Przez ponad tysiąc lat mury Konstantynopola uchodziły za nie do sforsowania. O ich potęgę rozbijały się armie i ambicje kolejnych najeźdźców. Aż do 1453 roku, gdy młody sułtan Mehmed II postawił wszystko na jedną kartę i doprowadził do jednego z najbardziej przełomowych oblężeń w historii.
Mehmed II i obsesja zdobycia Konstantynopola
Napięcie pomiędzy Imperium Osmańskim a Bizancjum narastało od wieków, a punkt kulminacyjny był coraz bliżej. Cesarz Konstantyn XI Paleolog, mający za sobą dwie dekady walk z Osmanami, starał się przekonać bizantyjskie elity, że nowy sułtan Mehmed II niechybnie ruszy ponownie na Konstantynopol.
Ów sułtan bizantyjską gościnność uważał za oznakę słabości i w istocie, tuż po objęciu władzy w 1451 roku, rozpoczął przygotowania do kampanii wojennej, początkowo próbując jedynie zapewniać Konstantyna, że nie ma takich zamiarów. Wszystkie znaki na niebie i ziemi wskazywały jednak na to, że jego celem stanie się zdobycie stolicy i tak już okrojonego Bizancjum.
Prośby i groźby Konstantyna nie przynosiły rezultatu. Zresztą sam Mehmed II twierdził, iż los całego tego kraju jest w jego rękach. Do tego Konstantyn popełnił poważny błąd: zażądał od sułtana podwojenia świadczenia wypłacanego na utrzymanie Orhana – zakładnika i kuzyna Mehmeda II. Żądanie to tylko dodatkowo go rozjuszyło.
Sułtan zebrał, według różnych szacunków, od 100 do 200 tysięcy ludzi. Swoje siły zaczął gromadzić pod Konstantynopolem już na początku kwietnia 1453 roku. Mehmed II, nauczony wcześniejszymi niepowodzeniami swojego państwa w próbach zdobycia stolicy Bizancjum, zadbał również o to, by z Europy nie dotarły na czas żadne posiłki. Temu celowi służyły m.in. wzniesione nad Bosforem twierdze.
fot.Jniemenmaa / CC BY-SA 3.0Cesarstwo Bizantyjskie około roku 1400
Na kontynencie zakupił działa oraz zgromadził zapasy prochu strzelniczego. Zorganizował także flotę liczącą około 320 galer i statków zaopatrzeniowych. Jej rola była istotna – miała zablokować miasto od strony morza, choć nie do końca się to powiodło.
Przeczytaj także: Arabski podbój Bliskiego Wschodu
Mury nie do zdobycia. Sekret potęgi Konstantynopola
Dla obrony Konstantynopola kluczowy był system fortyfikacji znany jako mury Teodozjusza, rozbudowany za panowania Teodozjusza II (401–450). Całkowita długość murów obronnych wynosiła ponad 20 kilometrów, lecz to odcinek lądowy, około 5,5 kilometra – był najważniejszy, ponieważ najbardziej narażony był na atak.
I przez całą historię Konstantynopola żadnemu najeźdźcy nie udało się ich sforsować. Co więcej, ze względu na ich potęgę potencjalni napastnicy uważali atak drogą lądową wręcz za bezcelowy.
Jak pisze Victor Davis Hanson w książce „Koniec wszystkiego. Jak wojna prowadzi do zniszczenia”: „W całej historii nie istniały równie potężne fortyfikacje: potrójna zapora złożona z szerokiej fosy i nasypu, wież strażniczych oraz muru zewnętrznego, a za nimi – z kolejnych wież i masywnego muru wewnętrznego”.
fot.Jniemenmaa, PawełS / CC BY-SA 3.0Mapa Konstantynopola
Nie planowano także desantu od strony Bosforu i Złotego Rogu. Samego miasta broniło około 7–8 tysięcy obrońców, rozmieszczonych na zewnętrznych murach. Ich trzon stanowili Genueńczycy, Wenecjanie oraz elitarne oddziały Konstantyna. Dysponowali pikami i mieczami, a wspierali ich kusznicy, łucznicy oraz artyleria. Na wyposażeniu mieli również słynne miotacze ognia greckiego. W początkowej fazie walk przeprowadzano także wypady na osmańskie pozycje.
Artyleria kontra mury – starcie nowych i starych technologii
Zgromadzone pod murami siły lądowe rozpoczęły ostrzał artyleryjski. Celem było rozproszenie obrońców oraz ich wyczerpanie poprzez zmuszanie do ciągłych napraw uszkodzonych fragmentów murów. Konstantyn zmobilizował do tego zadania ponad połowę mieszkańców miasta. Jednak siła osmańskich dział okazała się początkowo zbyt mała, by znacząco uszkodzić fortyfikacje. W tym celu sprowadzono m.in. słynną bombardę Bazylika, znaną też jako „potwór”. Mimo ogromnych rozmiarów nie była ona aż tak skuteczna, mogła oddać zaledwie kilka strzałów dziennie.
fot.Bigdaddy1204 / CC BY-SA 3.0Zrekonstruowany fragment Murów Teodezjusza przy bramie Selymbria
Skuteczności artylerii nie poprawiła znacząco nawet zmiana strategii polegająca na koncentracji ognia na wybranych fragmentach murów, choć ich naprawa rzeczywiście coraz bardziej wyczerpywała siły zarówno obrońców, jak i mieszkańców. Do szturmu na miasto ruszyły kolejno trzy fale atakujących. Ich celem były kluczowe odcinki murów, które próbowano sforsować przy pomocy drabin.
