencje, wziął również pod uwagę „najgorszy scenariusz: dochodzi do kolejnego zamachu, a Zubajda radośnie informuje funkcjonariuszy prowadzących z CIA, że o wszystkim wiedział, i przechwala się, że nie udało nam się tego z niego wydobyć na czas”. Zginęliby Amerykanie, a CIA zostałaby zmasakrowana za to, że nie zdołała ich uratować. Jak wspominał: „W pełni do mnie dotarło, że tak czy inaczej pewnego dnia, w ten czy inny sposób, i tak będziemy mieli przerąbane.

Pełen złych przeczuć Rizzo usiadł z Tenetem i Rodriguezem w dyrektorskim gabinecie, za którego dużymi oknami widniały zieleniejące drzewa na łagodnie opadającym do Potomaku zboczu. Wyznał, że jako ich prawnik nie potrafi stwierdzić, czy te techniki należałoby zaliczyć do tortur. Powiedział jednak, że jeśli tak, to nie można by ich usprawiedliwić, nawet gdyby miały zapobiec kolejnemu atakowi. Nastąpiła długa i niezręczna cisza. Przerwał ją Rodriguez.

„Nasi ludzie nie zrobią nic, co wiązałoby się z torturami”, zapewnił. Jednak to nie wystarczyło Rizzowi, który miał pewne doświadczenia związane z Rodriguezem i jego podejściem do przestrzegania zasad. Zdając sobie sprawę, że za stosowanie tortur grozi dwadzieścia lat więzienia, Rizzo stwierdził, że Tenet potrzebuje decyzji Białego Domu i Departamentu Sprawiedliwości. CIA czekała na odpowiedź prawników prawie cztery miesiące, aż do sierpnia, dzień w dzień z obawą wsłuchując się w tykanie zegara, który odmierzał czas do katastrofy.

Rodriguez nie chciał czekać. Domagał się zgody prezydenta natychmiast. Tortury nie mogły być nieamerykańskie, jeśli Bush je poprze, a jeśli je poprze, to nie będą torturami.

Po tym, jak Tenet przedstawił prezydentowi sprawę, „zatwierdziłem stosowanie tych technik przesłuchań”, w tym podtapiania, napisał Bush w swoich wspomnieniach. Rodriguez uzyskał aprobatę prezydenta dwa tygodnie po pojmaniu Abu Zubajdy. Ale do tego czasu więzień powiedział już Amerykanom prawie wszystko, co wiedział.

W bazie położonej w dżungli niedaleko Chiang Mai w Tajlandii funkcjonariusz FBI Ali Soufan – szyicki muzułmanin biegle władający arabskim i doskonale obeznany ze strukturą Al-Kaidy – nakłonił więźnia do współpracy. Abu Zubajda wskazał Chalida Szajcha Muhammada jako mózg zamachów z 11 września i ujawnił jego pseudonim – „Muchtar”, który można między innymi tłumaczyć jako „mózg” – co doprowadziło do jego schwytania jedenaście miesięcy później.

Był to ogromny przełom: CIA wiedziała, że to niebezpieczny terrorysta, ale nie zdawała sobie sprawy, że jest prawą ręką Ibn Ladina. Abu Zubajda podał nazwiska wielu innych bojowników Al-Kaidy na Bliskim Wschodzie i w Europie, ze swobodą opisał, jak przemycał pieniądze i ludzi na zlecenie Ibn Ladina, oraz opowiedział o spiskach
sprzed 11 września. Z perspektywy czasu niektóre z tych pomysłów wydawały się czystą fantazją. Jednym z nich był plan zniszczenia Mostu Brooklińskiego – terroryści mieliby przeciąć palnikami liny nośne, wskutek czego zwaliłby się do East River. „Pewnego dnia oglądaliśmy film Godzilla – opowiedział więzień Soufanowi. – Zobaczyliśmy, co się stało, gdy Godzilla weszła na most, i wyobraziliśmy sobie zniszczenia, jakie moglibyśmy spowodować”.

fot.https://www.intelligence.senate.gov/study2014/sscistudy1.pdf

Odtajniony raport Senatu Stanów Zjednoczonych o metodach przesłuchań CIA po 2001 roku

Innym pomysłem był plan urodzonego na Brooklynie Josego Padilli, aspirującego do Al-Kaidy członka gangu, który zaproponował skonstruowanie „brudnej bomby” i zdetonowanie jej w Stanach Zjednoczonych. Okazało się, że plan polegał na zdobyciu łopaty uranu, włożeniu go do wiadra, przywiązaniu liny do uchwytu i wprawieniu wiadra w ruch wirowy, by oddzielić odpowiedni izotop*.

