Ciekawostki Historyczne
Generic selectors
Tylko dokładne dopasowania
Szukaj w tytułach
Szukaj w treściach
Szukaj w postach
Search in pages

Czy każdy planował własną wersję Holocaustu? Oto co inne państwa chciały zrobić z Żydami

Niemiecki plakat propagandowy z czasów II wojny światowej.

Niemiecki plakat propagandowy z czasów II wojny światowej.

Niemcy nie byli jedynymi antysemitami w przedwojennej Europie. Radykalne, nieludzkie, a często wprost absurdalne rozwiązania kwestii żydowskiej obmyślali również politycy z innych krajów. Rumunii, Związku Radzieckiego, a także – Polski.

W 1939 roku Europę zamieszkiwało blisko 10 mln Żydów, ich liczba jednak spadała na całym kontynencie. Postępująca asymilacja, emigracja za ocean oraz do Palestyny i bardzo niska dzietność sprawiały, że wieszczono im wręcz demograficzną katastrofę i wymarcie.

W samych tylko Niemczech między 1925 a 1933 rokiem, a więc w dekadzie przed dojściem nazistów do władzy, liczba starozakonnych spadła aż o 11%. A jednak nie zmniejszało to przekonania wielu rządów i obywateli, że Żydom nie można pozwolić by „wyginęli” sami. Niemal w każdym kraju odzywały się głosy, że należy w ich eksterminacji pomóc. 

Żydzi na Madagaskar!

W Polsce, gdzie mieszkały ponad 3 mln Żydów, istotny zwrot w polityce wobec tej mniejszości nastąpił po śmierci Józefa Piłsudskiego. Jego następcy w dużo większym stopniu ulegali nacjonalistycznej, antysemickiej retoryce i uznali, że najlepiej byłoby pozbyć się Żydów z kraju. W 1937 roku ogłoszono, że celem obozu rządzącego jest emigracja 90% starozakonnych z II RP.

Warunki uprawy roli na Madagaskarze nie są łatwe. Czy żydowscy osadnicy poradziliby sobie w nieznanym sobie otoczeniu? (fot. Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0).

Warunki uprawy roli na Madagaskarze nie są łatwe. Czy żydowscy osadnicy poradziliby sobie w nieznanym sobie otoczeniu? (fot. Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0).

Dokąd jednak wysłać 3 mln ludzi? Pierwszym pomysłem był należący do Francji Madagaskar. Nie była to myśl oryginalna. Na zachodzie Europy wyspę tę wskazywano jako potencjalne miejsce osiedlenia Żydów od XIX wieku. Opcję tę brali pod uwagę nawet niektórzy syjoniści. Rząd w Paryżu rozważał początkowo zgodę i na Ocean Indyjski udała się polska delegacja mająca ocenić tamtejsze warunki osadnictwa.

Po oględzinach stwierdzono, z pewnością zbyt optymistycznie, że we francuskiej kolonii mogłoby się od razu osiedlić aż 50 tys. Żydów. Wtedy jednak zaprotestowali jej mieszkańcy, a także nacjonaliści znad Sekwany, którzy obawiali się utraty wyspy na rzecz wyznawców judaizmu. Z kolei polscy narodowcy niespodziewanie zakrzyknęli: Madagaskar tylko dla Polaków! Projekt upadł.

Za wolność waszą i naszą… wolność od was

W tej sytuacji doszło do nieco zaskakującego sojuszu. Sanacyjne władze sprzymierzyły się z radykalnymi syjonistami, których celem było jak najszybsze utworzenie obszernego państwa żydowskiego w Palestynie. Jak pisze Timothy Snyder w książce „Czarna ziemia”:

Polski minister spraw zagranicznych oraz inni dyplomaci publicznie wzywali Brytyjczyków do złagodzenia ograniczeń imigracyjnych i utworzenia w jak najkrótszym czasie siedziby narodu żydowskiego. Polacy mieli bardzo konkretną wizję takiego tworu – żydowska, niezależna Palestyna, jak największa i z dostępem do Morza Czerwonego. Oznaczało to, że miałaby ona się rozciągać na obu brzegach Jordanu.

Statek z żydowskimi osadnikami w porcie w Tel Avivie, 22 sierpnia 1939 roku (fot. domena publiczna).

