Od działacza politycznego przez wojskowego do wykładowcy

Przyszedł na świat w Krakowie 30 czerwca 1888 roku. Wychowywał się w Czernichowcach koło Zbaraża, w rodzinnym majątku. Po ukończeniu prywatnego gimnazjum prowadzonego przez jezuitów i zdaniu matury, od 1907 roku studiował na Wydziale Chemii Technicznej Politechniki Lwowskiej, która nosiła wówczas nazwę Szkoły Politechnicznej. Już w tym czasie po raz pierwszy zetknął się z działalnością polityczną – należał do Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, a następnie do Organizacji Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie”. W tej ostatniej był nawet przewodniczącym grupy uczelnianej.

fot.Narodowe Archiwum Cyfrowe (Sygnatura: 1-A-2141) / domena publiczna

Eugeniusz Kwiatkowski (1888-1974)

Z powodu zaangażowania politycznego, za namową matki, przeniósł się do Monachium, gdzie kontynuował naukę i w 1912 roku uzyskał stopień inżyniera chemii. W trakcie I wojny światowej, od 1916 roku, służył w Legionach Polskich, a później został członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej. Uczestniczył w rozbrajaniu wojsk niemieckich i w wojsku dosłużył się stopnia porucznika. Po zakończeniu wojny został wykładowcą na Politechnice Warszawskiej.

Eugeniusz Kwiatkowski dość szybko nawiązał również kontakty polityczne. Poznał prezydenta Ignacego Mościckiego, profesora chemii, który po zamachu majowym zaproponował mu tekę ministra przemysłu i handlu w rządzie Kazimierza Bartla. Funkcję tę objął w 1926 roku.

fot.Autor nieznany / domena publiczna

Eugeniusz Kwiatkowski (4. z lewej) w towarzystwie członków rządu i generalicji podczas przyjęcia noworocznego na Zamku Królewskim, druga połowa lat 20.

Po kilku latach odszedł jednak z rządu – przyczyną były zastrzeżenia Józefa Piłsudskiego wobec jego inicjatyw. W latach 1931–1935 pełnił funkcję dyrektora naczelnego Państwowej Fabryki Związków Azotowych w Mościcach i, w kontekście trudnej ówczesnej sytuacji gospodarczej na świecie, z pełnym przekonaniem można stwierdzić, że postawił ją na nogi.

Przeczytaj także: Przewrót majowy (1926)

Powrót wizjonera

W 1935 roku powrócił do rządu – i to w wielkim stylu. Został wicepremierem do spraw gospodarczych oraz ministrem skarbu. Jednym z jego największych osiągnięć było ogłoszenie podczas posiedzenia Komisji Specjalnej Sejmu, 10 czerwca 1936 roku, czteroletniego planu inwestycyjnego. W jego ramach powstał przede wszystkim Centralny Okręg Przemysłowy, którego koncepcji Kwiatkowski był zresztą współautorem. Realizację COP zaplanowano na okres od 1 lipca 1936 roku do 30 czerwca 1940 roku.

Nie tylko o COP jednak myślał Kwiatkowski. Konsekwentnie uważał, że należy doinwestować polską gospodarkę morską. Naciskał na rozbudowę portu w Gdyni oraz wzmacnianie polskiej floty handlowej i wojennej.

Eugeniusz Kwiatkowski doskonale zdawał sobie sprawę z wyzwań stojących przed Polską. Część swoich poglądów zawarł w opublikowanym w 1931 roku eseju „Dysproporcje. Rzecz o Polsce przeszłej i obecnej”. To właśnie z tej pracy pochodzi niezwykle wymowny cytat:

„W tym bowiem miejscu Europy, gdzie leży Polska, istnieć może tylko państwo silne, rządne, świadome swych trudności i swego celu, wolne, rozwijające bujnie indywidualne wartości każdego człowieka, a więc demokratyczne, zwarte i zorganizowane, solidarne i silne wewnętrznie, budzące szacunek na zewnątrz, przeniknięte walorami kultury i cywilizacji, państwo nowoczesne, zachodnie, mnożące w wyścigu pracy własne wartości materialne i moralne”.

Jak zauważa Leszek Lisiecki, „krytyczna refleksja na temat zacofania cywilizacyjno-społecznego uświadomiła mu jedyną drogę ku nowoczesności – konieczność realizacji ambitnego programu uprzemysłowienia opartego na własnych bogactwach naturalnych i twórczym zaangażowaniu całego narodu”.

Plan piętnastoletni

Swój najbardziej ambitny plan rozwoju Polski Eugeniusz Kwiatkowski przedstawił podczas posiedzenia Sejmu 2 grudnia 1938 roku. Był to program obliczony na kilkanaście lat, obejmujący okres 1939–1954, podzielony na pięć etapów, w których priorytetem miały stać się różne typy inwestycji.

Pierwszy okres, obejmujący lata 1939–1942, miał stanowić kontynuację dotychczasowych działań. Ze względu na ówczesną sytuację międzynarodową priorytetem byłby rozwój potencjału obronnego państwa. Decydującą rolę odegrać miało Ministerstwo Spraw Wojskowych, a aż 60% wydatków inwestycyjnych – czyli 1,2 miliarda złotych – miało trafić do Funduszu Obrony Narodowej.

fot.Ilustrowany Kalendarz Słowa Pomorskiego 1939 / domena publiczna

Mapa Centralnego Okręgu Przemysłowego

Kolejny etap, przypadający na lata 1942–1945, zakładał koncentrację na kwestiach komunikacyjnych: infrastrukturze kolejowej i drogowej, budowie mostów, rozwoju dróg wodnych oraz lotnictwa cywilnego. W tym czasie planowana była także dalsza rozbudowa Gdyni.