Tenet był zarówno zdumiony tymi zeznaniami, jak i wściekły, że jego ludzie pozwolili, aby FBI pierwsze dotarło do więźnia. Jego gniew zmobilizował Rodrigueza do działania. Zwołał zebranie czterdziestu osób w głównej sali konferencyjnej centrum antyterrorystycznego i oświadczył, że CIA dysponuje „wiarygodnymi informacjami wywiadowczymi, które zakładają nieuchronny atak bronią jądrową […] na jedno miasto lub kilka w Stanach Zjednoczonych” – co wskazywało na konieczność zastosowania najsurowszych metod przesłuchań.

Rodriguez zamierzał wysłać Mitchella do Tajlandii razem z dwoma innymi funkcjonariuszami – Martym Martinem, do niedawna szefem placówki w Jordanii, oraz Albertem El Gamilem, jego zastępcą, który niedawno dostał naganę za niewłaściwe zachowanie – oraz dwiema najlepszymi analityczkami oddziału zajmującego się Ibn Ladinem, Jennifer Matthews i Alfredą Bikowsky, których oddanie sprawie podsycała wręcz religijna żarliwość. Cała piątka gorąco popierała stosowanie najsurowszych technik. „Wszystkie chwyty dozwolone”, powiedział im Rodriguez. Mitchell i Matthews natychmiast polecieli do Chiang Mai dyspozycyjnym Gulfstreamem i dotarli do prowizorycznego tajnego ośrodka, który CIA zabezpieczyła w pośpiechu po tym, jak jej ludzie schwytali Abu Zubajdę, przejęli jego dzienniki i dyski twarde, opatrzyli jego niemal śmiertelne rany postrzałowe w Pakistanie i przetransportowali go samolotem na odległość prawie 4 tysięcy kilometrów.

fot.mamik / fotopolska.eu / CC BY-SA 3.0

Teren Ośrodka Szkolenia Agencji Wywiadu w Starych Kiejkutach. W latach 2002–2003 na jego terenie miało działać tajne miejsce przetrzymywania osób podejrzewanych przez CIA o terroryzm.

Psychologowie przekazali wiadomość od analityków. Więzień ukrywał kluczowe informacje dotyczące zagrożenia. Prezydent polecił Tenetowi, by się dowiedział, co Zubajda wie o drugiej fali zamachów.

Należało zastosować twarde metody. Funkcjonariusze przesłuchujący z CIA rozebrali go do naga, przykuli łańcuchami do podłogi za ręce i nogi i na cały regulator puszczali mu prosto w uszy death metal. Nie pozwalali mu zasnąć przez siedemdziesiąt sześć godzin, aż wkroczyli obecni na miejscu lekarze. Przesłuchujący powiedzieli Soufanowi, że te techniki zostały zatwierdzone na najwyższym szczeblu. Ale nie zadziałały:

Abu Zubajda przestał mówić, gdy zaczęło się znęcanie. Wtedy zrobili trumnę, żeby go w niej zamknąć. Ali Soufan rzucił na nią okiem i poprosił funkcjonariusza CIA, żeby pozwolił mu ją sprawdzić. „Położyłem się w środku, a on mnie zamknął – napisał Soufan. – W środku panowała całkowita ciemność. Mogłem tylko lekko poruszać głową i rękami. Po kilku sekundach poprosiłem go, żeby otworzył wieko […] i szybko się z niej wydostałem. «To jakiś koszmar», powiedziałem do niego”.

Tekst jest fragmentem książki Tima Weinera „Misja. CIA w XXI wieku”, wydanej nakładem Domu Wydawniczego REBIS w Poznaniu w 2026 roku.

Zobacz również

Historia najnowsza

Jak CIA odnalazła kryjówkę Osamy bin Ladena? Wszystko zaczęło się od jednego człowieka

Przez osiem lat amerykański wywiad bezskutecznie poszukiwał Osamy bin Ladena. W 2010 roku pojawił się jednak trop, który zaprowadził agentów CIA do niepozornego miasta w...

9 listopada 2026 | Autorzy: Tim Weiner

Misja. CIA w XXI wieku

Tim Weiner, laureat Nagrody Pulitzera, przedstawia fascynującą historię CIA w XXI wieku

8 listopada 2026 | Autorzy: Redakcja

KOMENTARZE

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

W tym momencie nie ma komentrzy.

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.

Przeglądaj książki historyczne w najlepszych cenach

Odkryj najciekawsze książki historyczne w atrakcyjnych cenach. Sekcja powstała we współpracy z Lubimyczytac.pl, największą społecznością miłośników literatury w Polsce – dzięki temu możesz wybierać spośród tytułów najwyżej ocenianych przez czytelników.