Statek z żydowskimi osadnikami w porcie w Tel Avivie, 22 sierpnia 1939 roku (fot. domena publiczna).

Na słowach się nie skończyło. W 1937 roku władze sanacyjne zaoferowały broń i szkolenie wojskowe członkom Hagany, czyli żydowskiej samoobronie w Palestynie, która po wojnie stała się podstawą armii Izraela. Rok później podobną ofertę złożono Narodowej Organizacji Zbrojnej znanej też jako Irgun. Utworzyli ją radykalni rozłamowcy z Hagany, którzy prowadzili na Bliskim Wschodzie działalność terrorystyczną.

Jeszcze w tym samym roku na Wołyniu rozpoczęto ćwiczenia z udziałem żydowskich bojowników. Polski konsul w Jerozolimie był z wyprzedzeniem informowany o akcjach Irgunu, a jeden z jego przywódców pracował jako agent naszego wywiadu. Timothy Snyder ocenia, że: polskie władze zaangażowały się w prosyjonistyczny spisek, który naziści uznaliby za zupełnie niezrozumiały – gdyby o nim wiedzieli.

Wszystko to można podsumować hasłem: Za naszą wolność od was.

Przeszkodą nie do przezwyciężenia okazała się postawa władających Palestyną Brytyjczyków. Arabski opór i obawa utratą kontroli nad tym terytorium skłonił rząd w Londynie do dramatycznego ograniczenia żydowskiej imigracji.

Artykuł został oparty m.in. na książce Timothy’ego Snydera pt. „Czarna ziemia. Holokaust jako ostrzeżenie” (Znak Horyzont 2015).

Artykuł został oparty m.in. na książce Timothy’ego Snydera pt. „Czarna ziemia. Holokaust jako ostrzeżenie” (Znak Horyzont 2015).

Rumuński holocaust

W 1919 roku na konferencji w Paryżu wymuszono na Rumunii przyznanie Żydom pełnego równouprawnienia. Tego samego wymagano zresztą od Polski i oba państwa protestowały – zgodnie, ale bezskutecznie.

W 1937 roku stu pięćdziesięciu tysiącom Żydów odebrano rumuńskie obywatelstwo. W 1940 roku wszystkich przedstawicieli tej narodowości pozbawiono reszty praw, wprowadzając ustawodawstwo wzorowane na niemieckim. Najgorsze miało jednak dopiero nadejść.

Jak podkreśla Timothy Snyder w „Czarnej ziemi”: Rumunia (…) była jedynym krajem – poza Niemcami – z własną polityką bezpośrednich masowych mordów na Żydach.

27 czerwca 1941 roku żołnierze rumuńscy zainicjowali pogrom w Jassach, w czasie którego zabitych zostało przynajmniej 8 tys. Żydów. Kolejnych 5 tys. pognano do pociągu towarowego i przez 8 dni wożono bez celu po okolicznych terenach. Wielu zmarło z głodu, pragnienia i braku powietrza (fot. Cartea Neagră, domena publiczna).

27 czerwca 1941 roku żołnierze rumuńscy zainicjowali pogrom w Jassach, w czasie którego zabitych zostało przynajmniej 8 tys. Żydów. Kolejnych 5 tys. pognano do dwóch pociągów towarowych (po sto osób na wagon) i przez 8 dni wożono bez celu po okolicznych terenach. Wielu zmarło z głodu, pragnienia i braku powietrza (fot. domena publiczna).

Władze w Bukareszcie posługiwały się przy tym podobną do niemieckiej retoryką o judeobolszewizmie i zdradzieckiej współpracy Żydów z Sowietami. Służyło to między innymi… ochronie rumuńskich kolaborantów, których nie zamierzano obarczać winą.

Wszędzie tam, gdzie wkroczyły wojska rumuńskie, odbywały się planowe egzekucje ludności żydowskiej oraz inspirowane pogromy. Ci, którzy przeżyli, byli deportowani do specjalnie utworzonych obozów koncentracyjnych, gdzie masowo umierali. W samej tylko Odessie rozstrzelano 26 tys. ludzi. Łącznie liczbę żydowskich ofiar Rumunów szacuje się na ok. 280 000.

