Fu Hao była jedną z pierwszych znanych dowódczyń wojskowych. Jako żona władcy dynastii Shang dowodziła armią i uczestniczyła w kampaniach wojennych. Jej grobowiec ukazał niezwykłą historię kobiety, która odegrała ważną rolę w polityce i wojnach epoki brązu.
Historia wielu starożytnych państw przez wieki była historią mężczyzn – władców, urzędników, wojowników – a nie opowieścią o kobietach. Te oczywiście przewijały się przez jej karty, ale bardziej w roli drugoplanowej – towarzyszek, matek, kapłanek, uzdrowicielek. Rzadko kiedy jednak wojowniczek czy silnych liderek stojących na czele ogromnych armii. Sytuację tę zaczęły zmieniać postępujące w XX wieku badania archeologiczne. Powoli odkopywały one inną, zapomnianą stronę historii, którą wojownicy tworzyli ramię w ramię z wojowniczkami, o czym pisze chociażby Adrienne Mayor w książce „Amazonki. Wojowniczki starożytnego świata”:
Na stepach Eurazji, od Bułgarii do Mongolii, odkryto przeszło tysiąc grobów starożytnych Scytów i przedstawicieli pokrewnych im plemion. Dzięki współczesnym metodom bioarcheologicznym pozwalającym ustalić płeć szkieletów wiemy, że na niektórych stepowych cmentarzyskach uzbrojone kobiety stanowią nawet 37 procent wszystkich pochowanych. W samym tylko tracko-scytyjskim regionie między Dunajem a Donem archeolodzy odkryli przeszło sto dwanaście grobów wojowniczek z wieków V i IV p.n.e., przy czym większość z nich miała od szesnastu do trzydziestu lat. (…) W regionie obejmującym północne wybrzeże Morza Czarnego i teren nad Wołgą i Donem około 20 procent zawierających broń grobów z wieków V i IV p.n.e. okazuje się miejscem pochówku kobiet. Według Eleny Fialko w około 130 grobach z tamtego okresu znajdujących się na terenie południowej Ukrainy spoczywały szczątki kobiet pochowanych ze strzałami i włóczniami. We wschodniej Scytii, na stepach południowo-zachodniej Syberii, Natalia Biersieniewa odkryła kurhany kultury sargackiej i przekonała się, że 20 procent grobów kobiet zawierało łuki i groty strzał.
Jednym zaś z najbardziej niezwykłych i znaczących dla starożytnej historii kobiet odkryć okazał się grobowiec odkopany w 1976 roku w Yinxu, na terenie dzisiejszego Anyangu w chińskiej prowincji Henan. Zachowany w niemal nienaruszonym stanie przywrócił na karty historii postać kobiety będącej jedną z pierwszych potężnych wojowniczek starożytnych Chin z epoki dynastii Shang – Fu Hao.
Wojownicza królowa
Panowanie dynastii Shang, z którą los związał Fu Hao, obejmowało okres lat od ok. 1600–1046 p.n.e. Jest to pierwsza historycznie potwierdzona dynastia panująca w Chinach. Zaś jej pierwszym historycznym władcą był Wu Ding, wytrawny wojownik, który znacząco poszerzył obszar królestwa, zamykając go w terenie liczącym blisko 350 tysięcy kilometrów kwadratowych. Miał on również posiadać 64 żony, a jedną z nich była właśnie Fu Hao. W jaki sposób doszło do tego mariażu?
fot.Gary Todd from Xinzheng, China – Fu Hao Statue in Front of Tomb / CC0 Współczesny pomnik Fu Hao postawiony koło miejsca odkrycia jej grobowca w Yinxu.
Ojciec Fu Hao był prawdopodobnie wodzem społeczności zamieszkującej północno-zachodnie obszary Chin. Jego plemię uznało zwierzchnictwo Wu Dinga, zaś zawarcie sojuszu przypieczętowano oddaniem córki wodza na dwór władcy. Tak, mając prawdopodobnie około piętnastu lat, Fu Hao trafiła do królewskiej rezydencji w Yinxu, znajdującej się w pobliżu dzisiejszego Anyangu.
