Tekst powstał na podstawie fragmentu książki Wojna, pokój, wojna. 1914–1945 autorstwa Sławomira Leśniewskiego, wydanej przez Wydawnictwo Literackie.

Amerykański generał Jacob Dolson Cox, walczący w wojnie secesyjnej i opierający się na jej doświadczeniach, stwierdził, że: „Jeden karabin w okopie jest wart tyle, co pięć poza nim”. Jego ocena współgrała z opinią wielu wojskowych uznających, że atakujący muszą mieć pięciokrotną przewagę liczebną, aby pokonać starannie okopanego przeciwnika dysponującego silną artylerią i ogniem karabinów. Przyjęcie w rozważaniach takiej właśnie proporcji, teoretycznie zapewniającej sukces i niejako z góry skazującej znaczną część atakujących na niechybną śmierć, wynikało z doświadczeń kilku dużych wojen toczonych w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat na różnych kontynentach. Wielkie bitwy podczas konfliktu w Stanach Zjednoczonych pokazały, że nawet w pełnym okrążeniu można było się bronić przez wiele miesięcy, a atakujący każdy metr zdobytego terenu musieli okupić setkami zabitych.

Tak się działo chociażby podczas oblężenia Vicksburga przez wojska Unii, którego potężne umocnienia pozwoliły konfederatom wytrwać przez ponad siedem miesięcy i zadać wrogowi wysokie straty. W podobny sposób przebiegały walki o Port Artur na Dalekim Wschodzie. Tam Rosjanie, mając do dyspozycji 80 ciężkich dział i połączone okopami linie fortów zbudowanych wokół portu i miasta, tworzące front o długości sześciu kilometrów, bronili się przez pięć miesięcy. Zostali zmuszeni do kapitulacji, ale atakujących Japończyków sukces kosztował 80 tysięcy zabitych i rannych.

Przeczytaj także: Wojna secesyjna (1861–1865)

Teoretyczne wyliczenia i doświadczenia wcześniejszych konfliktów znalazły potwierdzenie w Wielkiej Wojnie. Już pierwsze bitwy, szczególnie nad Marną, pokazały, że z wizją szybkich zwycięstw należy się rozstać, a każde z nich będzie się wiązało z wielkimi stratami. Miliony żołnierzy zostały skierowane do okopów i tylko niektórzy z nich mieli w nich przetrwać przez następne cztery lata. Większość czekały śmierć albo rany i kalectwo.

Wojna, która ugrzęzła w okopach

Przywołany przez Włodzimierza Borodzieja i Macieja Górnego w Naszej wojnie austriacki archiwista i pisarz Wolfram Dornik opisał skrajnie trudne warunki życia w okopach: „Niezależnie od frontu warunki klimatyczne były dla żołnierzy bezpośrednim fizycznym zagrożeniem. Trudna do oszacowania część strat przypadała na wyzwania wynikające z pogody i pory roku. Na froncie nad Soczą były to potęgujące siłę eksplozji (zwłaszcza w okresie suszy i mrozu) właściwości skały krasowej, w Alpach — lawiny, w Karpatach — zimne burze i masy śniegu, w Galicji Wschodniej i na Wołyniu — bagna i błoto jesienią oraz powodzie zalewające okopy wiosną; odwodnienie, odmrożenia, przeziębienia, ciągła wilgoć na ciele i wynikające stąd choroby często zagrażały żołnierzom bardziej niż wróg”. Podobne spostrzeżenia na temat wojny pozycyjnej miał wspominany przez Gilberta jego rodak, historyk Vincent Weeks: „Błoto, szlam i robactwo, wyprawy na ziemię niczyją, nocna aprowizacja, ranni od pocisków, bomb, min i kul snajperów, nagłe bombardowania i ataki, potyczki, zimno, wilgoć, nuda i niewygoda znaczone minutami śmiertelnego niebezpieczeństwa”.

fot.Autor nieznany / domena publiczna/ Wikipedia

Niemieccy żołnierze jadący na front, napis na wagonie głosi: Z Monachium przez Metz na Paryż

