Ciekawostki Historyczne
Zimna wojna

Tragedia pod Otłoczynem. Największa katastrofa kolejowa w historii PRL

19 sierpnia 1980 roku, wczesnym rankiem, pod Otłoczynem doszło do największej katastrofy kolejowej w powojennej historii Polski. W czołowym zderzeniu dwóch pociągów zginęło 67 osób, a 64 zostały ranne. Siła uderzenia była tak ogromna, że jeden z wagonów praktycznie przestał istnieć.

Tekst jest fragmentem książki „PRL. Największe katastrofy. Tragedie lotnicze, wypadki komunikacyjne, pożary i eksplozje” autorstwa Sławomira Kopra i Mariusza Muchy, wydanej nakładem Wydawnictwa Harde, 2026

Siedem, a nie sześć wagonów

W 1980 roku maszyniści nie posiadali żadnej możliwości kontaktu ze sobą ani z dyżurnym ruchu. W miejscu wypadku tory biegły po dnie wąwozu, a chłodny ranek był bardzo mglisty. O godzinie czwartej trzydzieści pięć maszynista Ge­rard Przyjemski zauważył światła lokomotywy, które poja­wiły się zza zakrętu, i szybko się zorientował, że pociąg z na­przeciwka jedzie po tym samym torze. Uruchomił awaryjne hamowanie, po czym zaczął uciekać w głąb lokomotywy. Cztery sekundy później nastąpiło zderzenie.

Ciężko ranny Przyjemski przeżył, gdyż korytarz prowa­dzący do przedziału maszynowego był najbardziej zabudo­waną częścią spalinowozu. Jego pomocnik, Józef Grudziński, nie miał tyle szczęścia – zmarł podczas akcji ratowniczej.

Ciało maszynisty drugiego pociągu, Mieczysława Ro­schka, znaleziono w zmiażdżonej kabinie za pulpitem sterowniczym. Nie uciekał, nie próbował ratować życia. Jego pomocnik Andrzej Bogusz przeżył katastrofę, ale zmarł w toruńskim szpitalu po pięciu dniach. Nie złożył zeznań i zabrał ze sobą do grobu jedną z największych tajemnic tej tragedii – przyczyny zachowania Roschka, który mijając odwrócone tyłem do pociągu semafory, musiał wiedzieć, że skład jedzie pod prąd. Nie sygnalizował jednak faktu, że po­rusza się po złym torze, bo nie włączył na lokomotywie spe­cjalnego kodu świetlnego, który składa się z dwóch białych i jednego czerwonego światła.

Pomimo że Roschek doprowadził do katastrofy, to jako pierwszy zorientował się w zagrożeniu. Natychmiast bowiem po ujrzeniu świateł pociągu pasażerskiego włączył hamowa­nie, a według opinii ekspertów nie mógł jeszcze wówczas mieć pewności, że pociągi posuwają się po tym samym torze. Pro­wadził pociąg jednak całkowicie świadomie, gdyż do momen­tu wypadku naciskał aktywny na pulpicie sterowniczym grzy­bek czuwaka. Urządzenie to sprawdzało czujność maszynisty przez cominutowe podświetlenie przycisku, którego wyłą­czenie wymagało naciśnięcia. W przeciwnym razie rozlegał się sygnał dźwiękowy, a jeśli także ten nie wywoływał reakcji maszynisty, uruchamiało się nagłe, automatyczne hamowanie.

fot.Jakub31337 – Praca własna / CC BY-SA 3.0

Miejsce katastrofy i pomnik

Nie było szans, by maszyniści zatrzymali pociągi, unika­jąc zderzenia. Każdy ze składów ważył ponad trzysta ton, pociąg pasażerski poruszał się z prędkością osiemdziesięciu pięciu kilometrów na godzinę, natomiast towarowy – trzy­dzieści trzy kilometry na godzinę. Potężny huk wstrząsnął całą okolicą i opowiadano później, że słychać go było aż na przedmieściach Torunia. Pierwszy wagon osobowy prze­stał w ogóle istnieć, pozostały z niego tylko wózki z kołami i szczątkami ofiar. Drugi wagon przeleciał górą nad lokomo­tywami i pękł na pół.