Warto podkreślić, że los taki spotkał jedynie Żydów na terenach odebranych ZSRR. W samej Rumunii zginęło „jedynie” 15 000 starozakonnych – ocalało 97% ogółu. Nie wynikało to jednak wcale z litości rządu w Bukareszcie. Po prostu kiedy szala zwycięstwa w wojnie zaczęła przechylać się na stronę wrogów III Rzeszy, rumuńscy politycy uznali, że dalsza eksterminacja jest zbyt ryzykowna i odmówili deportacji „swoich” Żydów do Auschwitz. W 1944 roku decyzja ta ułatwiła Rumunii przejście na stronę aliantów.

Rumuńscy żołnierze w Konstancy, 1941 r. (fot. Bundesarchiv, N 1603 Bild-030 / Horst Grund / CC-BY-SA 3.0).

Rumuńscy żołnierze w Konstancy, 1941 r. (fot. Bundesarchiv, N 1603 Bild-030 / Horst Grund / CC-BY-SA 3.0).

Ziemia obiecana w sowieckim piekle?

W ZSRR stosunek do ludności żydowskiej, liczącej aż trzy miliony ludzi, był teoretycznie bardzo dobry. Formalne równouprawnienie pozwoliło rozwijać prasę, szkolnictwo, literaturę i sztukę w języku jidysz. Wszystko oczywiście pod ścisłą kontrolą państwa, które dbało o ideologiczną poprawność tej działalności.

Koszt tych „przywilejów” był jednak bardzo wysoki. Walka prowadzona przez komunistów z wszelką religią uderzała w podstawy żydowskiej tożsamości. Co więcej, 2/3 wszystkich starozakonnych uznano za tzw. liszeńców, czyli rzekomych przedstawicieli dawnych wyzyskiwaczy. Pozbawiono ich podstawowych praw, ograniczając dostęp do wykształcenia, opieki zdrowotnej, a nawet żywności.

Starano się również na siłę przesiedlać Żydów z miast do wsi i utworzono w tym celu pięć żydowskich rejonów narodowościowych na Ukrainie i Krymie. Zaczęły się one wyludniać, gdy tylko pozwolono ich mieszkańcom powrócić do miast.

Stalinowi nie brakowało jednak śmiałych – a raczej szalonych – pomysłów. W 1928 roku rozpoczęto osiedlanie Żydów… w okolicach Birobidżanu przy dzisiejszej granicy z Chinami. W 1934 roku utworzono tam Żydowski Obwód Autonomiczny, o powierzchni większej niż zarządzana przez Brytyjczyków Palestyna.

Pomnik osadników w Birobidżanie (fot. Glucke, CC BY-SA 3.0).

Pomnik osadników w Birobidżanie (fot. Glucke, CC BY-SA 3.0).

Plany były ambitne, ale realizacja typowo sowiecka. Osadnicy często musieli mieszkać w lepiankach, nękał ich głód i choroby. Kto tylko mógł, wracał, skąd przyjechał, tak że uciekinierów musiało zatrzymywać NKWD.

Zamiast grubo ponad 100 000 Żydów, zostało ich na Dalekim Wschodzie raptem 18 000, a najaktywniejsi z nich stali się ofiarami stalinowskich czystek. Mimo to okręg istnieje do dziś pod niezmienioną nazwą, podobnie jak tamtejszy żydowski teatr dramatyczny. Żydzi stanowią jednak tylko niespełna 2% mieszkańców tego obszaru.

Europa – kontynent obozów

Koniec lat 30. to rosnący problem żydowskich uchodźców. Tysiące ludzi szukało drogi ucieczki z III Rzeszy i anektowanych przez nią terenów, kolejne tysiące były deportowane z Rumunii, Jugosławii, Niemiec, czy Węgier jako obywatele innych państw. Często zostawali bezpaństwowcami, nikt bowiem nie chciał ich przyjmować.

Artykuł został oparty m.in. na książce Timothy’ego Snydera pt. „Czarna ziemia. Holokaust jako ostrzeżenie” (Znak Horyzont 2015).

Artykuł został oparty m.in. na książce Timothy’ego Snydera pt. „Czarna ziemia. Holokaust jako ostrzeżenie” (Znak Horyzont 2015).

