Historia z mniej (choć nie zawsze) poważnej strony. Ciekawostki, odkrycia, kontrowersje, czyli „jak to naprawdę było” w formie przystępnej dla każdego.

„Myśmy miały miesiączki, to była makabra”. Jak Polki dbały o higienę podczas wojny?

Polki, mimo ciężkich warunków, starały się dbać o higienę i wygląd zewnętrzny. Ale w okupowanym kraju było to ekstremalnie trudne... Wszy, pot, odór niemytych ciał Dla niejednej Polki wojenny brud był kwintesencją upodlenia. A walka o własną godność i o zachowanie przynajmniej pozorów higieny przyjmowała niezwykle dramatyczny obrót.

Wspomnienia tych, którzy przetrwali II wojnę, jeśli nie dotyczą działań stricte militarnych, śmierci, kalectwa, zsyłek i rozłąki z bliskimi, krążą wokół tematów aprowizacyjnych i mieszkaniowych. Gdzie spali, w co byli ubrani, jak chronili się przed chłodem, co jedli, jak zdobywali prowiant

A gdzie się myli? Często odpowiedź jest wymijająca i sprowadza się do konstatacji: „z tym było ciężko”.

Czym różniła się nasza sytuacja od sytuacji mężczyzn? – zastanawia się sanitariuszka „Sławka” w książce Anny Herbich „Dziewczyny z powstania”. Oczywiście, największą naszą bolączką była higiena osobista. A właściwie jej brak.

Długie włosy pełne wszy

Odbywało się to zawsze w ten sam sposób: dziewczęta przed pójściem do bunkra gwałtownie szukały zawodowych fryzjerek, których w obozie było kilka, i kazały się ładnie uczesać. Potem szły… – pisała Karolina Lanckorońska o Polkach przygotowujących się do egzekucji w obozie Ravensbrück.

Więźniarki Ravensbrück. Polki osadzone w obozie przed własną egzekucją prosiły koleżanki o uczesanie i upięcie włosów (źródło: Bundesarchiv, lic.: CC BY-SA 3.0 de).

Więźniarki Ravensbrück. Polki osadzone w obozie przed własną egzekucją prosiły koleżanki o uczesanie i upięcie włosów (źródło: Bundesarchiv, lic.: CC BY-SA 3.0 de).

Dla wielu kobiet schludny wygląd był ostatnim reliktem normalności, który podtrzymywał ich morale w trudnych wojennych czasach. Nie brakowało pań noszących długie włosy. Ich pielęgnacja była prawdziwym wyzwaniem. Warszawska sanitariuszka Teresa Polak (wówczas Śliwińska) wspomina: Mój warkocz był sztywny od brudu, od kurzu, ale włosy przy skórze, jak mi mama umyła pierwszy raz, to szmata (nie mieliśmy ręczników) chodziła, tak byłam zawszona.

Wszy były powszechnym problemem. Krystyna Zwolińska-Malicka opowiada: Wszy miała każda z nas. Siedziałyśmy sobie tak wieczorami jak już się skończyły naloty i czesałyśmy włosy i spadały takie „gruszeczki”. 

A jednak kobiety były bardzo zdeterminowane, by w każdych warunkach zachować przynajmniej pozory higieny. Krystyna Królikiewicz-Harasimowicz wspomina swój pobyt w obozie przejściowym Durchgangslager: Mogłam sobie dwa czy trzy razy umyć głowę w proszku, włosy mi potem wypadały, bo to był środek bardziej do mycia naczyń, nie do mycia głowy.

Babskie kłopoty

Bandaże, opatrunki, czyste szmatki czy wata były towarami deficytowymi, zdobywanymi często ogromnym kosztem, przeznaczonymi dla chorych i rannych. Jak radziły sobie zatem kobiety w „trudnych dniach”?

