Tragiczny pożar kina w Wielopolu Skrzyńskim

Tekst jest fragmentem książki „PRL. Największe katastrofy. Tragedie lotnicze, wypadki komunikacyjne, pożary i eksplozje” autorstwa Sławomira Kopra i Mariusza Muchy, wydanej nakładem Wydawnictwa Harde, 2026

Zgodnie z informacją umieszczoną na plakacie, około dzie­więtnastej trzydzieści kierownik Józef Kozak rozpoczął sprzedaż biletów. Początkowo było niewielu chętnych, ale sytuacja uległa zmianie, gdy w pobliskim kościele zakoń­czyło się nabożeństwo majowe. Wśród zainteresowanych obejrzeniem seansu nie brakowało również mieszkańców sąsiednich wsi: Brzezin i Nawsia. Sprzedano łącznie sto sie­demdziesiąt pięć biletów, ale na sali było więcej osób, gdyż od dzieci siedzących na kolanach dorosłych nie pobierano opłat, przez co prawdziwa liczba obecnych na seansie jest trudna do ustalenia. Kiedy około dwudziestej zamykały się drzwi na salę, w zatłoczonym, dusznym i zadymionym miejscu przebywało około dwustu osób.

Ekipa objazdowego kina nie miała ze sobą gaśnicy, a specjalny koc gaśniczy pozostał w kabinie Lublina. Auto stało daleko od baraku, żeby „pracujący na nim agregat prą­dotwórczy nie przeszkadzał w seansie”. Projekcję przery­wano co dziesięć minut, by „operator mógł zmienić szpulę, a każda taka przerwa była okazją do rozmów”. Przy projek­torze zebrała się spora grupa mężczyzn, palących papiero­sy i żartujących z podchmielonym operatorem. Niedopałki rzucano pod nogi.

„Operator zdjął szpulę z częścią filmu – zeznawał jeden ze świadków – cały czas trzymając w ustach zapalonego papiero­sa. Podczas zwijania końcówki taśmy dotknął ją papierosem. Coś syknęło i nagle cała taśma stanęła w płomieniach”.

Kinomechanik Władysław Kozak próbował zgasić pło­mień, dusząc go ręką. Nadaremnie, gdyż kopia filmu była przygotowana na gorszej, jeszcze bardziej łatwopalnej kliszy, powstałej na bazie nitrogliceryny. Ogień niemal natych­miast przeniósł się na pozostałe taśmy, leżące w kartono­wym pudle, które wbrew przepisom nie były przewijane po wykorzystaniu i „nie zostały odniesione w metalowych osłonach do samochodu”.

Nie udało się zdusić ognia na kliszach. Od płonącego kartonowego pudła zajęła się drewniana podłoga, a rozto­piony celuloid rozlewał się po niej, powodując zadymienie i wzniecając płomienie.

„Obecny na sali Józef Cebula – zeznawał jeden z ocala­łych – strażak ochotnik, zdążył krzyknąć: »Pożar! Uciekać!«. Złapał ławkę, wybił nią okno i ludzie rzucili się do ucieczki. Większość odruchowo ruszyła w stronę ekranu, bo to tam były drzwi. Inny strażak, Jan Siuśko, chwycił na ręce swoją córkę i ruszył w stronę okna. Ale już po kilku krokach za­łamała się pod nim podłoga. Nie zdołał uwolnić nogi uwię­zionej między deskami. Dym nie dał szans ani jemu, ani dziecku. Szukając drogi ucieczki, kilkadziesiąt osób stłoczy­ło się w wąskim korytarzu prowadzącym na zewnątrz. Nie można się było z niego wydostać. Na szczęście nie wytrzy­mała drewniana konstrukcja baraku. Napór tłumu był tak wielki, że ściana pękła, a ludzie wysypali się na ulicę”.

fot.Henryk Bielamowicz – Praca własna / CC BY-SA 4.0

Rynek z zabytkową kaplicą świętych Floriana i Sebastiana

Obsługa uciekła z płonącego baraku i podobno z obawy przed samosądem schroniła się na komisariacie milicji. Nie brakuje jednak informacji, że filmowcy dostali się do swojej ciężarówki i ruszyli w kierunku Dębicy, ale wkrótce zosta­li zatrzymani. Większą odwagą wykazywali się mieszkańcy Wielopola, a wśród nich Józef Para, który poszedł na film z dwiema córkami. Jedną z nich zabrała do domu żona, gdyż czteroletnia Romualda zasnęła ojcu na rękach, natomiast ośmioletnia Aleksandra została w baraku i kiedy rozpętało się piekło, próbowała uciekać na własną rękę. Józef Para wy­dostał się z płomieni, ale nie mogąc odnaleźć córki, powró­cił do środka. Nie tylko zresztą po nią.