Jeszcze bardziej przejmujący obraz wyłania się z artykułu we francuskiej gazecie: „W nocy, niczym ogromna ośmiornica, błoto podpełza do leja i wypełnia go. Znajduje sobie ofiarę, opluwa ją, oślepia, otacza, grzebie. Jeszcze jeden disparu [zmarły — przyp. S.L.], jeszcze jeden stracony człowiek. […] Ludzie bowiem giną od błota tak jak od kul, tylko okropniej. W błocie umierają, a co gorsza — w błocie umiera ich dusza. Gdzież są ci najemni dziennikarze opiewający bohaterstwo w swych artykułach? Błoto nie wie, co to ranga, w błocie każdy jest tylko cierpiącym zwierzęciem. Spójrz tylko, w tej błotnej topieli widać czerwone plamy — krew rannego żołnierza. Piekło to nie ogień, w którym smaży się potępieniec. Piekło to błoto!”. A także niewyobrażalny smród. Pisał o nim Ernst Jünger: „Czym było ludzkie życie w tym bezdusznym świecie, świecie przesiąkniętym smrodem tysięcy rozkładających się ciał? Śmierć czaiła się na każdym kroku i wyzuła tych, którzy przeżyli, z ludzkich odruchów”. Żołnierze musieli się z nią oswoić i na tyle stwardnieć i uodpornić się psychicznie, aby nie oszaleć.

Smród śmierci i życie na granicy wytrzymałości

W tym przerażającym świecie bywały sytuacje budzące śmiech, przerażające, ale też na poły groteskowe. Z powodu błota liczna grupa angielskich żołnierzy dostała się do niewoli, gdyż lufy ich karabinów zatkał gęsty szlam. Patrzyli bezradnie na zbliżających się Niemców i modlili się, aby trafić do niewoli. Jeden z przywoływanych przez Stephena Bulla żołnierzy wspominał zdarzenie, którego był świadkiem na froncie zachodnim w 1917 roku: „Gdy zaczęliśmy natarcie, niezbyt daleko od naszego okopu zauważyłem dwóch żołnierzy, którzy zupełnie ogłupieli, chyba pod wpływem wstrząsu. Jeden z nich powitał mnie jako dawno niewidzianego przyjaciela i poprosił o oddanie mu jego dziecka. Podniosłem z ziemi metalowy hełm i mu go dałem. Przytulił go tak, jakby to było dziecko, uśmiechając się i śmiejąc, nie przejmując się otaczającym go światem, mimo że wokół eksplodowały pociski”.

fot.The History Department of the US Military Academy West Point / domena publiczna

Sytuacja na froncie zachodnim w 1914

Niektórym żołnierzom okopy musiały się wydawać dnem piekła. W jednym z opisów znalazł się taki oto passus: „Smród był okropny, ponieważ ciała zabitych nie były w normalnym stanie. Ze względu na ciągły ostrzał artyleryjski cała okolica była pełna odpadków, śluzu, kości i kawałków ciała. Wszyscy byli na granicy wytrzymałości […]”. Henri Michel, żołnierz, którego słowa przytoczył Paul Ham w książce 1914. Rok końca świata, w listach do żony napisał: „Żyjemy tu niczym krety […]. Kiedy padają pociski, rozrzucają wszystko na odległość 10 metrów i robią takie dziury, w których schowałby się jeździec razem z koniem. […] Marie, czuję się zmęczony i smutny, chcę znów zobaczyć Ciebie, znaleźć się daleko od tych okropności, ognia i krwi, od trupów gnijących na tej równinie”.

Tekst powstał na podstawie fragmentu książki Wojna, pokój, wojna. 1914–1945 autorstwa Sławomira Leśniewskiego, wydanej przez Wydawnictwo Literackie.

Ciekawe, jak na takie wypowiedzi zareagowaliby żołnierze, którym przyszło walczyć poza Europą, choćby w Mezopotamii, gdzie odpowiednikami wszechobecnego błota bywały wyniszczający skwar i kurz unoszony przez porywiste podmuchy wiatru. Być może pozazdrościliby swoim towarzyszom walki, wzbudziwszy zapewne ich najwyższe zdumienie. We wspomnieniach jednego z oficerów pojawia się opis dramatycznych, pobrzmiewających groteską wydarzeń towarzyszących pogrzebowi, podczas którego panował straszliwy upał: „O szóstej po południu poszliśmy na cmentarz oddalony o jakieś półtora kilometra. Zanim przeszliśmy pół drogi, jeden z żołnierzy doznał udaru słonecznego i z trudem odniesiono go do szpitala. Kiedy opuszczaliśmy zwłoki do mogiły, jeden z trzymających linę przewrócił się i padł na ciało grzebanego.