U wielu kobiet stres i niedożywienie spowodowały zatrzymanie miesiączki. Inne musiały jakoś sobie radzić… Na zdjęciu: patrol sanitarny Wojskowej Służby Kobiet AK (źródło: domena publiczna).

U wielu kobiet stres i niedożywienie spowodowały zatrzymanie miesiączki. Inne musiały jakoś sobie radzić… Na zdjęciu: patrol sanitarny Wojskowej Służby Kobiet AK (źródło: domena publiczna).

Dla wielu z nich problem rozwiązał się samoistnie – stres i niedożywienie powodowały zatrzymanie miesiączki. Danuta Stefanowicz, sanitariuszka i łączniczka Szarych Szeregów, wspomina: W obozie kobiety potrzebują sanitariatów, z takich czy innych powodów. Powiem pani, że większość z nich nie potrzebowała, zatrzymało się wszystko. Tak, że to niesamowite, ale tak miało miejsce.

Ale dla innych okres wiązał się z dużymi trudnościami. To [było] straszne, bo żeby się umyć przyzwoicie i w ogóle sobie z tymi babskimi kłopotami [poradzić] […] trzeba było szukać łazienki, w której jeszcze była woda. Tak że to nie było łatwe. O tym się myślało, nawet więcej się o tym myślało niż o jedzeniu – opowiada Genowefa Flak.

Te z pań, które przebywały na wolności, miały większe pole manewru. Gorzej było z osadzonymi w więzieniach i obozach. Hanna Kumuniecka-Hełmińska wspomina:

A papier to, z czym przysyłano paczki, to się skrzętnie papier zbierało, żeby właśnie w celach higienicznych móc użyć. Przecież kobiety wiadomo, ta starsza pani to już nie miała miesiączki, ale myśmy miały miesiączki, to była makabra. Myło się w zimnej wodzie z lodem niejednokrotnie, dwa razy dziennie […].

Z myciem było różnie

Kwestia higieny osobistej kobiet w okupowanej Polsce różniła się oczywiście w zależności od miejsca, a także wcześniejszych przyzwyczajeń i pozycji społecznej. Trzeba pamiętać, że również przed wojną codzienne mycie nie należało do stałych punktów dnia wszystkich naszych rodaczek.

Ten artykuł ma więcej niż jedną stronę. Wybierz poniżej kolejną, by czytać dalej.

Uwaga! Nie jesteś na pierwszej stronie artykułu. Jeśli chcesz czytać od początku kliknij tutaj.

Ale z nadejściem wojny sytuacja pogorszyła się znacząco, zwłaszcza w miastach. Jak wspomina łączniczka Zofia Łazor, w czasie powstania warszawskiego kwestie higieny z konieczności zeszły na dalszy plan. [] nie myliśmy się – opowiada. Dopóki jeszcze była w Parku Krasińskich fontanna, to tam się trochę myliśmy, wieczorem dziewczyny, rano chłopcy. Po przyjściu na Stare Miasto raz się kąpałam.

W czasie Powstania Warszawskiego ludzie myli się między innymi w publicznych fontannach. Na zdjęciu: Ogród Saski (autor: Marcin Białek, lic.: GFDL).

W czasie Powstania Warszawskiego ludzie myli się między innymi w publicznych fontannach. Na zdjęciu: Ogród Saski (autor: Marcin Białek, lic.: GFDL).

Woda na wagę złota

Problemy z higieną zaczęły się w Warszawie na długo przed powstaniem. Zofia Nałkowska pisała w swoich dziennikach zimą 1940 roku: Myć i kąpać można się tylko w nocy, gdyż we dnie ciśnienie gazu jest zbyt słabe, woda z kranów cieknie zimna. Dwa lata później, również zimą, pisarka stwierdzała już dobitnie:

Wszelkie ambicje higieniczne są złudzeniem. Kąpać nie można się już nawet w nocy, gaz ledwie migoce, zimna woda leci z gorącego kranu. […] Obnażenie każdego kawałka skóry jest zwycięstwem nad sobą, jest bohaterstwem. Żyje się w ciągłych dreszczach.

