19 sierpnia 1980 roku, wczesnym rankiem, pod Otłoczynem doszło do największej katastrofy kolejowej w powojennej historii Polski. W czołowym zderzeniu dwóch pociągów zginęło 67 osób, a 64 zostały ranne. Siła uderzenia była tak ogromna, że jeden z wagonów praktycznie przestał istnieć.
Siedem, a nie sześć wagonów
W 1980 roku maszyniści nie posiadali żadnej możliwości kontaktu ze sobą ani z dyżurnym ruchu. W miejscu wypadku tory biegły po dnie wąwozu, a chłodny ranek był bardzo mglisty. O godzinie czwartej trzydzieści pięć maszynista Gerard Przyjemski zauważył światła lokomotywy, które pojawiły się zza zakrętu, i szybko się zorientował, że pociąg z naprzeciwka jedzie po tym samym torze. Uruchomił awaryjne hamowanie, po czym zaczął uciekać w głąb lokomotywy. Cztery sekundy później nastąpiło zderzenie.
Ciężko ranny Przyjemski przeżył, gdyż korytarz prowadzący do przedziału maszynowego był najbardziej zabudowaną częścią spalinowozu. Jego pomocnik, Józef Grudziński, nie miał tyle szczęścia – zmarł podczas akcji ratowniczej.
Ciało maszynisty drugiego pociągu, Mieczysława Roschka, znaleziono w zmiażdżonej kabinie za pulpitem sterowniczym. Nie uciekał, nie próbował ratować życia. Jego pomocnik Andrzej Bogusz przeżył katastrofę, ale zmarł w toruńskim szpitalu po pięciu dniach. Nie złożył zeznań i zabrał ze sobą do grobu jedną z największych tajemnic tej tragedii – przyczyny zachowania Roschka, który mijając odwrócone tyłem do pociągu semafory, musiał wiedzieć, że skład jedzie pod prąd. Nie sygnalizował jednak faktu, że porusza się po złym torze, bo nie włączył na lokomotywie specjalnego kodu świetlnego, który składa się z dwóch białych i jednego czerwonego światła.
Pomimo że Roschek doprowadził do katastrofy, to jako pierwszy zorientował się w zagrożeniu. Natychmiast bowiem po ujrzeniu świateł pociągu pasażerskiego włączył hamowanie, a według opinii ekspertów nie mógł jeszcze wówczas mieć pewności, że pociągi posuwają się po tym samym torze. Prowadził pociąg jednak całkowicie świadomie, gdyż do momentu wypadku naciskał aktywny na pulpicie sterowniczym grzybek czuwaka. Urządzenie to sprawdzało czujność maszynisty przez cominutowe podświetlenie przycisku, którego wyłączenie wymagało naciśnięcia. W przeciwnym razie rozlegał się sygnał dźwiękowy, a jeśli także ten nie wywoływał reakcji maszynisty, uruchamiało się nagłe, automatyczne hamowanie.
fot.Jakub31337 – Praca własna / CC BY-SA 3.0Miejsce katastrofy i pomnik
Nie było szans, by maszyniści zatrzymali pociągi, unikając zderzenia. Każdy ze składów ważył ponad trzysta ton, pociąg pasażerski poruszał się z prędkością osiemdziesięciu pięciu kilometrów na godzinę, natomiast towarowy – trzydzieści trzy kilometry na godzinę. Potężny huk wstrząsnął całą okolicą i opowiadano później, że słychać go było aż na przedmieściach Torunia. Pierwszy wagon osobowy przestał w ogóle istnieć, pozostały z niego tylko wózki z kołami i szczątkami ofiar. Drugi wagon przeleciał górą nad lokomotywami i pękł na pół.
„Kasowałem właśnie bilet starszej kobiecie – wspominał konduktor Kazimierz Szymański, który w chwili katastrofy znajdował się w trzecim wagonie od końca składu – kiedy wagonem uderzyło, zgasło światło, z półek posypały się torby i walizki. Myślałem, że wagon wyskoczył z szyn. Kobiety i dzieci płakały, krzyczały. Po chwili zobaczyłem, że coś się stało z lokomotywą. Nie podejrzewałem, że to czołowe zderzenie”.
Potężny huk słyszał także Edward Wilczyński, kierowca ciężarówki jadącej szosą E16 (dzisiejsza DK91), biegnącą sto metrów od miejsca katastrofy. Zjechał na pobocze i zobaczył wychodzących na drogę i mówiących o zderzeniu pociągów zakrwawionych ludzi. Wiele osób, które jechały z tyłu składu odniosło lżejsze obrażenia, ale wybuchła panika i przerażeni pasażerowie w ciemnościach uciekali przed siebie. Po przeciwnej stronie drogi E16 znajdował się rozległy poligon artyleryjski – poszukiwania zszokowanych, wystraszonych ludzi na jego terenie trwały wiele godzin.