Lata 1945–1948 miały zostać poświęcone rozwojowi polskiej wsi. Jak sam Kwiatkowski stwierdził w swoim przemówieniu: „cegła, cement i żelazo w budownictwie wiejskim, maszyna w uprawie i produkcji – oto naczelne hasło tego okresu na wsi polskiej”. Produkcja rolna miała zostać zwiększona i zróżnicowana, a obrót produktami rolnymi usprawniony. Duży nacisk planowano również położyć na rozwój szkolnictwa wiejskiego.

W kolejnym etapie celem miały być urbanizacja i uprzemysłowienie kraju, przy jednoczesnych inwestycjach w ochronę zdrowia, oświatę oraz kulturę. Ostatni okres, którego zakończenie przewidywano na rok 1954, miał być czasem „walki o zatarcie granic pomiędzy Polską A i B”. Był to plan niezwykle ambitny, choć zarazem dość ogólnikowy i pozbawiony szczegółowej kwantyfikacji środków.

Przeczytaj także: Jak wyglądała Polska w 1939 roku?

Wracać czy nie wracać – oto jest pytanie

Realizację tych planów przerwał wybuch wojny. Eugeniusz Kwiatkowski jako jeden z ostatnich ministrów opuścił Polskę, przekraczając granicę z Rumunią w Kutach 17 września 1939 roku. Tam został internowany. Początkowo planował wyjazd do Francji, gdzie formował się emigracyjny rząd Władysława Sikorskiego, lecz nie udało mu się tego zrealizować. Przebywając w Rumunii, uczył między innymi polskie dzieci geografii.

fot.Mix321 / domena publiczna

Zakłady na terenie COP

Po zakończeniu wojny stanął przed trudnym dylematem: wracać do kraju czy pozostać na emigracji. Za powrotem przemawiał przede wszystkim kontakt z córką Anną. Dodatkowo wysłannik Krajowej Rady Narodowej, Jerzy Borejsza, złożył mu propozycję objęcia funkcji Delegata Rządu do spraw Wybrzeża.

Początkowo propozycja wydawała się kusząca i Kwiatkowski ją przyjął. Odpowiadał wówczas za odbudowę portów i stoczni oraz rozwój szkolnictwa morskiego. Jednym z ciekawszych jego pomysłów było utworzenie Związku Gospodarczego Miast Morskich, którego zjazd założycielski odbył się w lipcu 1946 roku. Do pełnej realizacji tej idei jednak nie doszło. Co istotne, w okresie PRL realizowano część jego koncepcji związanych z rozwojem COP. Równocześnie prowadził zajęcia w Wyższej Szkole Handlu Morskiego w Gdyni.

Czytaj też: „Szela cholerny!”. Pogarda dla chłopa w II RP

Czas represji i częściowy powrót z niebytu

W maju 1948 roku Delegatura została rozwiązana, a sam Kwiatkowski zwolniony 30 kwietnia. Nakazano mu również opuszczenie Wybrzeża. Działania wobec niego miały charakter represyjny – w 1951 roku, gdy zmarła jego matka mieszkająca w Gdyni, musiał starać się o jednodniową przepustkę, by wziąć udział w pogrzebie. W okresie stalinowskim zwalczano tzw. „kwiatkowszczyznę”, czyli jego spuściznę w polityce morskiej, co poważnie odbiło się na jego zdrowiu.

Nie był to jednak koniec jego problemów. Otrzymał zakaz zamieszkania w Warszawie i Poznaniu oraz zakaz pracy w charakterze wykładowcy. Osiedlił się w Krakowie, gdzie zajął się pisaniem książek z dziedziny chemii. Odebrano mu również majątek ziemski w Owczarach koło Krakowa. W latach 1947–1952 był co prawda posłem na Sejm Ustawodawczy jako sympatyk PPS, jednak jego rola była systematycznie marginalizowana. Zdarzało się nawet, że gdy chciał zabrać głos w dyskusji, lista mówców „dziwnym trafem” była już zamknięta.

W późniejszych latach w ograniczonym zakresie powrócił do życia zawodowego. O ekspertyzy i opinie zwracały się do niego Ministerstwo Żeglugi, Stowarzyszenie Elektryków Polskich oraz Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Przemysłu Chemicznego. W 1972 roku został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, a 19 lipca 1974 roku Senat Uniwersytetu Gdańskiego nadał mu tytuł doktora honoris causa nauk ekonomicznych.

fot.Zygmunt Put / CC BY-SA 4.0

Grób Kwiatkowskiego na cmentarzu Rakowickim w Krakowie

Zmarł 22 sierpnia 1974 roku. Uroczystościom pogrzebowym przewodniczył ówczesny kardynał Karol Wojtyła, który stwierdził wówczas: „logika tego życia wymaga, aby modlitwa za jego duszę popłynęła z Wawelskiej Katedry”. I trudno się z tym nie zgodzić.

Bibliografia

1. Eugeniusz Kwiatkowski, Instytut Pamięci Narodowej, dostęp: 20.12.2025.
2. Gołębiowski, Polityka inwestycyjna Eugeniusza Kwiatkowskiego w latach 1936-1939, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny”, zeszyt 35/1970.
3. Lisiecki, Eugeniusz Kwiatkowski – polityk gospodarczy i jego wpływ na bezpieczeństwo Polski, „Studia Administracji i Bezpieczeństwa”, nr 7/2019.
4. Sprawozdanie stenograficzne z 2 posiedzenia w dniu 2 grudnia 1938 r., kadencja V, sesja zwyczajna 1938/39, Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.