„Świadkowie widzieli – opowiadała Romualda Bokota, z domu Para – jak ratował dzieci i dorosłych. Gdy ostatni raz wskoczył do budynku, dach się zawalił, i to był koniec. Moja siostra też się spaliła. Tacie nie udało się jej odnaleźć w ciemnej sali. Mama rozpaczała, nie była w stanie podjąć żadnej pracy. Podupadła na zdrowiu. To było straszne prze­życie. Dzieciństwo miałam bardzo smutne. Rodzice mieli plany”.

Przez kilkadziesiąt lat pani Romualda nie poszła na ża­den seans filmowy. W dzieciństwie miała zakaz, gdyż bała się o nią matka, natomiast już jako dorosła kobieta sama za­decydowała o omijaniu kin z daleka. Wspomnienia jednak powracały.

„Tata i siostra byli tak spaleni, że nie dało się ich ubrać do trumny. Ubrania były położone na wierzchu, moja siostra miała sukienkę do sypania kwiatków, a tata garnitur. Dla mnie, małego dziecka, to była tragedia. Te okropne przeży­cia cały czas wracają, nie tylko w rocznicę pożaru. Pamię­tam, jak przywieziono do domu zwęglone ciała. Ułożono je na stole. Głowa ojca była zupełnie spalona, wyciekała z niej krew, aż mama podstawiała miednicę. Ciało siostry było całe czarne ze spalenizny”.

Nie tylko Józef Para ratował innych. Księgowy miejsco­wego GS-u, Kazimierz Gąsior, wyniósł na rękach szesnasto­letniego chłopca leżącego w baraku. Potem razem z Parą po­nownie wbiegł w ogień, ale walący się dach zabił ich obu.

Józef Para został uhonorowany pośmiertnie Krzyżem Orderu Odrodzenia Polski, odznaczony został także Gąsior i jeden z członków miejscowej Ochotniczej Straży Pożarnej w Wielopolu Skrzyńskim – Jan Siuśko.

Dach spłonął błyskawicznie. Tego roku był naprawiany i pokryty świeżą papą, a na strychu zalegała gruba warstwa trocin, pełniąca funkcję izolacyjną. Zawalenie się konstruk­cji było w opinii świadków przełomową chwilą pożaru. Jeden z ocalałych, Stanisław Rałowski, wspominał, że „nie było żadnej drogi ewakuacji, kiedy wybuchła panika, wyj­ście się zaraz zablokowało. Po upadku dachu nie było żadnej szansy ratunku dla ofiar”.

Rałowski w odróżnieniu od innych poszkodowanych w pożarze przemógł strach i ponownie zaczął chodzić do kina. Co więcej, ukończył kurs obsługi projektora i ostatecz­nie został kierownikiem Kina Wielopolanka w Wielopolu.

Część uratowanych zawdzięczała życie członkom miej­scowej ochotniczej straży pożarnej, którym udało się opu­ścić budynek. Pobiegli do remizy po sprzęt, podciągnęli motopompę, wyłamali drzwi i zaczęli gasić płomienie. Nie na wiele się to zdało, ale udało im się rozwalić jedną ze ścian i uwolnić kilkanaście osób. Uratowali też życie tych, którzy stali przy oknach. Strażacy wyrwali byle jak zabite deski, co umożliwiło ewakuację kilku osób.

Jednym z ocalonych był dziewięcioletni Piotr Zabiegły. W kinie znalazł się dość przypadkowo, natomiast z pożaru został wyciągnięty przez jedno z dwóch okien, które nie zo­stały zabite deskami w ramach przygotowań do seansu.

