To pierwsza w historii publikacja tego materiału w całości i jednocześnie efekt skutecznego działania Archiwów Państwowych, które – korzystając z prawa pierwokupu – zapobiegły, aby tak bezcenny dokument trafił do prywatnych zbiorów.  – To jeden z tych momentów, które przypominają nam, dlaczego istnienie archiwów państwowych ma fundamentalne znaczenie dla kultury i historii narodowej. Dzięki zdecydowanym działaniom Narodowego Archiwum Cyfrowego oraz wsparciu Archiwum Narodowego w Krakowie włączyliśmy do zbiorów publicznych kolejny fragment polskiego dziedzictwa – unikatowy, nigdy wcześniej w całości niepublikowany amatorski zapis filmowy krakowskich uroczystości pogrzebowych Marszałka Józefa Piłsudskiego z 18 maja 1935 roku – informuje dr Paweł Pietrzyk, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych.

Pogrzeb, który stał się narodowym doświadczeniem

Śmierć Józefa Piłsudskiego 12 maja 1935 roku była jednym z najważniejszych i najbardziej poruszających momentów w historii II Rzeczypospolitej. Twórca Legionów Polskich, Naczelnik Państwa, zwycięzca wojny polsko-bolszewickiej i symbol odzyskanej niepodległości był postacią, która ukształtowała polityczny, militarny i symboliczny fundament państwa polskiego po 1918 roku.

Uroczystości pogrzebowe trwały sześć dni i miały charakter ogólnonarodowej żałoby, angażując miliony obywateli. Kraków – miejsce pochówku w kryptach Katedry Wawelskiej, obok królów i bohaterów narodowych – stał się finalnym etapem tej drogi. Wydarzenia z 18 maja 1935 roku na zawsze zapisały się w pamięci zbiorowej Polaków jako moment symbolicznego domknięcia epoki Piłsudskiego.

Jedyny taki zapis filmowy

Film opublikowany przez Narodowe Archiwum Cyfrowe został zarejestrowany 18 maja 1935 roku na taśmie 8 mm przez Tadeusza Rowińskiego (1905–1997), krakowskiego stomatologa i filmowca-amatora, który po wojnie wyemigrował do USA. Zapis trwa 7 minut i 32 sekundy, jest pozbawiony dźwięku i został nakręcony z dwóch punktów obserwacyjnych: z okna kamienicy przy ul. Wiślanej oraz z jednej z kamienic przy Rynku Głównym.

Na taśmie widać nieprzebrane tłumy żałobników, fragmenty pochodu żałobnego, atmosferę miasta pogrążonego w ciszy i skupieniu, a także kluczowe postacie życia publicznego II RP – prezydenta Ignacego Mościckiego oraz generała Edwarda Śmigłego-Rydza towarzyszącego Aleksandrze Piłsudskiej.

Print screen z filmu Pogrzeb Marszałka Piłsudskiego – Narodowe Archiwum Cyfrowe

W przeciwieństwie do oficjalnych kronik filmowych realizowanych przez Polską Agencję Telegraficzną, materiał Rowińskiego ma charakter prywatnej, amatorskiej rejestracji, co nadaje mu wyjątkową wartość źródłową – pokazuje historię „z bliska”, pozbawioną inscenizacji i propagandowej narracji.

– Pogrzeb Józefa Piłsudskiego był jednym z ważniejszych wydarzeń w historii II RP. Każde nowe źródło, ma wartość nie do przecenienia. Ten film mógł trafić do prywatnego sejfu. Dzięki archiwom państwowym trafia do wspólnej pamięci. A mówimy o materiale bezcennym – nie dlatego, że jest sensacyjny, ale dlatego, że jest jedyny. To zapis niezwykle autentyczny – widzimy wydarzenia nie przez obiektyw instytucji, ale oczami świadka. Dla badaczy historii to materiał o wyjątkowej sile przekazu – dodaje dr Paweł Pietrzyk.

Bezcenne uzupełnienie narodowego zasobu

Choć przebieg pogrzebu Marszałka Piłsudskiego został bogato udokumentowany fotograficznie – m.in. w zasobie Narodowego Archiwum Cyfrowego, w zbiorach Koncernu Ilustrowanego Kuriera Codziennego – film ten nie miał dotąd swojego odpowiednika w zbiorach państwowych.

Print screen z filmu Pogrzeb Marszałka Piłsudskiego – Narodowe Archiwum Cyfrowe

To nagranie jest pierwszym i jedynym filmowym dokumentem o takim charakterze w zasobie NAC, co czyni je źródłem o fundamentalnym znaczeniu dla badaczy historii, kultury wizualnej i pamięci narodowej.

Archiwa Państwowe działają, zanim będzie za późno

Unikatowa taśma pojawiła się niedawno na rynku antykwarycznym w ofercie Krakowskiego Domu Aukcyjnego. Po jej identyfikacji Narodowe Archiwum Cyfrowe skorzystało z ustawowego prawa pierwokupu, działając na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.

Print screen z filmu Pogrzeb Marszałka Piłsudskiego – Narodowe Archiwum Cyfrowe

Specjaliści z Archiwum Narodowego w Krakowie przygotowali szczegółową opinię konserwatorską. Stan zachowania taśmy oceniono jako dobry lub bardzo dobry, co umożliwiło jej bezpieczne przejęcie i dalsze prace archiwalne.

– Prawo pierwokupu to nie procedura administracyjna, lecz realne narzędzie ratowania dziedzictwa narodowego. W tym przypadku zadziałało dokładnie tak, jak powinno. Publikujemy wersję techniczną, bo chcemy jak najszybciej udostępnić materiał badaczom i pasjonatom historii. Jednocześnie rozpoczynamy proces cyfrowego zabezpieczenia obrazu. Każda klatka tej taśmy ma ogromną wartość dokumentalną. To film, który po ponad 90 latach wchodzi do wspólnego zasobu – informuje Katarzyna Kalisz, kierowniczka Oddziału IV ewidencji i opracowania zasobu archiwalnego NAC.

Wersja techniczna i dalsze prace

Udostępniona 11 maja 2026 roku wersja filmu ma charakter techniczny (poglądowy). Jest to etap otwierający proces, który pozwoli w przyszłości zaprezentować materiał w jakości odpowiadającej jego znaczeniu.

Link do całego filmu

Po zakończeniu prac Narodowe Archiwum Cyfrowe planuje udostępnienie cyfrowej wersji filmu.

Źródło: ARCHIWA PAŃSTWOWE