W drodze powrotnej padł jeszcze jeden. Na szczęście mieliśmy ze sobą wolne nosze, na których nieśliśmy zmarłego na cmentarz. Ostatecznie pochowaliśmy jednego, a w trakcie pogrzebu straciliśmy trzech następnych”. W opisie tych zdarzeń zabrakło wzmianki o innej, poza skwarem, niedogodności towarzyszącej żołnierzom — niewyobrażalnej pladze much. Martwe ciała stanowiły dla nich wspaniałą pożywkę i nieprzebrane roje owadów atakowały nie tylko podczas pochówków, ale i w okopach, nim udało się usunąć z nich zwłoki.

Przeczytaj także: I wojna światowa – nowe oblicze strachu

Piętnaście kilogramów na plecach i bieg pod ogień

Żołnierze walczący w Wielkiej Wojnie cierpieli z wielu powodów. Również dlatego, że obok wykonywania normalnych obowiązków związanych z ich podstawowym wojskowym statusem byli obciążani wielokilogramowym ciężarem, który towarzyszył im niemal przez cały czas pełnienia służby. Jak wyliczył Martin Gilbert w Pierwszej wojnie światowej: „Prawie każdy z nich niósł 15-kilogramowy ekwipunek: karabin, amunicję, granaty, racje żywnościowe, wodoodporny kapiszon, cztery puste worki na piasek, stalowy hełm, dwie maski gazowe, gogle chroniące przed gazem, mundur polowy, motykę lub łopatę i butlę z wodą”. Przywołany przez niego generał Edmonds stwierdził, że „z takim obciążeniem trudno było nawet wyleźć z okopu, a niemożliwością — poruszać się szybciej niż spacerowym krokiem, szybko wstawać czy padać”. Historyk Peter Liddle dodawał, że „w tej sytuacji tysiące ludzi tak obciążonych i poruszających się tak powoli będą stanowić wyśmienity cel, będą padać szybko, ale niestety już nie wstaną, choćby i powoli”. Może przyprawiona krztyną gorzkiej ironii, była to jednak z pewnością prawdziwa do szpiku kości i głęboko poruszająca wizja straszliwych dla żołnierzy skutków wojny pozycyjnej i wystawienia ich, powolnych w ruchach i przez to jeszcze bardziej bezradnych, na morderczy ogień karabinów maszynowych i artylerii.

fot.Royal Engineers No 1 Printing Company. – This photograph Q 1 comes from the collections of the Imperial War Museums (collection no. 1900-02) / Wikipedia

Żołnierze brytyjscy w czasie walk nad Sommą w lipcu 1916

Kiedy zaś udało im się opuścić okopy i z krzykiem na ustach pobiec ku pozycjom wroga, to często zdarzało się, że koszeni seriami, jak w opisie szeregowca Bury’ego, zapadali w płytkich lejach lub na płaskiej ziemi bez żadnej osłony i przygwożdżeni ogniem trwali tam, nie mogąc ruszyć znów do przodu ani się wycofać. I wówczas, co zdarzało się dość często, żadna siła nie mogła ich wyrwać z tego stanu. Ale też bardzo często w takim miejscu już pozostawali.

Gdy wrogowie wyszli z okopów

Po jakimś czasie walki pozycyjne zaczęły się odbywać wedle przerażającego schematu. Żołnierze obu stron atakowali się nawzajem ogniem artyleryjskim, gazem, który budził największe przerażenie i panikę, ulewą pocisków karabinowych i kąśliwymi, zabójczymi strzałami snajperów. Co pewien czas jedni opuszczali okopy i udawali się z „wycieczką”, zwykle na kilkadziesiąt metrów ku nieprzyjacielowi, padali na przedpolu jego bliskich stanowisk i w mocno pomniejszonej liczbie powracali na swoje pozycje. Lub odwrotnie. W jednym z takich ataków żołnierzom 56. Dywizji Strzelców (1. Londyńskiej) dość niespodziewanie udało się zdobyć 75 metrów terenu i fragment niemieckich okopów, które „zawalone były trupami niemieckich żołnierzy oraz listami i paczkami. Widać poczta dotarła tam tuż przed atakiem. Niemcy zapewne właśnie się posilali, albowiem atakujący mieli okazję napić się gorącej jeszcze kawy i zaopatrzyć w cygara”. Ten wypad kosztował strzelców podwójną dawkę zabitych — w drodze po chwilowe zwycięstwo i podczas drogi powrotnej. Czy kawa i cygara — najlepsze choćby — były tego warte?