„W sali kinowej – opowiadał po latach – (…) poszedłem pod sam ekran, bo wydawało mi się, że będę lepiej widział akcję. Po wybuchu pożaru na widowni od razu wybuchła panika, każdy szukał ratunku na własną rękę. Na szczęście dwa okna za sceną nie zostały zabite i wraz z innymi rzuci­łem się do tych okien. Wewnątrz sali pełno już było gęstego, gryzącego dymu. Zawisłem na oknie, głowę miałem na ze­wnątrz, a nogi w środku. Nie mogłem nic więcej zrobić, bo zostałem przygnieciony przez innych. W końcu ktoś wycią­gnął mnie na zewnątrz. Do dziś nie wiem, kto mi pomógł. Choć miałem dotkliwie opaloną nogę i plecy, z nerwów i emocji nie czułem bólu. Najważniejsze, że przeżyłem”16.

W pożarze zginęły jednak obie jego siostry, a rodzice rozpoznali ciała córek po skrawkach nadpalonych ubrań.

Problemy z identyfikacją były niestety częste. Jedną z ofiar, sześćdziesięciojednoletnią kobietę, rozpoznano po kawałku skarpety, której nie strawił ogień. Jak zauważył jej wnuk, bliscy „wzięli babcię, a właściwie kawałek spalonego mięsa, do kobiałki i zanieśli do domu”.

Roman Lipa, strażak ochotnik, a w późniejszych latach ludowy artysta plastyk, malował obrazy ilustrujące tragedię.

Spisał także wspomnienia i jest to lektura, którą trudno za­pomnieć, a szczególnie fragmenty dotyczące kulminacyjnej fazy pożaru.

fot.Zygmunt Put – Praca własna / CC BY-SA 4.0

Krzyż-pomnik upamiętniający ofiary pożaru, postawiony w miejscu gdzie znajdowało się kino.

„Dach baraku nad salą widowiskową już się zapadał. Chwyciliśmy kilkoma mocnymi osękami za górną krawędź i szarpaniem oderwaliśmy od całości jeden element ściany, przewracając go na ziemię. Oczom naszym ukazał się prze­rażający widok. Na całej długości tego pomieszczenia i na wysokości około jednego–dwóch metrów leżał, zwrócony do oderwanej ściany z oknem, stos płonących ciał. Ciała objęte syczącym płomieniem paliły się mocnym ogniem (…). Na nas uderzył żar, że nie było możliwości zbliżyć się na cztery metry. Krzyczymy: woda, woda! Natychmiast wszystkie trzy prądy wody zostały skierowane w to miejsce i przytłumiły ogień do tego stanu, że można było podejść do opalonych na brązowo ludzkich ciał. Były to ciała dzieci i dorastającej młodzieży. Strażacy całą noc pełnili wartę przy pogorzelisku, żeby psy nie szarpały ciał, a od świtu wyciągali z popiołu ludzkie szczątki”.

Ksiądz proboszcz Julian Śmietana po nabożeństwie ma­jowym powrócił na plebanię i zasiadł do kolacji. O pożarze dowiedział się w trakcie posiłku i pobiegł w kierunku płoną­cego baraku, ale na miejscu zrozumiał, że jest po wszystkim.

fot.Zygmunt Put – Praca własna / CC BY-SA 4.0

Tablica informująca o ofiarach.

„Widząc beznadziejność udzielania ofiarom ognia jakiej­kolwiek innej pomocy – wspominał – udzieliłem im ogólne­go rozgrzeszenia i pobiegłem na plebanię po wodę Świętej Agaty. Skropiłem nią plebanię, kościół i domy bliżej ognia stojące, i wówczas przekonałem się o mocy skuteczności tej wody. W jednej chwili wiejący wiatr zmienił kierunek na diametralnie inny, z południowo-wschodniego na północ­no-zachodni. Snopy iskier nie leciały już na miasteczko, ale na wolne pola. W ten sposób przynajmniej domy Wielopola zostały uratowane”.

Zginęło pięćdziesiąt osiem osób, a dwadzieścia odniosło poważne obrażenia, część poszkodowanych została inwali­dami. Wśród ofiar byli pięcioletni Jaś Kołczak i troje dzieci w wieku siedmiu lat. Wiele ofiar chodziło do szkoły, która właśnie spłonęła. W dwunastu rodzinach były po dwie ofia­ry, a w trzech trzy.