Tak ZSRR wykuwał człowieka radzieckiego. Partia chciała kontrolować niemal każdy aspekt życia

Tekst jest fragmentem książki Briana D. Taylora „Rosyjska polityka”, wydanej w 2026 roku przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. Z języka angielskiego przełożył Michał Słowikowski.

W XX wieku w takich państwach, jak Związek Radziecki czy nazistowskie Niemcy, pojawił się nowy typ reżimu polityczne­go – totalitaryzm. Totalitarne systemy polityczne, w przeciwień­stwie do typowych autokracji, takich jak dyktatury wojskowe, dążyły do kontroli nad większością aspektów życia ludzi w spo­sób, który wykraczał poza typowe dla autorytaryzmów pozba­wienie ich politycznego głosu. W totalitaryzmie miało dojść do całkowitego upolitycznienia społeczeństwa, zatarcia różnicy między państwem a społeczeństwem i uniemożliwienia nie­zależnego organizowania się poza państwem. Nie tolerowano politycznej apatii; od ludzi oczekiwano, że będą demonstrować lojalność wobec państwa. To całkowite upolitycznienie stano­wiło pogoń za wcielaniem w życie wszechogarniającej ideologii znajdującej się pod kontrolą masowej partii politycznej, na czele której stał zazwyczaj dyktator. Cel totalnej penetracji społeczeń­stwa realizowany był przy użyciu masowego terroru, przemocy i pełnej kontroli nad środkami masowego przekazu.

Ten typ kontroli nigdy nie doczekał się pełnej realizacji w prawdziwym życiu. Tym niemniej Związek Radziecki pod rządami Stalina w latach 1929–1953 był niemal idealnym przykładem tego typu systemu. Komunistyczna Partia Związ­ku Radzieckiego uznawała ideologię marksizmu-leninizmu za fundamentalnie ważną i mającą odniesienie do wszystkich dziedzin ludzkiej wiedzy. Kult jednostki, którym otaczany był Stalin, przedstawiał go jako postać boską. Radziecki przywód­ca i jego najbliżsi współpracownicy organizowali kampanie przemocy państwowej i terroru, które doprowadziły do śmierci milionów ludzi.

fot.L.Y. Leonidov – https://belregnews.ru/wp-content/uploads/2012/08/im.2012.08.11-10.07.31.jpg / domena publiczna

Włodzimierz Lenin, Lew Trocki i Lew Kamieniew

Po śmierci Stalina w 1953 roku system radziecki zaczął powoli tracić swoje totalitarne cechy, w dalszym jednak ciągu hegemo­nia KPZR i supremacja ideologii komunistycznej zostały utrzy­mane jako podstawy systemu politycznego i zachowane niemal do samego końca istnienia ZSRR. Dzieci w szkołach były uczo­ne, że Włodzimierz Lenin, twórca Związku Radzieckiego, był nieomylnym geniuszem, studenci uczęszczali na obowiązkowe zajęcia z marksizmu-leninizmu, a robotnicy wysłuchiwali w fa­brykach sprawozdań na temat osiągnięć Partii Komunistycznej. Większość ludzi, na ile wiadomo, nie była wrogo nastawiona wobec rządów komunistycznych; byli dumni ze statusu super­mocarstwa i osiągnięć w zakresie podboju kosmosu (radziecki kosmonauta Jurij Gagarin był pierwszym człowiekiem w ko­smosie; jego lot odbył się w 1961 roku), z entuzjazmem przyj­mowali dobrodziejstwa państwa opiekuńczego od kołyski aż po grób, takie jak „bezpłatna” edukacja, opieka zdrowotna i miesz­kania (państwo oczywiście musiało płacić pracownikom, produ­kować materiały budowlane itd., aby te świadczenia były dostęp­ne, koszty nie były jednak oczywiste dla przeciętnych obywateli).

W rzeczywistości stosunki między państwem radzieckim a społeczeństwem zmieniały się w istotny sposób. Obywatele radzieccy starali się ze wszech miar cieszyć prywatnym życiem i chronić je przed kontrolą ze strony KPZR. Wielu ludzi uwa­żało, że zasady życia politycznego promowanego przez partię są nieciekawe, wykorzystywali więc istniejące luki w systemie, aby angażować się w rzeczy sprawiające im przyjemność. W mia­stach oferta kulturalna dostarczana i kontrolowana przez pań­stwo – teatr, muzyka, muzea, literatura klasyczna itd. – była łatwo dostępna i tania. Sport stał się formą ucieczki, podobnie jak aktywność na świeżym powietrzu, piesze wycieczki, biwa­kowanie, jazda na nartach i amatorska archeologia.

fot.Anatoly Savin – https://www.milovice.ru / domena publiczna

Uczniowie szkoły wojskowej nr 1, dzieci oficerów Centralnej Grupy Wojsk w Czechosłowacji, Milovice, 1985.