Wojna pozycyjna nabrała złowieszczego znaczenia i stała się nieomal synonimem oczekiwania na nadejście śmierci. Poprzedzonego niewymownym cierpieniem i strachem. Atmosferę, w której żyli żołnierze, przedstawił w przejmującej, wydanej w 1929 roku, książce niemiecki pisarz, dramaturg, a nade wszystko weteran Wielkiej Wojny Erich Maria Remarque. Jej tytuł — Na Zachodzie bez zmian — urósł do miary symbolu obrazującego bezsensowną masową rzeź, jaką sobie zafundowały cywilizowane państwa. Bo cóż to za zmiany — sto metrów w przód lub parę ich setek w tył, chociaż tak duże zdobycze trafiały się rzadko — kiedy niemal zawsze były okupione tysiącami zabitych?

fot.Frank Hurley / domena publiczna

Strzelcy australijscy na kładce, w „lesie” Château, 1917

Niezwykłą i niespodziewaną odmianę po miesiącach spędzonych w okopach przyniosły święta Bożego Narodzenia 1914 roku. Wzajemna wrogość na krótko ustąpiła pacyfistycznym nastrojom. Żołnierze wyszli z nich, ale nie po to, aby się zabijać, jak to czynili każdego dnia, począwszy od pierwszych dni sierpnia. Zrobili to, aby cieszyć się z narodzin Chrystusa i przyjacielsko poklepać się po plecach. Napisać, że złożyli sobie życzenia pomyślności, byłoby jednak przesadą. Stało się to, o czym w liście do żony napomknął miesiąc wcześniej Winston Churchill (1874–1965; jego postać zostanie przybliżona w dalszej części książki): „A gdyby tak wszystkie armie jednocześnie zastrajkowały i oznajmiły, że trzeba znaleźć inny sposób rozstrzygnięcia sporów! Tymczasem nowa lawina ludzi zmierza włączyć się do konfliktu i rozszerza się on niemal z godziny na godzinę!”. Nikt, co prawda, nie wpadł na pomysł strajku, który w armii nazywa się buntem, ale podczas kilku świątecznych dni na wielu odcinkach frontu żołnierze przestali do siebie strzelać. Niemal we wszystkich przypadkach stało się tak z inicjatywy Niemców, pragnących zawieszenia broni podczas Bożego Narodzenia.

Przeczytaj także: Zabiła więcej ludzi niż I wojna światowa

Jeden ze szkockich zwiadowców napatoczył się na niemiecki patrol i zamiast strzałami został poczęstowany szklaneczką whisky, cygarem i propozycją kilkudniowego zaprzestania walki. Podobne sytuacje powtórzyły się w wielu miejscach. Żołnierze zaczęli się spotykać na skrawkach przypominającej księżycowy krajobraz ziemi niczyjej, przypijać do siebie, wymieniać pamiątkami, chwalić zdjęciami żon, dziewczyn i dzieci, opowiadać o tęsknocie za rodziną. Zagrali nawet w piłkę nożną, niezdarnie kopiąc ją pomiędzy okopami.

fot.Harold Burge Robson – This photograph Q 50719 comes from the collections of the Imperial War Museums. / domena publiczna

Spotkanie brytyjskich i niemieckich żołnierzy na ziemi niczyjej w czasie rozejmu bożonarodzeniowego

Ot, zwykłe reakcje ludzi spragnionych normalności i ciepła, z których los, postawiwszy ich przeciwko sobie, wydobył mordercze instynkty. Jeden z Brytyjczyków wspominał, że: „Tego dnia nie było widać najmniejszego śladu nienawiści po żadnej stronie […]”. Nie było go również kilka dni wcześniej, kiedy z udziałem Niemców doszło do pochówku poległych Brytyjczyków, których ciała pozostały na ziemi niczyjej. Jak wspominał porucznik Gwardii Szkockiej sir Edward Hulse: „Niemcy wynieśli ciała między linie okopów, a myśmy je pochowali. Nasze i ich oddziały ustawiły się razem w szyku, a kapelani obu armii odprawili modły.

Wszystko to przebiegało w poważnej, uroczystej atmosferze”. Drugiego dnia świąt skończyła się krótka chwila sielanki, gdyż w sztabie brytyjskiej 7 Dywizji wydany został rozkaz zaprzestania fraternizowania się z wrogiem.

Żołnierze powrócili do okopów.