Artykuł powstał na podstawie książki Łukasza Dynowskiego Atomowi. Testy nuklearne na ludziach, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2026.

Oppenheimer: wielbiciel plutonu

Zaczęło się w latach 40. od testów na zwierzętach. Jak pisze Łukasz Dynowski w książce „Atomowi. Testy nuklearne na ludziach”: „za zgodą Roberta J. Oppenheimera zaczęto podawać pluton zwierzętom: szczurom, myszom, psom, królikom. Niektórym go wstrzykiwano, a inne zmuszano do wdychania dużych ilości powietrza skażonego plutonem. U zwierząt dochodziło do krwotoków wewnętrznych, część organów się zmniejszała, niektóre obumierały. Ciała zwierząt na koniec palono w piecach, a następnie popiół rozpuszczano w kwasie, żeby wyekstrahować i zmierzyć zawartość plutonu”

Już te eksperymenty uwidoczniły naukowcom, że pluton może być nawet 30 razy groźniejszy od radu. Zauważono, że jest w stanie dotrzeć nie tylko do wątroby, ale nawet do szpiku kostnego. Ale i to nie przeszkodziło Amerykanom w rozpoczęciu badań również na ludziach. I tutaj ponownie pojawia się znany nam już dobrze Robert Oppenheimer. Otóż tym razem, jako osoba zaangażowana w amerykański program nuklearny, wyraził zgodę na to, by w szpitalach pacjentom, nie tylko bez ich zgody, ale nawet wiedzy — wstrzykiwano pluton. Działania te rozpoczęto już w kwietniu 1945 roku.

Przeczytaj także: Amerykańskie dzieci w latach testów nuklearnych

Ludzki produkt zatrudniony w mieście, którego nie było na mapach

Pierwszy był HP-12 i oczywiście nie był to model drukarki Hewlett-Packarda. HP-12 miał imię i nazwisko: Ebb Cade. Sam skrót HP oznaczał „human product”. Ebb Cade miał 55 lat, pochodził z Georgii, pracował na budowie w Oak Ridge i był czarnoskóry. Ta ostatnia cecha mogła być, ale nie musiała być przypadkowa. Warto też powiedzieć coś więcej o samym Oak Ridge. Powstałe w 1942 roku miasteczko początkowo nie było nawet zaznaczane na mapach.

fot.Ed Westcott / Armia USA / Dzielnica Inżynierów Manhattanu / domena publiczna / wikipedia

Robotnicy opuszczający zakład Y-12 Projektu Manhattan, rok 1945

Było bowiem istotnym punktem „miastem atomowym” w kontekście projektu Manhattan. W tamtejszym laboratorium nie tylko produkowano uran, ale również wzbogacano pluton. Ebb Cade 23 marca 1945 roku miał wypadek drogowy. Trafił do szpitala z licznymi złamaniami — zarówno kości nóg, jak i rąk. Wśród osób, które się nim zainteresowały, znalazł się doktor Hymer Friedell, również zaangażowany w projekt Manhattan. Uznał on, że Cade nadaje się do przeprowadzenia pewnych eksperymentów. Oczywiście bez wiedzy samego zainteresowanego.

10 kwietnia 1945 roku wstrzyknięto mu pluton-239 w ilości 4,7 mikrograma, czyli pięciokrotnie więcej niż ilość, którą już wtedy uznawano za bezpieczną dla ludzkiego organizmu. Trzy tygodnie po wypadku, a zarazem pięć dni po iniekcji, u HP-12 przeprowadzono operację, która miała pomóc mu wrócić do zdrowia. Przy okazji pobrano próbki kości. Stwierdzono w nich obecność plutonu.

fot.Los Alamos National Laboratory / domena publiczna / wikipedia

Pierścień z plutonu o czystości 99,96%. Waży około 5,3 kg, ma średnicę 11 cm i wystarczy do skonstruowania jednej bomby jądrowej. Taki kształt został wybrany ze względów bezpieczeństwa (mniejsza koncentracja materiału).

A zatem, jak wspomina Łukasz Dynowski: „doktor Friedell napisał do Louisa Hempelmanna z Laboratorium Los Alamos: „Wszystko poszło gładko, myślę, że będziemy mieli dla was bardzo cenne informacje””.

Nie był to zresztą koniec tego typu badań. W latach 1945–1947 w ten sam sposób potraktowano w różnych szpitalach co najmniej 18 pacjentów, zawsze bez ich wiedzy i zgody.

Przeczytaj także: Bomba atomowa nad Koreą? Plan, który mógł zmienić historię świata

Eksperymenty bez granic: od dorosłych po dzieci

Przenieśmy się teraz do Kalifornii, gdzie również prowadzono badania nad wpływem radioaktywności na ludzi. Pierwszym pacjentem, oznaczonym jako CAL-1, został malarz pokojowy Albert Stevens. Podczas pobytu w szpitalu zdiagnozowano u niego raka, rzekomo nieuleczalnego. Uznano więc, że jako pacjent i tak skazany na śmierć może zostać wykorzystany do eksperymentów. Wstrzyknięto mu 3,5 mikrograma plutonu-238 z dodatkiem plutonu-239.