Ale w czasie Powstania Warszawskiego już sam dostęp do wody był luksusem. Cecylia Górska, sanitariuszka z batalionu „Iwo-Ostoja”, wspomina:

[…] przynajmniej ostatnie dwa tygodnie to już nie mieliśmy wody, więc to było pół litra wody na osobę na dzień, a trzeba było się myć, pić i przygotować coś do jedzenia. Myłyśmy się chyba co drugi czy co trzeci dzień i zlewałyśmy wodę i potem jedna po drugiej się myła.

Wspólne korzystanie z drogocennej wody pamiętają też cywile. Ulryka Korczyńska opowiada:

Byłam ja, była moja mama, była mojego ojca ciotka, mojej mamy siostra, to już cztery kobiety. […] Najpierw była myta twarz, potem była myta dolna część ciała, potem była wycierana podłoga – tą jedną wodą – a potem była używana jeszcze do ubikacji. Jak się stanęło na podwórku, na ziemi, to nogi były czarne od pcheł […].

Kobietom, jak pisarka Zofia Nałkowska, przyzwyczajonym do pewnego poziomu życia, wymuszona zmiana nawyków higienicznych dawała się mocno we znaki (źródło: domena publiczna).

Kobietom, jak pisarka Zofia Nałkowska, przyzwyczajonym do pewnego poziomu życia, wymuszona zmiana nawyków higienicznych dawała się mocno we znaki (źródło: domena publiczna).

Przed wybuchem powstania polskie władze wezwały do robienia zapasów, stąd jeszcze przez pewien czas pełne wanny i rozmaite zbiorniki służyły mieszkańcom. Później pozostawała woda nagromadzona w piwnicach oraz pompy i studnie na podwórzach.

Ale zdobycie wody wiązało się ze śmiertelnym niebezpieczeństwem. Ogonki warszawiaków z wiadrami i kubłami były doskonałym celem dla hitlerowców.

Tu gdzie jest ulica Suzina, kiedyś było kino „Tęcza”, tam była jakaś studnia, ustawiały się kolejki, ale to takie kolejki, które stały dzień i noc po wodę. Niestety Niemcy bardzo szybko się zorientowali, zaczęli strzelać do tych ludzi. Sporo osób z naszego podwórka zginęło – relacjonuje inna z uczestniczek powstania, Iwona Bernadzka.

Piasek zamiast mydła

Realia okupowanej Warszawy dobrze oddaje przepełnione czarnym humorem „obwieszczenie” wydane rzekomo przez generalnego gubernatora, które jesienią 1943 roku rozlepiano na ulicach stolicy. Znalazły się w nim między innymi zapisy:

[…] ludność polska nie ma prawa ubierać się po europejsku. Resztki pozostałego odzienia będą użyte do produkcji wojennej. Polacy muszą ubierać się według mody środkowoafrykańskiej Murzynów. […] Ludności polskiej zabrania się […] Myć mydłem, które zastąpione będzie przydziałem 50 gramów piasku na osobę miesięcznie.

Jesienią 1943 roku na murach stolicy pojawiły się rzekome "Rozporządzenia o statusie prawnym Polaków". Naprawdę była to akcja państwa podziemnego ośmieszająca ustawodawstwo okupanta (źródło: domena publiczna).

Jesienią 1943 roku na murach stolicy pojawiły się rzekome „Rozporządzenia o statusie prawnym Polaków”. Naprawdę była to akcja państwa podziemnego ośmieszająca ustawodawstwo okupanta (źródło: domena publiczna).

Choć była to tylko satyra, mająca ośmieszyć hitlerowskie ustawodawstwo w okupowanym kraju, to zaskakująco koreluje ona ze wspomnieniami Wandy Piotrowskiej:

Jeśli chodzi o mydło […] Nie wiem, co tam dawali, dość na tym, że to się w ogóle nie mydliło, natomiast ręce można było umyć. To tak, jakby kto wsypał proszku do prania i potem na to piachu dwa kubeczki, i to zmieszał.

