Anna Schilling – najjaśniejsza gwiazda Kopernika

Polecamy książkę Mai Wolny „Ciała niebieskie. Powieść o Annie Schilling i Mikołaju Koperniku” Wydawnictwo Marginesy,2026

O Annie Schilling nie wiadomo dziś zbyt wiele. Rekonstrukcja jej biografii jest jak układanka, w której brakuje większości elementów. Gdyby nie skandaliczny związek, być może w ogóle nie poznalibyśmy jej historii. Kim była kobieta, która tak poruszyła serce astronoma?

Nieszczęśliwe małżeństwo

Znana nam historia Anny Schilling rozgrywa się na kartach dokumentacji kościelno-prawnej, skąpych wzmianek biograficznych i szybko rozprzestrzeniających się plotek. Już samo jej pochodzenie jest niepewne. Niektórzy historycy uważają ją za córkę Macieja Schillinga, złotnika kierującego przez niemal dekadę toruńską mennicą. Bardziej prawdopodobna jest jednak teza, że ojcem Anny był Henryk Krüger, a kobieta pochodziła z dobrze sytuowanej, mieszkającej w Gdańsku rodziny.

fot.Jan Gossaert / domena publiczna

O Annie Schilling nie wiadomo dziś zbyt wiele

Nazwisko przejęła po mężu, Arendcie von der Schillingu. Anna urodziła kilkanaścioro dzieci, w tym 8 córek. Oprócz tego Arendt był jeszcze prawnym opiekunem sporej grupy sierot. O tym, jak wyglądało ich małżeństwo, nie mamy zbyt wielu pewnych informacji. Wiadomo, że w latach 30. XVI wieku z życia Anny znika mąż, a coraz ważniejszy staje się Mikołaj Kopernik.

Bardzo możliwe, że kobieta żyła w separacji, gdy zbliżyła się do astronoma. Byłaby to sytuacja dość nietypowa, bowiem w XVI wieku formalne rozdzielenie małżonków było naprawdę skomplikowane. Jeśli Annie faktycznie się to udało, sugerowałoby to, że jej rodzina naprawdę mogła być dość wpływowa, a sam związek nie należał do szczęśliwych.

Gospodyni astronoma

Kulisy rozejścia się pary pozostają nieznane. W liście Mikołaja Kopernika do biskupa warmińskiego z 1531 roku wspomina on o „niemocy męża” Anny, którą sam Arendt miałby potwierdzać. Trudno jednak w to uwierzyć, jeśli faktycznie mieli razem dzieci…

W 1537 roku Arendt von Schilling znika całkowicie. Być może zmarł, a być może związał się z inną kobietą. Rok później Anna przenosi się do Fromborka i zostaje gospodynią u około 20 lat starszego od siebie Mikołaja Kopernika. Najpewniej byli ze sobą spokrewnieni, i to dość blisko. Część historyków zakłada, że kobieta była kuzynką astronoma.

fot.wikipedia.org / domena punliczna

Rok później Anna przenosi się do Fromborka i zostaje gospody około 20 nią ulat starszego od siebie Mikołaja Kopernika

Kopernik, jako kanonik warmiński, posiadał służbę. Anna, która została gospodynią w kurii, musiała mieć dość wysoki status. Niemal na pewno nie wykonywała sama najcięższych prac domowych. Jej rolą było kierowanie domem, nadzorowanie zakupów i pracy innych zatrudnionych osób. Nie dźwigała wiader z wodą, bywała za to regularnie na jarmarku w Królewcu.

Przeczytaj także: Astronom, lekarz, ekonomista. Wielowymiarowy świat Mikołaja Kopernika

Atmosfera skandalu

Część historyków nie ma żadnych wątpliwości co do natury relacji Anny i Kopernika. Zdecydowanie wykraczała ona poza kwestie domowo-zawodowe. Parę łączyła zażyłość, prawdopodobnie nawet miłość. Była to sytuacja skandaliczna, i to z kilku powodów. Kopernik był jako kanonik zobowiązany do życia w celibacie. Jeśli Arendt von der Schilling wciąż żył, formalnie Anna pozostawała mężatką. Kobieta była znacznie młodsza od naukowca, a na domiar złego prawdopodobnie była również jego kuzynką. Ludzie we Fromborku szybko zaczęli plotkować.