„Kasowałem właśnie bilet starszej kobiecie – wspominał konduktor Kazimierz Szymański, który w chwili katastrofy znajdował się w trzecim wagonie od końca składu – kiedy wagonem uderzyło, zgasło światło, z półek posypały się tor­by i walizki. Myślałem, że wagon wyskoczył z szyn. Kobiety i dzieci płakały, krzyczały. Po chwili zobaczyłem, że coś się stało z lokomotywą. Nie podejrzewałem, że to czołowe zde­rzenie”.

Potężny huk słyszał także Edward Wilczyński, kierowca ciężarówki jadącej szosą E16 (dzisiejsza DK91), biegnącą sto metrów od miejsca katastrofy. Zjechał na pobocze i zobaczył wychodzących na drogę i mówiących o zderzeniu pociągów zakrwawionych ludzi. Wiele osób, które jechały z tyłu skła­du odniosło lżejsze obrażenia, ale wybuchła panika i przera­żeni pasażerowie w ciemnościach uciekali przed siebie. Po przeciwnej stronie drogi E16 znajdował się rozległy poligon artyleryjski – poszukiwania zszokowanych, wystraszonych ludzi na jego terenie trwały wiele godzin.

Akcja ratownicza

Na miejscu katastrofy rozpętało się piekło. Czegoś podob­nego nigdy wcześniej nie widzieli nawet doświadczeni ratownicy.

„W wagonie po linoleum płynęła rzeka krwi – wspo­minał strażak Mirosław Bachor – łatwo się było wywrócić. Wszędzie leżały zmasakrowane ciała. Nikt z nas nie miał rękawiczek. Zawijaliśmy ręce kawałkiem prześcieradła i po wyciągnięciu zwłok zrzucaliśmy zakrwawione płótno. Co chwilę ktoś odchodził na bok, wiadomo, żołądek nie wy­trzymywał. Ciała wynosiliśmy na nasyp. Po południu przy­wieziono nam w termosach gorący posiłek. To była kaszan­ka, a my mundury mieliśmy całe we krwi. Nikt nawet nie spojrzał na jedzenie”.

Ciał przybywało z godziny na godzinę i blisko ósmej obok wraków pociągów leżało już około trzydziestu zabi­tych. Uznano, że był to ostateczny bilans, gdyż ratownicy byli przekonani, że dotarli do wszystkich sześciu rozbitych wagonów. Jednak obecni na miejscu kolejarze z Torunia, znający doskonale skład pociągu osobowego numer 5129/30 przekonali ratowników, że liczył zawsze siedem wagonów!

„Liczymy razem – relacjonował jeden z ratowników. – Wychodzi sześć. Jeszcze raz, dokładnie, bo podjechały po­ciągi ratownicze i być może mylimy się. Nie, uparcie wy­chodzi sześć! W końcu ktoś zaczyna liczyć wózki podwozi wagonów. Jest czternaście. A więc pierwszy wagon przestał istnieć! Wielotonowa konstrukcja wraz z pasażerami została sprasowana na tylnej ścianie pociągu pasażerskiego. Pierw­szego wagonu nie ma i nie uratował się chyba żaden z jego pasażerów”.

fot.Grzegorz Petka – Praca własna / domena publiczna

Linia kolejowa nr 18, km 99,312 g. 4:30 czołowe zderzenie pociągu os. nr 5130 z pociągiem tow. nr 11599

Początkowo zabitych układano pokotem i przykrywano prześcieradłami znalezionymi przez ratowników w kuszetkach, które znajdowały się na końcu składu. Potem zorgani­zowano worki, do których chowano fragmenty ciał. Brako­wało jednak samochodów do przewozu zwłok i wiele ofiar transportowano w pojazdach dostawczych, kładąc bezpo­średnio na podłodze platformy bagażowej.