Akcja ratownicza
Na miejscu katastrofy rozpętało się piekło. Czegoś podobnego nigdy wcześniej nie widzieli nawet doświadczeni ratownicy.
„W wagonie po linoleum płynęła rzeka krwi – wspominał strażak Mirosław Bachor – łatwo się było wywrócić. Wszędzie leżały zmasakrowane ciała. Nikt z nas nie miał rękawiczek. Zawijaliśmy ręce kawałkiem prześcieradła i po wyciągnięciu zwłok zrzucaliśmy zakrwawione płótno. Co chwilę ktoś odchodził na bok, wiadomo, żołądek nie wytrzymywał. Ciała wynosiliśmy na nasyp. Po południu przywieziono nam w termosach gorący posiłek. To była kaszanka, a my mundury mieliśmy całe we krwi. Nikt nawet nie spojrzał na jedzenie”.
Ciał przybywało z godziny na godzinę i blisko ósmej obok wraków pociągów leżało już około trzydziestu zabitych. Uznano, że był to ostateczny bilans, gdyż ratownicy byli przekonani, że dotarli do wszystkich sześciu rozbitych wagonów. Jednak obecni na miejscu kolejarze z Torunia, znający doskonale skład pociągu osobowego numer 5129/30 przekonali ratowników, że liczył zawsze siedem wagonów!
„Liczymy razem – relacjonował jeden z ratowników. – Wychodzi sześć. Jeszcze raz, dokładnie, bo podjechały pociągi ratownicze i być może mylimy się. Nie, uparcie wychodzi sześć! W końcu ktoś zaczyna liczyć wózki podwozi wagonów. Jest czternaście. A więc pierwszy wagon przestał istnieć! Wielotonowa konstrukcja wraz z pasażerami została sprasowana na tylnej ścianie pociągu pasażerskiego. Pierwszego wagonu nie ma i nie uratował się chyba żaden z jego pasażerów”.
fot.Grzegorz Petka – Praca własna / domena publicznaLinia kolejowa nr 18, km 99,312 g. 4:30 czołowe zderzenie pociągu os. nr 5130 z pociągiem tow. nr 11599
Początkowo zabitych układano pokotem i przykrywano prześcieradłami znalezionymi przez ratowników w kuszetkach, które znajdowały się na końcu składu. Potem zorganizowano worki, do których chowano fragmenty ciał. Brakowało jednak samochodów do przewozu zwłok i wiele ofiar transportowano w pojazdach dostawczych, kładąc bezpośrednio na podłodze platformy bagażowej.
Przez pierwsze dwie godziny na miejscu katastrofy w ogóle nie było odpowiedniego sprzętu ratowniczego, brakowało nawet rękawiczek i strażacy gołymi rękoma wyciągali ludzkie szczątki z rumowiska. Nie posiadano również odpowiednich zestawów do cięcia grubych blach, a sprowadzone dźwigi nie miały odpowiednich paramentów do podnoszenia wagonów. Akcję dodatkowo utrudniała topografia okolicy – strome zbocze i las.
„Patrzyłem – opowiadał naczelnik lokomotywowni Toruń Kluczyki Kazimierz Janicki – jak przynosili kolejnych zabitych, i prosiłem w myślach, aby w końcu przestali. Tam było mnóstwo dzieci i młodzieży. Udało nam się wydostać z wagonu żywą kobietę. Jeden z kolegów chciał ją zanieść do karetki. Skonała na jego rękach”.
Na miejscu pojawili się dziennikarze, gdyż władze nie zastosowały blokady informacji. Wiadomości o tragedii podawało od samego początku Polskie Radio, dzięki czemu placówka krwiodawstwa w Toruniu mogła przyjmować chętnych do oddania krwi dla poszkodowanych. W ciągu kilku dni pozyskano aż kilkaset litrów.
Jako pierwszy na miejscu pojawił się dziennikarz toruńskich „Nowości” Zbigniew Juchniewicz. O świcie obudził go telefon od redaktora naczelnego Zefiryna Jędrzyńskiego, który zażądał, by sprawdzić, co się dzieje. Jędrzyńskiego obudziły bowiem karetki pogotowia, które nieprzerwanie przejeżdżały pod oknem jego mieszkania na toruńskiej starówce. Juchniewicz wziął notatnik i aparaty fotograficzne, a następnie udał się na postój taksówek, bo nie dysponował własnym samochodem. Pomimo młodego wieku miał już swoje kontakty i zanim wyjechał z miasta, dostał pewne informacje od znajomych milicjantów. Także taksówkarz okazał się człowiekiem poinformowanym o tragedii. Gdy dotarł do Brzozy, zatrzymał go blokujący szosę milicjant. Spytał Juchniewicza, czy jadł już śniadanie, a gdy dziennikarz odparł, że nie miał na to czasu, funkcjonariusz powiedział, że w takim razie może jechać na miejsce tragedii.