Na dworze Wu Dinga nie była jedyną kobietą pochodzącą ze sprzymierzonych społeczności. W królewskim haremie przebywało wiele małżonek i konkubin, których obecność miała znaczenie polityczne. Fu Hao zdołała jednak wyróżnić się spośród swoich towarzyszek doli, zdobywając zaufanie władcy i odgrywając coraz większą rolę w sprawach państwa. Jej awans był szczególny, gdyż obejmował organizację i prowadzenie kampanii wojennych. Fu Hao stała się dowódczynią, której powierzano realne zadania militarne. Jak tego dokonała?
Państwo dynastii Shang mierzyło się z zagrożeniami ze strony sąsiednich plemion, przez co jednym z kluczowych zadań była ochrona granic, na których dochodziło do konfliktów. Pochodzenie Fu Hao mogło okazać się dla niej atutem. Dorastanie w społeczności kierowanej przez wodza mogło zapewnić jej znajomość realiów plemiennej polityki i konfliktów. To właśnie doświadczenie mogło pomóc jej w pełnieniu obowiązków żony władcy i dowódczyni armii, o czym pisze Adrienne Mayor w książce „Amazonki. Wojowniczki starożytnego świata”:
Werbowała żołnierzy z własnego ludu i innych plemion, żeby bronić granic Shang przed wrogimi plemionami z północnego zachodu. Fu Hao, mająca na swoje rozkazy kilka tysięcy mężczyzn i kobiet, stanęła na czele trzytysięcznej armii, z którą zwyciężała w decydujących bitwach.
Skąd o tym wiadomo? Wiedzę o jej działalności zawdzięczamy przede wszystkim inskrypcjom wyrytym na żółwich skorupach i kościach wyroczni. Przedmioty te wykorzystywano podczas rytuałów, w których pytano o przyszłość, pomyślność wypraw oraz decyzje dotyczące państwa. Zapisy nie były więc kroniką w nowoczesnym rozumieniu, ale stanowią cenne źródło informacji o wydarzeniach, które miały znaczenie dla ówczesnych władców.
W 1936 roku na terenie ruin Yinxu odnaleziono około dwustu skorup zawierających informacje związane z działalnością wojskową Fu Hao. Dzięki nim można dostrzec, że jej udział w wojnach nie był przypadkowym epizodem, lecz częścią szerszej aktywności politycznej państwa Shang.
Grobowiec wojennej królowej
Najważniejszym świadectwem pozycji Fu Hao jest jej grobowiec, odnaleziony w 1976 roku. W przeciwieństwie do wielu starożytnych pochówków nie został on wcześniej ograbiony. Dzięki temu archeolodzy mogli zbadać dużą liczbę przedmiotów, które towarzyszyły zmarłej.
Wśród znalezisk znajdowało się 775 wyrobów z jadeitu. Część surowca pochodziła z Chotanu, położonego w południowej części Kotliny Kaszgarskiej, w znacznej odległości od obszarów związanych z państwem Shang. W grobowcu umieszczono również bogato zdobione naczynia z brązu. Widniejące na nich inskrypcje pozwoliły powiązać przedmioty z Fu Hao.
Znalezione wyposażenie świadczy o wysokim statusie pochowanej kobiety. W grobie umieszczono także liczne przedmioty związane z wojną. Archeolodzy naliczyli ponad 130 sztuk broni, w tym noże, niewielkie toporki i dwa wyjątkowo duże topory, ważące niemal dziesięć kilogramów każdy. Na tych ostatnich znajdowały się znaki identyfikowane z imieniem Fu Hao.
fot.Gary Todd – https://www.flickr.com/photos/101561334@N08/10198738273/ CC0Grobowiec Fu Hao, ekspozycja muzealna
Obecność takiego arsenału miała duże znaczenie dla interpretacji pochówku. Początkowo badacze sądzili, że grób należy do mężczyzny. Bogate wyposażenie i duża liczba broni odpowiadały bowiem wyobrażeniom o pochówku osoby sprawującej władzę wojskową. Dopiero odczytanie inskrypcji ujawniło, że w rzeczywistości spoczywała tam kobieta.