Błędem byłoby romantyzowanie okresu późnego Związku Radzieckiego. Życie człowieka radzieckiego było często cięż­kie, a ludzie spędzali większość czasu, próbując zdobyć rzeczy, których brakowało, w tym podstawowych artykułów spożyw­czych. Presja społeczna, by dostosować się do konwencjonalnych standardów, w tym w kwestiach ubioru i wyglądu, była silna. Kontrola polityczna ze strony KPZR była absolutna i egzekwo­wana w razie potrzeby przez KGB. W ogólnym rozrachunku społeczeństwo się zmieniało, w miarę jak utopijne cele przyświe­cające powstaniu ZSRR ulegały wyczerpaniu, w obliczu ogłu­piającej ideologii cynizm stał się formą obrony przed nią, jedno­cześnie niepomiernie narastało pragnienie lepszego życia.

Zwycięstwo Związku Radzieckiego w wielkiej wojnie oj­czyźnianej położyło się długim cieniem na okresie poststalinow­skim. Ogrom poświęcenia narodu radzieckiego i jego ostateczne zwycięstwo w tym konflikcie zbrojnym były ważnym źródłem legitymizacji radzieckiego rządu. Wojna bezpośrednio dotknęła niemal każdą rodzinę. W epoce Breżniewa (1964–1982) zwy­cięstwo stało się niemal najważniejszym elementem radzieckiej ideologii. Telewizja emitowała szalenie popularne seriale o bo­haterskich wyczynach radzieckich szpiegów i żołnierzy w czasie wielkiej wojny ojczyźnianej.

fot.LUCPOL / domena publiczna

Demografia ZSRR w 1974 r.

Po wojnie liczba kobiet w Związku Radzieckim znacznie przewyższała liczbę mężczyzn. W 1946 roku kobiety stanowiły ponad 60% populacji w wieku 16 lat i powyżej. Niedobór do­rosłych mężczyzn w połączeniu z radziecką ideologią oznaczał, że ZSRR miał jeden z najwyższych wskaźników udziału kobiet w sile roboczej spośród wszystkich państw na świecie. Na płasz­czyźnie społecznej na radzieckie kobiety wywierano dużą presję, aby były wzorowymi pracownicami, żonami i matkami, których powołaniem jest produkcja i reprodukcja. „Nowa radziecka ko­bieta” stanęła wobec podwójnego brzemienia, łącząc pracę na pełen etat poza domem z odpowiedzialnością za większość prac domowych. Jednak seksistowskie normy społeczne oznaczały również, że w miejscach pracy i w życiu politycznym większość stanowisk kierowniczych zajmowali mężczyźni. W kultowym, nagrodzonym Oscarem radzieckim filmie z 1980 roku Moskwa nie wierzy łzom bohaterka odnosi sukces, robi karierę – w zaska­kujący sposób awansuje na stanowisko dyrektora fabryki – ale jest przy tym przedstawiona jako osoba niespełniona i potrzebująca mężczyzny, który zapewni jej szczęście.

Kiedy Michaił Gorbaczow przejmował władzę w 1985 roku, nie było powodów, by sądzić, że stosunki między państwem ra­dzieckim a społeczeństwem gwałtownie się pogorszą. Lider jed­nego z najsłynniejszych rosyjskich zespołów rockowych, Time Machine (Mashina Vremeni), wspominał w 1994 roku: „Nigdy nawet nie przyszło mi do głowy, że w Związku Radzieckim może się kiedykolwiek i cokolwiek zmienić. Nie mówiąc już o tym, że może on zniknąć. Nikt się tego nie spodziewał. Ani dzieci, ani dorośli. Panowało wszechogarniające poczucie, że to wszystko będzie trwać wiecznie”.

Gorbaczowowska polityka głasnosti (otwartości), pierwot­nie mająca na celu zdemaskowanie wewnętrznych (nomenkla­turowych) przeciwników jego próby zreformowania systemu radzieckiego i przezwyciężenia stagnacji epoki Breżniewa, szybko przerodziła się w rewolucyjną rewizję historii Związ­ku Radzieckiego. Pod koniec lat 80. obiektem krytyki stał się nawet założyciel ZSRR Włodzimierz Lenin. Do tej pory był postacią czczoną na poziomie państwowym. W maju 1991 roku Siergiej Kuriochin, rosyjski aktor i muzyk awangardowy, wystą­pił w radzieckiej telewizji z parodystycznym pseudonaukowym wykładem; podszywał się w nim pod historyka, który odkrył, że Lenin był w rzeczywistości grzybem. Pod koniec roku Związku Radzieckiego już nie było.

Tekst jest fragmentem książki Briana D. Taylora „Rosyjska polityka”, wydanej w 2026 roku przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. Z języka angielskiego przełożył Michał Słowikowski.