Jako pierwsi ruszyli chrześcijanie z Bałkanów, przymusowo wcieleni do armii osmańskiej. Ich liczba była imponująca, lecz zostali niemal doszczętnie wybici. Następnie zaatakowała regularna turecka piechota, którą również udało się odeprzeć, choć tym razem wymagało to znacznie większego wysiłku.
W międzyczasie Mehmed II złożył Konstantynowi ofertę kapitulacji – pozorną, lecz jednak. Cesarz ją odrzucił.
Przeczytaj także: „Potwór Urbana” pod Konstantynopolem
Upadek morale i początek końca
Jako trzecia do szturmu ruszyła elitarna piechota – janczarzy. Jednak i ich impet zaczął słabnąć, mimo obietnicy trzydniowej swobodnej grabieży i mordów, złożonej przez sułtana. Na nacierających spadał deszcz bizantyjskich strzał, bełtów i kul armatnich. Wśród obrońców zaczęła krążyć plotka, że to ostatnia próba Mehmeda II – co było częściowo zgodne z prawdą ponieważ 28 maja osmańscy dowódcy wezwali do przeprowadzenia ostatecznego szturmu.
Sytuacja w obozie Osmanów stawała się trudna – kończyły się zapasy żywności, rosło ryzyko epidemii, a straty sięgały około 20 tysięcy ludzi. Szturm trwał z przerwami już od ośmiu tygodni. Ostatnia oferta kapitulacji została ponownie odrzucona.
W chwili, gdy atak zaczynał się załamywać, wydarzyło się coś nieoczekiwanego. Istotną rolę w obronie Konstantynopola odgrywali genueńscy najemnicy pod wodzą Giovanniego Giustinianiego. To właśnie on został ranny prawdopodobnie kulą ze sclopusu (osmańskiej broni palnej) lub strzałą – i zniesiony z murów.
fot.Fausto Zonaro / domena publicznaMehmed II w drodze do Konstantynopola
Pozbawieni dowództwa (Giustiniani nie wyznaczył zastępcy) Genueńczycy wpadli w panikę i zaczęli opuszczać swoje pozycje. Wywołało to efekt domina, morale obrońców załamało się, a wielu z nich zaczęło szukać drogi ucieczki z miasta, często tratowali się nawzajem.
Było to o tyle absurdalne, że nawet w tej sytuacji wewnętrzne mury nadal nadawały się do obrony. Nie pozostawiono jednak tylnych straży ani nie próbowano utworzyć kolejnych linii oporu. W trakcie ucieczki nie zamknięto nawet bram.
Przeczytaj także: Oblężenie Konstantynopola (860)
Koniec miasta i koniec epoki
Osmanowie po raz pierwszy uzyskali realną szansę wtargnięcia do miasta i natychmiast ją wykorzystali. Sygnał do ostatecznego szturmu wszystkimi siłami wydał sam sułtan. Gdy najeźdźcy zaczęli wlewać się do Konstantynopola, jego mieszkańcy – niegdyś półmilionowego miasta, a wówczas liczącego niespełna 50 tysięcy ludzi – szukali schronienia w kościele Hagia Sophia. Ich liczba wcześniej drastycznie spadła na skutek zaraz i emigracji.
Jak podaje Victor Davis Hanson w książce „Koniec wszystkiego. Jak wojna prowadzi do zniszczenia”:
„Drzwi zostały zabarykadowane od wewnątrz, a ostatniego schronienia szukano pod świętą kopułą. Ich nadzieja opierała się na dawnej przepowiedni, być może dziele fanatyka albo oszusta; głosiła ona, że nadejdzie dzień, w którym Turcy wtargną do Konstantynopola i będą ścigać Rzymian aż do kolumny Konstantyna na placu przed Hagią Sophią – i że tam właśnie skończą się ich nieszczęścia. Wówczas zstąpi z nieba anioł z mieczem w dłoni i wręczy ubogiemu człowiekowi siedzącemu u stóp kolumny niebiańską broń. „Weź ten miecz” – miał powiedzieć – „i pomścij lud Pana”. Na te słowa Turcy mieli w popłochu rzucić się do ucieczki, a cnotliwi Rzymianie przepędzić ich z Zachodu i Anatolii aż po granice Persji. Anioł się jednak nie pojawił, a Turcy po wtargnięciu do kościoła zaczęli po prostu selekcjonować jeńców”.
fot.Jean-Joseph Benjamin-Constant / domena publicznaZdobycie miasta
W międzyczasie „rozeszła się wieść, że cesarz Konstantyn zrzucił insygnia cesarskie, zaatakował nacierające hordy i poległ wraz z ostatnimi oddziałami bizantyjskiej straży. Odcięto mu głowę i zaniesiono jako trofeum przed oblicze sułtana. Tak dokonało żywota mistyczne miasto i imperium, które z niego wyrosło”.
I tym razem była to prawda. Konstantynopol upadł we wtorek, 29 maja 1453 roku.
Artykuł powstał na podstawie książki Victora Davisa Hansona Koniec wszystkiego. Jak wojna prowadzi do zniszczenia, Wydawnictwo Port, 2026.
KOMENTARZE
W tym momencie nie ma komentrzy.