Oprócz przedmiotów codziennego i ceremonialnego użytku w grobowcu znaleziono także ślady praktyk ofiarnych. Wraz ze zmarłą pochowano szesnastu jeńców wojennych i sześć psów. Tego rodzaju obrzędy były częścią religijnego i politycznego systemu epoki Shang, w którym śmierć członka elity mogła wiązać się z rytuałami mającymi podkreślać jego znaczenie.
fot.僧盐- Praca własna / CC BY-SA 4.0Kubek z kości słoniowej inkrustowany turkusem, z grobowca Fu Hao.
Fu Hao była wcześniej znana przede wszystkim z inskrypcji na kościach wyroczni i żółwich skorupach. Odkrycie grobowca pozwoliło jednak połączyć informacje ze źródeł pisanych z konkretną postacią historyczną i materialnymi śladami jej życia. W społeczeństwie Shang królewskie małżonki często grzebano razem z mężami. Fu Hao otrzymała natomiast osobny pochówek. Można to uznać za świadectwo jej wyjątkowej pozycji, choć dokładne znaczenie tego wyboru pozostaje przedmiotem badań. Jej wojskowa działalność i związki z władcą niewątpliwie wyróżniały ją spośród wielu innych kobiet z królewskiego otoczenia.
Chińskie wojowniczki epoki brązu
Fu Hao nie była jedyną kobietą z epoki brązu, której przypisuje się udział w działaniach wojennych. Na kościach wyroczni i żółwich skorupach odnaleziono imiona ponad stu kobiet związanych z kampaniami militarnymi. Zakres ich obowiązków nie zawsze jest jasny, ale źródła wskazują, że kobiety mogły uczestniczyć w sprawach wojskowych na różnych poziomach.
Dowodów na obecność uzbrojonych kobiet dostarczają również badania archeologiczne. W pobliżu Pekinu odnaleziono grób należący do kobiety, której imienia nie udało się ustalić. Pochówek pochodzi z okresu zachodniej dynastii Zhou, przypadającego na lata 1046–771 p.n.e.
Wyposażenie tego grobu obejmowało różnorodne elementy uzbrojenia. Wśród nich znajdowały się topory bojowe, miecze długie i krótkie, sztylety, hełmy, tarcze, włócznie oraz łuki. Taki zestaw przedmiotów wskazuje na związek pochowanej osoby ze środowiskiem wojskowym, choć nie pozwala samodzielnie odtworzyć jej dokładnej funkcji ani przebiegu życia.
Odkrycia te zmieniają sposób, w jaki można patrzeć na role kobiet w społeczeństwach starożytnych Chin. Nie wszystkie pozostawały wyłącznie w sferze rodzinnej, religijnej czy dworskiej. Niektóre mogły uczestniczyć w konfliktach, posiadać broń, a nawet sprawować dowództwo nad większymi oddziałami.
Historia Fu Hao wyróżnia się jednak skalą zachowanych świadectw. Jej imię pojawia się w źródłach pisanych, a bogaty grobowiec dostarczył informacji o jej pozycji i znaczeniu. Była jednocześnie małżonką władcy oraz osobą zaangażowaną w działania wojskowe. Jej przykład pokazuje, że w starożytnych Chinach kobieta mogła znaleźć się w centrum polityki i wojny, a jej osiągnięcia mogły zostać utrwalone w pamięci państwa na długo po śmierci.
Pozostała bibliografia:
- McCarthy James R., The Woman With the Axe: On Fu Hao, Ancient China’s Warrior Queen, lithub.com, 15.05.2025 / dostęp: 24.09.2026.
- Su M., Queen, Priestess, General: The Legendary Life of Fu Hao, medievalists.net, 2018 / dostęp: 24.09.2026.
- Weert O., Jej mąż miał 64 żony, ale ona wywalczyła sobie silną pozycję. Kim była lady Hao?, kobieta.onet.pl, 03.09.2022 / dostęp: 24.09.2026.
KOMENTARZE
W tym momencie nie ma komentrzy.