Zdesperowani szukali schronienia nawet w Szanghaju, gdzie dotarło co najmniej 18 000 europejskich Żydów, ale kontrolujący miasto Japończycy szybko ogłosili, że nie będą wpuszczać uciekinierów. Snuto plany osadnictwa w Australii, Kenii, Sudanie, Brazylii czy Gujanie Francuskiej, a nawet na Alasce, ale wszystkie spaliły na panewce. W kolejnych państwach europejskich powstawały mniej lub bardziej opresyjne obozy dla uchodźców.

Bernard Wasserstein, autor książki „W przededniu. Żydzi w Europie przed drugą wojną światową”, trafnie skomentował:

Jeśli nawet nikt nie potrafił przewidzieć Auschwitz, to każdy obserwator europejskiej społeczności żydowskiej w 1939 roku nie mógł zapatrywać się na jej przyszłość inaczej, jak tylko z głębokim pesymizmem.

Bibliografia

  1. Artur Patek, Birobidżan. Sowiecka ziemia obiecana?, Historia Jagiellonica, Kraków 1997.
  2. Antony Polonsky, Dzieje Żydów w Polsce i w Rosji, PWN, Warszawa 2014.
  3. Timothy Snyder, Czarna ziemia. Holocaust jako ostrzeżenie, Znak Horyzont, Kraków 2015.
  4. Bernard Wasserstein, W przededniu. Żydzi w Europie przed drugą wojną światową, Magnum, Warszawa 2012.

Wstrząsająca prawda o holocauście:

Czy wiesz, że ...

...związek z żydowską dziewczyną miał nawet jeden z najbardziej zaufanych ludzi Hitlera  – Joseph Goebbels?  Antysemickie poglądy nie przeszkadzały mu w regularnym spotykaniu się z młodą Żydówką o imieniu Else. I to w czasie, gdy zaczął aktywnie działać w partii nazistowskiej!

...Amerykanie znaleźli i pojmali Hansa Franka 4 maja 1945 roku? Jak wspominał jego syn, Niklas: „Wiedział, że wkrótce go aresztują. Wcześniej tego dnia dał matce gruby zwitek pieniędzy. Nie było żadnego pocałunku (...). Wyglądało to jak płacenie dziwce”.

...nazistowska ustawa o przymusowej sterylizacji osób genetycznie chorób, ułomnych oraz "społecznie zbędnych" z 1933 roku była wzorowana na prawie amerykańskim? Do 1957 roku wprowadziło je aż 21 stanów, a zabiegów dokonywano niekiedy bez zgody, a nawet wiedzy samych pacjentów.

Komentarze (31)

  1. steveminion Odpowiedz

    Hm, zabrakło na tej liście najważniejszego kraju, Watykanu. Żydowskie getta, prześladowania, odbieranie majątków i odzież mająca jednoznacznie wskazać przynależność żydowską to przecież wymysł Kościoła Katolickiego ale nikt o tym głośno nie mówi…

    • Yakuza Odpowiedz

      Może jakieś źródło? Co do getta to tak nazwa jak i pomysł odizolowania pochodzi od samych Żydów i to jeszcze z czasów średniowiecza. Prawda jest taka, że Żydzi w większości nie chcieli się asymilować a ich działanie na przestrzeni wieków było odbierane w róźnych krajach jako działalność szkodliwa. Pogarda, nienawiść, rasizm podwójna moralność to są nauki Talmudu, które ralizowane w prakytce owocowało oczywistą niechęcią.

      • Jowita Odpowiedz

        jak rozumiem jesteś dyplomowanym talmudystą, więc może wytłumaczysz mi – zawsze mam z tym problem – co zaliczyć do Miszny a co do Gemary, no i podstawa: jak to jest z tym Talmud Bawli i Talmud Erec Israel?

    • Marek Odpowiedz

      Co do tego artykułu – pisanie w kontekście holocaustu o planowanej akcji przesiedlenia Żydów na Madagaskar, której inicjatywa w znacznej mierze pochodziła od społeczności żydowskich jest mocno nie na miejscu i stanowi manipulację.