Cieszono się jednak nawet z tego. Zofia Nałkowska pisała jeszcze na początku wojny: Kawałek mydła, bandaż, wata, papier i atrament — to są przedmioty pożądań i marzeń, całe skarby.

Ten artykuł ma więcej niż jedną stronę. Wybierz poniżej kolejną, by czytać dalej.

Komentarze

  1. Anonim Odpowiedz

    Niestety ale artykul to dno i 10 m szlamu…
    Patrzac na inne artykuly to samo

    10 wybitnych Polaków… a gdzie Dobrowolski „Pani” dziennikarko?
    Ukraina… proszę mi pokazać mapę z ostatnich 2000 lat z tym krajem na mapie przed 1918…twór bolszewicki…

    • Członek redakcji | Rafał Kuzak Odpowiedz

      Drogi Anonimie, w takim razie może Pan napiszesz dla nas jakiś artykuł i zaprezentuje, jak się to powinno robić? Krytykować to każdy potrafi.

      • Anonim Odpowiedz

        Panie Rafale, skoro pisze pan „dla nas”, domyślam się, że jest Pan z redakcji. W takim razie, jeżeli chcą Państwo artykuły od Anonima czy kogokolwiek innego, proponowalabym najpierw zaproponować stawkę, gdyż w zaistniałej sytuacji, propozycja nie należy do najkorzystniejszych :)

        Jeżeli mogę wyrazić swoje zdanie- mnie również ten artykuł razi w oczy, jednak dzieje sie tak z powodu stylistyki, nie samej treści. Uważam, że błędy stylistyczne czy jakiekolwiek inne nie mają prawa bytu w artykułach, szczególnie tych publicznych. Mimo że sama publikacja ciekawa, w niektórych momentach ciężko ją czytać. Pana komentarz również pozostawia wiele do życzenia, dlatego też będę mieć cichą nadzieję, że jednak nie ma Pan z redakcją nic wspólnego. Szczególnie ze względu na poziom odpowiedzi jakiej Pan udzielił. Pozdrawiam.

        • Tadeusz

          i to jest wlasnie Polska i Polaczki – glupot sie beda czepiac bo im stylistyka nie odpowiada – ktos cos robi, pisze, zbiera, dzieli sie wiedza, odwala robote swietna ale oczywiscie zawsze musi byc narzekanie i krytykwoanie – rzygac sie chce -z takiego podejscia wlasnie czlowiek ma ochote wyjechac z kraju i w wiekszosci miejsc gdzie bylem ludzie sa zyczlili , mili , nei sa snobami i nie ma krytykowania i oceniania tak plaskiego jak u nas

      • Anonim Odpowiedz

        Witam,

        Panie Rafale,
        Czytałem Pana artykuły i uważam je za bardzo interesujące.
        Rozumiem, że pragnie Pan wstawić się za innymi „twórcami” jednak nic nie poradzę, że w/w artykuł mnie tak zirytował, że postanowiłem sprawdzić pozostałą twórczość autorki. Mój powyższy komentarz jest moją opinią i niestety nic nie poradzę, że komuś ona nie odpowiada.

        Z zawodu jestem elektrykiem i nie piszę o tym artykułów, gdyż nie mam do tego talentu i jestem tego świadomy. Dobrze mi idzie natomiast dzielenie się wiedzą z młodymi jak i doświadczonymi elektrykami
        Jestem osobą bardzo doświadczoną co nie znaczy, że uważam, że pozjadałem wszystkie rozumy, wręcz przeciwnie! cenię sobie opinie innych a zwłaszcza konstruktywną dysputę.

        Osobiście gdybym robił coś nie tak, chciałbym to wiedzieć i byłbym wdzięczny osobie, która wytknęła by mi te błędy, gdyż wiem, że od tego zależy zdrowie i życie moje jak i innych ludzi.