Wkrótce pogłoski o niej i Koperniku dotarły do władz kościelnych. Najpierw listy z upomnieniami słał biskup Maurycy Ferber, później jego następca, Jan Dantyszek. Ten drugi postanowił przywołać nie najmłodszego już kanonika do porządku. Zresztą nie tylko jego. Wiadomo, że w podobnym czasie dwóch innych lokalnych kanoników również podejrzewano o romanse. Jeden z nich, Sculteti, pozostawał z biskupem w otwartym konflikcie.

Dantyszek podszedł do całej sprawy znacznie poważniej od swojego poprzednika (choć wciąż trudno mówić o jakichś szczególnych konsekwencjach wobec Kopernika podejrzanego o łamanie celibatu). Listy Ferbera były dość łagodne, Dantyszek natomiast wiele razy stanowczo domagał się oddalenia problematycznej gospodyni.

Co się stało z Anną?

Jak na to wszystko zareagował Kopernik? Trudno oprzeć się wrażeniu, że mężczyzna „grał na czas”. Praktycznie od samego początku rozwijającego się skandalu zapewniał w listach, że odeśle Annę, jednak przez kilka lat zawsze znajdował jakąś wymówkę. W swoich listach podkreślał, że zajmuje się sprawą, ale niezwykle trudno znaleźć godną zaufania gospodynię.

fot.wikipedia.org / domena publiczna

fot.wikipedia.org / domena publiczna Część historyków nie ma żadnych wątpliwości co do natury relacji Anny i Kopernika

W pewnym momencie para wysłała do Gdańska kufer z rzeczami Anny, pozorując jej wyjazd. Astronom zapewniał, że się wyprowadziła, czasem tylko wpada w odwiedziny, po drodze na jarmark w Królewcu. Szybko doniesiono biskupowi, że kobieta dalej przebywa w mieście. Ostatecznie ukochana naukowca faktycznie wyjechała. Najprawdopodobniej w 1539 roku wróciła do Gdańska. Mikołaj Kopernik zmarł w 1543 roku we Fromborku, niedługo po wydaniu dzieła swojego życia: „O obrotach sfer niebieskich”. Być może na łożu śmierci zobaczył wydrukowany egzemplarz książki, nad którą pracował przez dekady. Anna nie była wówczas w mieście zbyt mile widziana.

Nawet po śmierci ukochanego partnerka Kopernika nie wróciła do Fromborka. Zapewne ze względu na niechęć, którą żywili do niej przedstawiciele władz kościelnych. Podobno została nawet przepędzona ze świątyni, gdy chciała pomodlić się nad grobem astronoma. Duchowny, który tak usilnie chciał pozbyć się Anny z miasta, dopiął swego. Ale dlaczego nie mogła wrócić do miasta już po śmierci Kopernika? Odpowiedź jest prosta: biskup Dantyszek obawiał się, że kobieta mogłaby… uwieść kolejnego duchownego.

Bibliografia:

1. 1. 1. Antoniewicz G., Tajemnicza miłość – legenda Anny Schilling i Mikołaja Kopernika, www.gdansk.pl [dostęp online: 21.01.2026].
      2. Drewnowski J., Nowe źródło do niedoszłego procesu kanonicznego przeciwko Mikołajowi Kopernikowi, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 23 (1), 1978.
   1. 3. Kieszewicz-Wojciechowska J., Miłosne życie Kopernika – udokumentowane i mało znane,naukawpolsce.pl [dostęp online: 10.03.2026].
      4. Mikulski K., Mikołaj Kopernik wciąż tajemniczy? Obrazki z życia astronoma w przededniu 550. Rocznicy urodzin, „Nauka” (1), 2022.
      5. Sikorski J., Jasiński J., Mikołaj Kopernik, Immanuel Kant. Dwie najwybitniejsze postacie nauki na ziemiach niegdyś pruskich, Olsztyn 2014.