„Wąwóz, w którym zderzyły się pociągi – opisywał – przedstawiał makabryczny widok. Zwłoki leżą na dachach lokomotyw i wagonów, spoczywają na stokach piaszczystego wąwozu. Zewsząd słychać dramatyczne wołania o pomoc, płacz i szlochanie. Są lekarze, sanitariusze, kolejarze, milicja i wojsko. Właśnie przyjechały ekipy z Elany, Towimoru i Apatora. Przywiozły ze sobą specjalistyczny sprzęt, piły do cięcia metalu, zestawy palników, gdyż miejsce zdarzenia pokrywa warstwa rozlanego paliwa. Najmniejsza iskra może dopełnić tragedii, powodując eksplozję. W akcji liczą się więc łomy i siła ludzkich rak, Muszą one dać radę zwalonym stalowym konstrukcjom, niekiedy pogiętym tak, jakby były z plasteliny. Uwięzionym w stalowych pudłach trzeba ręcznie torować drogę ratunku. Innej możliwości nie ma”.
Dziennikarz wspominał po latach, że cenzura tylko raz wtrąciła się do jego pracy i miało to miejsce właśnie tuż po tragedii pod Otłoczynem. Chodziło o zdjęcia pierwszego sekretarza Edwarda Gierka, który przed godziną jedenastą przybył śmigłowcem na miejsce katastrofy, towarzyszyli mu premier Edward Babiuch i miejscowa partyjna wierchuszka. Wykonane przez Juchniewicza zdjęcia zostały zakwestionowane, ponieważ nie figurował na liście osób mających prawo fotografowania pierwszego sekretarza. W tej sytuacji nie podpisano ich jego nazwiskiem, umieszczając w zamian napis CAF (Centralna Agencja Fotograficzna).
Wizyta Gierka miała przede wszystkim wymiar propagandowy, ale spowodowała większe dostawy leków i środków opatrunkowych. Ranni hospitalizowani w placówkach Torunia, Aleksandrowa Kujawskiego i Włocławka mogli zatem liczyć na pomoc. Pierwszy sekretarz był zresztą przerażony tym, co zobaczył, i starał się nie patrzeć na ofiary. Gdy na oczach dygnitarzy z podniesionego wagonu wypadły ciała dwóch dziewczynek, Gierek nie wytrzymał nerwowo, odwrócił się i odszedł.
Wcześniej na miejscu pojawił się ksiądz Ryszard Kwiatkowski, proboszcz miejscowej parafii. O katastrofie dowiedział się po porannej mszy świętej i ruszył pieszo przez las. Milicjanci rozstąpili się przed nim, a on pocieszał tych, którzy przeżyli. Następnie chodził wzdłuż szeregu ciał i modlił się.
fot.Sebastian Maćkiewicz / / CC BY-SA 3.0Pomnik upamiętniający katastrofę
Dantejskie sceny rozgrywały się w miejscu, gdzie znajdował się totalnie zdruzgotany pierwszy wagon. Ratownikami wstrząsały torsje, gdyż potwornie pokaleczone ciała młodych ludzi zwisały ze szczątków wagonu i spalinowozu. Co chwila z wysokości kilku metrów na rozłożone płachty spadało jakieś ciało. Akcję utrudniał fakt, że służby ratownicze nie mogły posługiwać się palnikami, gdyż rozlane paliwo, smary i oleje groziły eksplozją.
fot.Jackrzy Jacek Krzyżyński Otłoczyn – Praca własna / CC BY-SA 3.01984 – msza święta przy pomniku w rocznicę wypadku kolejowego koło Otłoczyna
Próbowano zatem innych rozwiązań, i tak na przykład strażacy przywieźli wielkie, wykonane z tkanin syntetycznych poduchy, które podłożono pod wrak drugiego wagonu, a następnie zaczęto wtłaczać w nie powietrze. Udało się w ten sposób podnieść na kilkanaście centymetrów skłębione żelastwo, co z kolei pozwoliło zrobić podkop. A jednak, mimo tych wszystkich wysiłków, okazywało się czasami, że ofiarom nie można pomóc.
Tekst jest fragmentem książki „PRL. Największe katastrofy. Tragedie lotnicze, wypadki komunikacyjne, pożary i eksplozje” autorstwa Sławomira Kopra i Mariusza Muchy, wydanej nakładem Wydawnictwa Harde, 2026
KOMENTARZE
W tym momencie nie ma komentrzy.