Był jednak pewien problem, Stevens nie miał nowotworu, a jedynie chorobę wrzodową. Został błędnie zdiagnozowany. Mimo to pluton pozostał w jego organizmie przez ponad 20 lat, bo tyle jeszcze żył. W tym czasie otrzymał aż 64 siwerty promieniowania, co daje około 3 siwerty rocznie. Określenie go jednym z najbardziej napromieniowanych ludzi w historii jest więc w pełni uzasadnione. Dla porównania współcześnie za bezpieczną dawkę uznaje się około 0,05 siwerta.

fot.Donald Cooksey, Lawrence Berkeley National Laboratory / domena publiczna / wikipedia

Joseph G. Hamilton był głównym badaczem prowadzącym eksperymenty z plutonem na ludziach na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Francisco w latach 1944–1947.

Jeszcze bardziej szokujące było to, kogo wybrano jako CAL-2. Był to chłopiec, który nie miał jeszcze czterech lat i cierpiał na złośliwy nowotwór kości. Nazywał się Simeon Shaw. 26 kwietnia 1946 roku miał bardzo wysoką gorączkę, niemal 40 stopni. Właśnie wtedy wstrzyknięto mu mieszankę plutonu-239, ceru i itru. W styczniu 1947 roku Simeon zmarł.

Sprawę jego wykorzystania skomentował później brat Joshua: „Naziści robili tatuaże na rękach ofiar. Amerykański rząd dał Simeonowi Shawowi numer «CAL-2»”.

Promieniowanie na różne sposoby

W Stanach Zjednoczonych nie ograniczano się wyłącznie do radioaktywnych iniekcji. Tego typu eksperymentów przeprowadzono znacznie więcej. Skrajnie bulwersujące jest to, co działo się w klinice prenatalnej na Uniwersytecie Vanderbilta w Nashville w latach 40. Około 700 ciężarnym kobietom podano tam promieniotwórcze tabletki. Efekt? Śmierć kilkorga dzieci.

Z kolei w Cincinnati pomiędzy rokiem 1960 a 1971 nie stosowano już tabletek, ludzi napromieniowywano bezpośrednio. Takiej „terapii” poddano 90 pacjentów w zaawansowanym stadium raka. Otrzymali dawkę kobaltu-60 odpowiadającą aż 20 000 prześwietleń rentgenowskich klatki piersiowej. Eksperyment oczywiście im nie pomógł, w ciągu zaledwie miesiąca zmarło 21 z nich. Nie oszczędzano również dzieci. Przenieśmy się do Massachusetts lat 40. i 50., a konkretnie do Szkoły Stanowej im. Waltera E. Fernalda. Była to placówka dla dzieci z niepełnosprawnościami rozwojowymi.

Wyselekcjonowano tam 100 chłopców, którym podawano płatki owsiane z dodatkiem radioaktywnego żelaza i wapnia. Potencjalne zagrożenia „rekompensowano” im prezentami i biletami na mecze baseballowe. Dopiero po wielu latach odpowiedzialne instytucje, Quaker Oats Company oraz Instytut Techniczny Massachusetts, zgodziły się na ugodę, w ramach której wypłacono poszkodowanym 1,85 miliona dolarów.

Na te przeprosiny czekano kilkadziesiąt lat

Przez wiele lat amerykańskie administracje i kolejni prezydenci ignorowali te sprawy, nie uznając za stosowne, by się do nich odnieść. Wszystko robiono przecież w imię interesu państwa i wyścigu zbrojeń. Ofiary doczekały się oficjalnych przeprosin dopiero 3 października 1995 roku. Wtedy przemówienie skierowane do nich wygłosił prezydent Bill Clinton.

Zwrócił się do tych, których życie zostało, jak to ujął, „przyćmione przez atom”, słowami przywołanymi przez Łukasza Dynowskiego: „Dziś, w imieniu kolejnego pokolenia amerykańskich liderów i kolejnego pokolenia amerykańskich obywateli, Stany Zjednoczone szczerze przepraszają tych spośród obywateli, których poddano tym eksperymentom, a także ich rodziny i społeczności”.

Niestety, to istotne przemówienie przeszło niemal niezauważone, ponieważ tego samego dnia ogłoszono wyrok w sprawie, która przyciągała uwagę całych Stanów Zjednoczonych, uniewinniono O.J. Simpsona.

Przeczytaj także: Sprawa O.J. Simpsona. Najgłośniejszy proces lat 90

W części przypadków wypłacono później odszkodowania. Jednak żadne przeprosiny ani pieniądze nie są w stanie przywrócić tego, co w takich sytuacjach najważniejsze, zaufania do własnego państwa.

Artykuł powstał na podstawie książki Łukasza Dynowskiego Atomowi. Testy nuklearne na ludziach, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2026.