  2. DUST DEVIL Odpowiedz

    Oglądałem ostatnio dokument o sytuacji żydów w Londynie, Antwerpii i Paryżu. Z powodu imigracji muzułmanów, wielu żydów wyjeżdża do Izraela lub USA, ponieważ ciągle są atakowani i prowokowani przez muzułmanów…

    • HerAmadeos Odpowiedz

      Ja bym też prowokował, gdyby mi się ktoś wrył ze swoim do domu i stwierdził; „To moje bo 4 tysiące lat temu tu mój lud miał chatki” :(

  3. Anonim Odpowiedz

    Nowocześni psedohistorycy tak bardzo chcą wrobić polaków w holokaust że aż popadają w śmieszność.
    Polskie władze przed wojną pomagały żydom którzy chcieli się osiedlić w Palestynie, szkoliły żydów do walki z arabami – i bardzo dobrze.
    Akurat do Palestyny żydzi sami chcieli emigrować i sami chcieli założyć tam państwo Izrael.
    Nikt ich do tego nie zmuszał, to było marzenie części żydów.
    Jaki to ma związek z holokaustem?

  4. Nasz publicysta |Redakcja Odpowiedz

    Wybrane komentarze do artykułu z serwisu wykop.pl
    http://www.wykop.pl/link/2811367/kto-planowal-inna-wersje-holocaustu-oto-co-inne-panstwa-chcialy-zrobic-z-zydami/

    underrated:
    Podczas II WŚ w USA prawie wcale nie pisano o mordach dokonywanych na Żydach przez Niemców w Europie. Jednym z powodów był… zbyt duży antysemityzm samych Amerykanów, którzy czytając o polityce III Rzeszy wobec narodu mojżeszowego mogliby się z nią utożsamić i pomyśleć, że Hitler to swój chłop i trzeba się z nim jakoś ułożyć.
    kult_cwaniaka:
    @underrated: Podobno jakieś 40mln białych Amerykanów ma niemieckie pochodzenie, a to jest zacznie więcej niż ci z pochodzenia Irlandzkiego, Szkockiego czy nawet Angielskiego, a to przecież angole zakładali tamten kraj i mówi się o jego kulturze jako o anglosaskiej. Jakim cudem żołnierza Johna, wnuka starego Hansa, który mu jeszcze po niemiecku pewnie kołysanki śpiewał udało się zaprzęgnąć do walki z armią narodu przodków to jest też w sumie dość zagadkowa sprawa, o której się chyba dość mało pisało i mało filmów o tym powstało, a jeśli już to do nas one raczej nie dotarły. Bo w przypadku Polskich amerykanów postawę przeciw krajowi przodków w sytuacji gdy większość społeczeństwa tego kraju reżim by popierało trochę ciężko sobie wyobrazić.

    dertom:
    Dla chłopów polskich czyli 70-60% społeczeństwa przed wojną Żyd to był faktycznie mieszczanin tamtego społeczeństwa. W niektórych miasteczkach było ich aż po 80%. Drobnomieszczańskie zajęcia należały do nich. W wielkich miastach ich odsetek też był bardzo duży, szczególnie na kresach. Jak ktoś był 7 synem w biednej chałupce rolnika to starał się przenieśc do miasteczka lub miasta i tu wchodził w konflikt z nimi, bo w większości Żydzi sami byli biedni i walczyli o byt. Żydzi sami się nie asymilowali w większości, a z drugiej strony Polacy nie uważali ich za część społeczeństwa, np. zwroty ” po zydowsku coś zrobił” czyli na opak, pogłoski o mordach rytualnych, stygmat tych którzy zabili Boga, wzajemnie się to nakładało. Dla takiego chłopa na przeludnionej wynędzniałej wsi, Żyd był pierwszym wrogiem w jego wyobrażeniu na drodze to wyjścia z nędzy, po nim „szlachta” II RP czyli urzędnicy, ziemianie i wojskowi. Tych ostatnich przez skrytą nienawiść jednocześnie podziwiał i czuł respekt przed Panami.
    kult_cwaniaka:
    @dertom: Co więcej łatwiej było zawłaszcza w 19-wiecznej Kongresówce, łatwiej było awansować społecznie Żydowskiemu synowi drobnego geszefciarza czy karczmarza niż polskiemu Antkowi synowi chłopa, bo w epoce industrialnej pieniądze zaczęto robić przede wszystkim na przemyśle i handlu, już pomijając fakt że młody Mosze umiał czytać i pisać nierzadko w dwóch lub trzech językach i nieźle rachował, a przysłowiowy Antek szedł do proboszcza żeby mu przeczytał co stoi w gazecie. W tym czasie kiedy Antoś dostawał kawałek pola po ojcu o co później do usranej śmierci kłócił się z bratem zza miedzy, młody Mosze siedział na praktykach u wuja Izaaka co miał sklep z galanterią skórzaną czy innymi duperelami w Warszawie, Łodzi czy Lublinie, nabierał szlifów w zawodzie i rozmyślał nad koncepcją własnego geszeftu, którego założenie mu się nierzadko udawało. Poza tym droga od handlarza do prawnika, lekarza czy innego szanowanego inteligenckiego zawodu zawodu także była, co logiczne znacznie, krótsza niż droga od oracza ziemi do tychże zawodów. W pewnym sensie całkiem niezły sukces w masowym awansie społecznym jaki odnosili Żydzi w okresie swojej emancypacji był efektem ich wepchnięcia w niszę handlu, pośrednictwa i ogólnego geszefciarstwa, jakiego dokonano na naszych ziemiach wieki wcześniej przed tym procesem.