        Pozdrawiam
        anonim od szlamu :-)

        • Członek redakcji | Rafał Kuzak

          Drogi Anonimie, konstruktywna krytyka jest jak najbardziej wskazana, tylko w Pańskim komentarzu moim zdaniem jest jej bardzo niewiele, a w przypadku tego konkretnego artykułu nie ma jej niestety wcale. Rozumiem, że artykuł może się Panu nie podobać, ale w takim razie niech Pan wskaże elementy, które Panu nie odpowiadają, a nie ucieka się do wycieczek ad personam.

        • ewa markiewicz

          a ty tak powaznie elektryku? moje zycie nie zalezy od tego artykulu, ktory uwazam za interesujacy.pozdrawiam

  2. Natalia Odpowiedz

    Może nie mam wygórowanych wymagań estetycznych, może jestem jakimś podczłowiekiem, ale do mnie, do kobiety ta prostota bardzo przemawia. Nie wyobrażam sobie artykułu o tym, jak trudno było kobietom w dniach miesiączki i nie tylko, który miałby przekazać informacje w zawoalowany sposób. To jest o higienie, o braku higieny, o menstruacji, o brudzie. Polecam tomiki poezji, jeśli ktoś szuka górnolotnych sformułowań i wybitnego kunsztu literackiego.

  3. żart Odpowiedz

    Bez wody, nie ma zycia.
    Myjcie się dziewczyny (współczesne), bo nie znacie dnia, ani godziny.
    Dzisiaj wody po „uszy” i nie lubią się myć (podmywać), równiez chłopcy swje „serki” na prąciu.
    Co tu mówić o zdrowiu (brak higieny- nauki,wychowania,itd…).
    Uczyć od urodzenia – kontaktu z wodą.
    „Częste mycie skraca życie”- powiedział Matołek (K).

  4. ala Odpowiedz

    Powojenne więzienia, zwłaszcza śledcze nie były dla kobiet lepsze. Woda wydzielana jak na lekarstwo. Matka opowiadała, że całą bieliznę zużyły zamiast podpasek. Nasi rodacy robili to by bardziej upokorzyć.

  5. Anka Odpowiedz

    Witam
    Nie rozumie krytykantów. Nie podoba się nie czytam nie wchodzę . Ktoś wcześniej miał rację, kupić sobie proszę tomik poezji. Autora tego artykułu pozdrawiam i pozostałych również. Piszcie proszę dalej.

  6. Tomek Odpowiedz

    Moim zdaniem artykuł całkiem dobry, a przede wszystkim ciekawy. Opisuje codzienność, opisuje to, o czym raczej nie przeczytamy w powieściach/materiałach skupiających się raczej na aspekcie zbrojnym wojny i powstania. Proszę o więcej takich artykułów.

  7. Agnieszka Odpowiedz

    Pan Anonim pewnie pragnie napisać własną historię- tą prawdziwą :)) bardzo to dziś modne…niestety…Artykuł świetny- zgodny z celem i charakterem portalu- to są CIEKAWOSTKI! O datach, genezie, przyczynach i skutkach jakiegoś wydarzenia historycznego wszyscy uczyliśmy się w szkole. Z wiekiem natomiast człowiek łaknie nowin i ciekawostek, których nie miał okazji wynieść z lekcji historii. Może pan Anonim podsypiał na tych lekcjach?

  8. Anka Odpowiedz

    Temat artykułu bardzo ciekawy jednak tak jak juz wczesniej zauważono ciężko się go czyta. Popracowalabym nad stylistyką. Pozdrawiam

  9. Joanna Odpowiedz

    Rzadko mam czas czytać blogi i artykuły, ale wasz przeczytałam z zaciekawieniem. Brawo dla autorki, tak trzymać! I nie przejmuj się glupimi komentarzami :) Pozdrawiam.

Dodaj komentarz