Przez pierwsze dwie godziny na miejscu katastrofy w ogóle nie było odpowiedniego sprzętu ratowniczego, bra­kowało nawet rękawiczek i strażacy gołymi rękoma wycią­gali ludzkie szczątki z rumowiska. Nie posiadano również odpowiednich zestawów do cięcia grubych blach, a spro­wadzone dźwigi nie miały odpowiednich paramentów do podnoszenia wagonów. Akcję dodatkowo utrudniała topo­grafia okolicy – strome zbocze i las.

„Patrzyłem – opowiadał naczelnik lokomotywowni To­ruń Kluczyki Kazimierz Janicki – jak przynosili kolejnych zabitych, i prosiłem w myślach, aby w końcu przestali. Tam było mnóstwo dzieci i młodzieży. Udało nam się wydostać z wagonu żywą kobietę. Jeden z kolegów chciał ją zanieść do karetki. Skonała na jego rękach”.

Na miejscu pojawili się dziennikarze, gdyż władze nie zastosowały blokady informacji. Wiadomości o tragedii podawało od samego początku Polskie Radio, dzięki cze­mu placówka krwiodawstwa w Toruniu mogła przyjmować chętnych do oddania krwi dla poszkodowanych. W ciągu kilku dni pozyskano aż kilkaset litrów.

Jako pierwszy na miejscu pojawił się dziennikarz toruń­skich „Nowości” Zbigniew Juchniewicz. O świcie obudził go telefon od redaktora naczelnego Zefiryna Jędrzyńskie­go, który zażądał, by sprawdzić, co się dzieje. Jędrzyńskiego obudziły bowiem karetki pogotowia, które nieprzerwanie przejeżdżały pod oknem jego mieszkania na toruńskiej starówce. Juchniewicz wziął notatnik i aparaty fotograficzne, a następnie udał się na postój taksówek, bo nie dysponował własnym samochodem. Pomimo młodego wieku miał już swoje kontakty i zanim wyjechał z miasta, dostał pewne in­formacje od znajomych milicjantów. Także taksówkarz oka­zał się człowiekiem poinformowanym o tragedii. Gdy dotarł do Brzozy, zatrzymał go blokujący szosę milicjant. Spytał Juchniewicza, czy jadł już śniadanie, a gdy dziennikarz od­parł, że nie miał na to czasu, funkcjonariusz powiedział, że w takim razie może jechać na miejsce tragedii.

„Wąwóz, w którym zderzyły się pociągi – opisywał – przedstawiał makabryczny widok. Zwłoki leżą na dachach lokomotyw i wagonów, spoczywają na stokach piaszczystego wąwozu. Zewsząd słychać dramatyczne wołania o pomoc, płacz i szlochanie. Są lekarze, sanitariusze, kolejarze, mili­cja i wojsko. Właśnie przyjechały ekipy z Elany, Towimoru i Apatora. Przywiozły ze sobą specjalistyczny sprzęt, piły do cięcia metalu, zestawy palników, gdyż miejsce zdarzenia pokrywa warstwa rozlanego paliwa. Najmniejsza iskra może dopełnić tragedii, powodując eksplozję. W akcji liczą się więc łomy i siła ludzkich rak, Muszą one dać radę zwalonym stalowym konstrukcjom, niekiedy pogiętym tak, jakby były z plasteliny. Uwięzionym w stalowych pudłach trzeba ręcz­nie torować drogę ratunku. Innej możliwości nie ma”.

Dziennikarz wspominał po latach, że cenzura tylko raz wtrąciła się do jego pracy i miało to miejsce właśnie tuż po tragedii pod Otłoczynem. Chodziło o zdjęcia pierwszego sekretarza Edwarda Gierka, który przed godziną jedenastą przybył śmigłowcem na miejsce katastrofy, towarzyszyli mu premier Edward Babiuch i miejscowa partyjna wierchuszka. Wykonane przez Juchniewicza zdjęcia zostały zakwestio­nowane, ponieważ nie figurował na liście osób mających prawo fotografowania pierwszego sekretarza. W tej sytuacji nie podpisano ich jego nazwiskiem, umieszczając w zamian napis CAF (Centralna Agencja Fotograficzna).