  5. Giora Odpowiedz

    Z Wikipedii: https://en.wikipedia.org/wiki/Ghetto
    „Jewish ghettos in Europe existed because Jews were viewed as alien due to their non-Christian beliefs in a Christian environment.[citation needed] As a result, Jews were placed under strict regulations throughout many European cities.[”
    Nie Zydzi, a ich przesladowscy stworzyli getta.
    Podaj, prosze, gdzie Talmud propaguje pogarde, nienawiść, rasizm podwójna moralność.
    Czytam swobodnie po hebrajsku i chetnie spojrze.

    • Rex Odpowiedz

      Nie udawaj debila..my też umiemy czytać..oświecona się znalazła..kurwa już od ponad stu lat są przykłady na Polski również..wiemy co tam psychopaci o podwójnej moralności napisali.??☺

  6. sachcio Odpowiedz

    witam. przyznaje ze jestem ignorantem historycznym i nie rozumiem jednego.
    otoz oficjalnie mowi sie ze Niemcy zamordowali ok 30mln Zydow (ktos nawet zostal skazany za podwazanie tej liczby), a na samym poczatku artykulu napisaliscie ze w calej Europie zylo ich 10mln. czyzby Niemcy „importowali” Zydow z innych kontynentow? pytam powaznie.

    • Nasz publicysta | Autor publikacji |Roman Sidorski Odpowiedz

      Nikt poważny nie mówi o 30 mln ofiarach Holocaustu. W czasie Zagłady zginęło ok. 6 mln Żydów.

  7. Mariusz Żabiński Odpowiedz

    Artykuł jest pisany tak jakby Polacy mieli być żydożercami. A widać jasno że chcieli umożliwić tylko żydom posiadanie własnego państwa narodowego. A z drugiej strony że pojawiały się głosy by jednak przeznaczyć ewentualne ziemie jednak dla Polski aniżeli dla tworzenia niezależnego nowego państwa.

  8. Adam Odpowiedz

    Aron Russo – you tube oraz protest żydów w Nowym Jorku – polecam. Nie powielajcie kłamstwa na temat żydów ! Bez wsparcia banków żydowskich Hitler i Stalin nie dokonali by tego. Uczmy się na faktach a nie bajkach typu obozy Watykańskie – widać że ktoś ma w sobie bardzo dużo złej woli !

    • Anonim Odpowiedz

      cytat „Bez wsparcia banków żydowskich Hitler i Stalin nie dokonali by tego.”
      no tylko zapomniales dodac jak pozyskano te fundusze – ot chocby kilka milionow wymordowano w tym celu

    • Rex Odpowiedz

      Zmanipulowany artykuł.pisany na konkretne zlecenie.niektorzy żyją z pisania zakłamanej historii, z oczerniania Polaków czy Niemców

      • Nasz publicysta |Anna Dziadzio Odpowiedz

        Szanowny Panie, a może Pan wskazać lub przytoczyć konkretne argumenty, które byłyby sprzeczne z tym, co napisał autor? Skoro zarzuca mu Pan kłamstwo, dobrze byłoby to jednak uzasadnić…

Dodaj komentarz

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.