Wizyta Gierka miała przede wszystkim wymiar propa­gandowy, ale spowodowała większe dostawy leków i środ­ków opatrunkowych. Ranni hospitalizowani w placówkach Torunia, Aleksandrowa Kujawskiego i Włocławka mogli za­tem liczyć na pomoc. Pierwszy sekretarz był zresztą przera­żony tym, co zobaczył, i starał się nie patrzeć na ofiary. Gdy na oczach dygnitarzy z podniesionego wagonu wypadły ciała dwóch dziewczynek, Gierek nie wytrzymał nerwowo, odwrócił się i odszedł.

Wcześniej na miejscu pojawił się ksiądz Ryszard Kwiat­kowski, proboszcz miejscowej parafii. O katastrofie dowie­dział się po porannej mszy świętej i ruszył pieszo przez las. Milicjanci rozstąpili się przed nim, a on pocieszał tych, którzy przeżyli. Następnie chodził wzdłuż szeregu ciał i modlił się.

fot.Sebastian Maćkiewicz / / CC BY-SA 3.0

Pomnik upamiętniający katastrofę

Dantejskie sceny rozgrywały się w miejscu, gdzie znajdo­wał się totalnie zdruzgotany pierwszy wagon. Ratownikami wstrząsały torsje, gdyż potwornie pokaleczone ciała młodych ludzi zwisały ze szczątków wagonu i spalinowozu. Co chwila z wysokości kilku metrów na rozłożone płachty spadało jakieś ciało. Akcję utrudniał fakt, że służby ratownicze nie mogły posługiwać się palnikami, gdyż rozlane paliwo, smary i oleje groziły eksplozją.

fot.Jackrzy Jacek Krzyżyński Otłoczyn – Praca własna / CC BY-SA 3.0

1984 – msza święta przy pomniku w rocznicę wypadku kolejowego koło Otłoczyna

Próbowano zatem innych rozwiązań, i tak na przykład strażacy przywieźli wielkie, wykonane z tkanin syntetycznych poduchy, które podłożono pod wrak drugiego wagonu, a następnie zaczęto wtłaczać w nie powietrze. Udało się w ten sposób podnieść na kilkanaście centymetrów skłę­bione żelastwo, co z kolei pozwoliło zrobić podkop. A jednak, mimo tych wszystkich wysiłków, okazywało się czasami, że ofiarom nie można pomóc.

Tekst jest fragmentem książki „PRL. Największe katastrofy. Tragedie lotnicze, wypadki komunikacyjne, pożary i eksplozje” autorstwa Sławomira Kopra i Mariusza Muchy, wydanej nakładem Wydawnictwa Harde, 2026

Zobacz również

Historia najnowsza

Tragiczny pożar kina w Wielopolu Skrzyńskim

11 maja 1955 roku mieszkańcy Wielopola Skrzyńskiego wybrali się na seans kina objazdowego. Nikt nie przypuszczał, że zwykły wieczór zakończy się jedną z najtragiczniejszych katastrof...

11 listopada 2026 | Autorzy: Sławomir Koper

Zimna wojna

„Cześć! Giniemy!”. Ostatnie dramatyczne minuty lotu „Tadeusza Kościuszki”

9 maja 1987 roku doszło do największej katastrofy lotniczej w historii Polski. Pożar silników, kolejne awarie i samolot, nad którym piloci stopniowo tracili kontrolę. Załoga...

5 listopada 2026 | Autorzy: Sławomir Koper

Zimna wojna

PRL. Największe katastrofy

Po sukcesie książki PRL od kuchni Sławomir Koper i Mariusz Mucha postanowili przybliżyć czytelnikom największe katastrofy epoki PRL-u.

3 listopada 2026 | Autorzy: Redakcja

KOMENTARZE

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

W tym momencie nie ma komentrzy.

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.

Przeglądaj książki historyczne w najlepszych cenach

Odkryj najciekawsze książki historyczne w atrakcyjnych cenach. Sekcja powstała we współpracy z Lubimyczytac.pl, największą społecznością miłośników literatury w Polsce – dzięki temu możesz wybierać spośród tytułów najwyżej ocenianych przez czytelników.